মণিৰাম দেৱান

মণিৰাম দেৱান (জন্মনাম: মণিৰাম দত্ত বৰুৱা) উনৈশ শতিকাৰ অসম-ৰ সমাজ-অৰ্থনীতি আৰু ৰাজনৈতিক চেতনাত বিশেষ স্থান দখল কৰা এজন দেৱান, প্ৰশাসনিক কৰ্মচাৰী, উদ্যোগী আৰু লেখক। ব্ৰিটিছ শাসনৰ আৰম্ভণিৰ কালছোৱাত উজনি অসমৰ স্থানীয় অভিজাত-বুৰোক্ৰেটিক ধাৰা আৰু নতুন বাণিজ্যিক অৰ্থনীতি (বিশেষকৈ চাহ) একেলগে গঢ় লৈ উঠিছিল; এই ৰূপান্তৰৰ কেন্দ্ৰত তেওঁৰ কৰ্মজীৱন আৰু ভূমিকা দেখিবলৈ পোৱা যায়। তদুপৰি ১৮৫৭ চনৰ ঘটনাপ্ৰবাহৰ পটভূমিত তেওঁ ব্ৰিটিছ-বিৰোধী সন্দেহত ধৰা পৰি মৃত্যুদণ্ড লাভ কৰাত অসমৰ প্ৰাৰম্ভিক প্ৰতিবাদী ইতিহাসত তেওঁ স্মৰণীয় হৈ থাকে।

জন্ম আৰু পৰিচয়

মণিৰাম দেৱানৰ জন্ম ১৭ এপ্ৰিল ১৮০৬ চনত শিৱসাগৰ জিলা-ৰ চাৰিঙত হয়। পিতৃ মুক্তিয়াৰ ৰামদত্ত আৰু মাতৃ কৌশল্যা। জনসাধাৰণৰ মাজত তেওঁ “কলিতা ৰজা” নামেৰে জনপ্ৰিয় আছিল; উৎসত তেওঁৰ নাম-উপাধি ৰূপে মণিৰাম বৰভাণ্ডাৰ বৰুৱা আৰু মণিৰাম দেৱান—এই ৰূপবোৰো পোৱা যায়।

প্ৰাৰম্ভিক চাকৰি আৰু প্ৰশাসনিক উত্থান

ব্ৰিটিছ শাসনৰ অধীনত উজনি অসমত নতুন ৰাজস্ব-প্ৰশাসনীয় ব্যৱস্থা গঢ় লৈ উঠাৰ সময়ত মণিৰাম দেৱান বিভিন্ন দায়িত্বত নিযুক্ত হয়। ১৮২৮ চনত উজনি অসমৰ পলিটিকেল এজেণ্ট কেপ্টেইন নিউভিলৰ অধীনত তেওঁক ৰেভিনিউ চিৰস্তাদাৰ আৰু তহছিলদাৰৰ দায়িত্ব দিয়া হয়। এই পদসমূহে তেওঁক ৰাজস্ব ব্যৱস্থা, ভূমি-ব্যৱস্থাপনা আৰু স্থানীয় প্রশাসনিক যোগাযোগৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাবে জড়িত কৰি তোলে।

পিছলৈ ১৮৩৩ চনৰ পৰা ১৮৩৭ চনলৈ ব্ৰিটিছৰ কৰতলীয়া ৰজা পুৰন্দৰ সিংহ-ৰ অধীনত তেওঁ “বৰভাণ্ডাৰ বৰুৱা” পদ লাভ কৰে। এই পৰ্যায়ত তেওঁ ৰাজকাৰ্য, ভাণ্ডাৰ-ব্যৱস্থা আৰু ৰজাৰ অধীনস্থ প্রশাসনিক প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে অধিক প্ৰভাৱশালীভাবে যুক্ত হৈছিল বুলি ধাৰণা কৰা যায়।

মৌজাদাৰী আৰু আচাম টি কোম্পানীত দেৱান

পুৰন্দৰ সিংহই ৰাজ্য হেৰুৱাৰ পাছত মণিৰাম দেৱানক মাহে ৫০ টকা বেতনত মৌজাদাৰ নিযুক্ত কৰা হয়। তেওঁ শিৱসাগৰ জিলাৰ চেৰেকাপাৰ, কোঁৱৰপুৰ আৰু মেটেকা মৌজাৰ দায়িত্ব লৈছিল। এই নিযুক্তি এটা মধ্যৱৰ্তী ধাপ: একে ফালে স্থানীয় ভূমি-সংগ্ৰহ আৰু শাসন-কাৰ্য; আন ফালে ব্ৰিটিছ-অধীন নতুন প্ৰশাসনীয় বাস্তৱতা।

১৮৩৯ চনত তেওঁ মৌজাদাৰৰ কামৰ পৰা পদত্যাগ কৰি “আচাম টি কোম্পানী”ত দেৱান পদ গ্ৰহণ কৰে। চাহ উদ্যোগত এই পদত থাকি তেওঁ নতুন বাণিজ্যিক ব্যৱস্থাপনা আৰু কোম্পানী-কেন্দ্ৰিক সংগঠনচালনাৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰে, যি পাছৰ উদ্যোগী সিদ্ধান্তত সহায়ক হয়।

চাহ উদ্যোগত ভূমিকা

১৮৪৫ চনত মণিৰাম দেৱানে কোম্পানীৰ চাকৰি ত্যাগ কৰি ব্যক্তিগত উদ্যোগলৈ আগবাঢ়ে। তেওঁ যোৰহাট জিলাৰ চেনিমৰা আৰু শিৱসাগৰ জিলাৰ চিংলৌত নিজাকৈ দুখন চাহবাগান আৰম্ভ কৰে। উৎস-টোকা অনুসৰি তেওঁক “প্ৰথম অসমীয়া চাহ খেতিয়ক” বুলি কোৱা হয়।

এই উদ্যোগৰ তাৎপৰ্য দুটা দিশত গুৰুত্বপূৰ্ণ:

• অসমৰ নতুন নগদ-শস্যভিত্তিক বাণিজ্যিক অৰ্থনীতিত এক স্থানীয় উদ্যোক্তাৰ অংশগ্ৰহণ
• বিদেশী বা কোম্পানী-নিয়ন্ত্ৰিত উদ্যোগৰ কাষতে স্থানীয় লোকৰ মালিকানা-ভিত্তিক চাহখেতিৰ সূচনা

চাৰিংৰাজ্য পৰিচালনা

১৮৫২ চনত পুৰন্দৰ সিংহৰ পুত্ৰ চাৰিংৰজা কামেশ্বৰ সিংহৰ মৃত্যু হয় আৰু নাবালক পুত্ৰ কন্দৰ্পেশ্বৰ সিংহ চাৰিংৰজা হয়। এই সময়ত নাবালক ৰজাৰ হৈ মণিৰাম দেৱানে চাৰিংৰাজ্য পৰিচালনা কৰিছিল বুলি উৎসত উল্লেখ আছে। এই দায়িত্বে তেওঁক উজনি অসমৰ ৰাজনৈতিক-পৰম্পৰা আৰু ব্ৰিটিছ প্রশাসনৰ মাজত এক সংযোগকাৰীৰ ভূমিকা দিছিল; একে সময়তে স্থানীয় ক্ষমতা-গঠন, অনুগতিতা আৰু স্বার্থৰ টানাপোৰেনো প্ৰতিফলিত হৈছিল।

১৮৫৭ৰ পটভূমি, কলিকতাৰ ঘটনা আৰু বিচাৰ

১৮৫৭ চনৰ শেষৰফালে মণিৰাম দেৱান কলিকতালৈ যায়। উদ্দেশ্য আছিল কন্দৰ্পেশ্বৰ সিংহক সমগ্ৰ উজনি অসমৰ ৰজা পাতিবলৈ ব্ৰিটিছক অনুৰোধ জনোৱা। কলিকতাত থাকোঁতেই তেওঁ ভাৰতৰ বিভিন্ন ঠাইত বিস্তৃত হোৱা চিপাহী বিদ্ৰোহ ১৮৫৭-ৰ খবৰ জানিব পাৰে আৰু ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ আৰম্ভ কৰাৰ প্ৰস্তুতিৰ বিষয়ে কন্দৰ্পেশ্বৰ সিংহলৈ এখন পত্ৰ পঠিয়ায় বুলি উৎসত কোৱা হৈছে।

এই পত্ৰখন ব্ৰিটিছ আৰক্ষী বিষয়া হৰনাথ দাৰোগাৰ হাতত পৰে; হৰনাথে সেই পত্ৰ শিৱসাগৰ জিলাৰ জিলাধিপতি হলউদক দিয়ে। ফলস্বৰূপে মণিৰাম দেৱানক ব্ৰিটিছ-বিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সন্দেহত কলিকতাত বন্দী কৰা হয় আৰু পৰৱৰ্তীকালত যোৰহাটলৈ আনি বিচাৰ চলোৱা হয়।

মৃত্যুদণ্ড

বিচাৰৰ অন্তত ২৬ ফেব্ৰুৱাৰী ১৮৫৮ চনত যোৰহাট নগৰৰ মাজ-মজিয়াত জনচক্ষুৰ সন্মুখত তেওঁক ফাঁচী দিয়া হয়। উৎস-টোকা অনুসৰি মৃত্যুৰ কাৰণ ফাঁচী, আৰু স্থান যোৰহাট। এই ঘটনাই অসমৰ ঔপনিবেশিক যুগৰ প্ৰাৰম্ভিক প্ৰতিবাদী-উদ্বিগ্ন ৰাজনীতিত এক গুৰুত্বপূর্ণ দাগ কাটি যায়।

সাহিত্য-কৃতি আৰু ভাষা

মণিৰাম দেৱানৰ সাহিত্য-কৃতিৰ ভিতৰত “বুৰঞ্জী বিবেক ৰত্ন” বিশেষভাবে উল্লেখযোগ্য। উৎস অনুসৰি এই গ্ৰন্থখন ১৮৩৮ চনৰ, আৰু ভাষা ফাৰ্চী-বঙালী মিশ্ৰিত অসমীয়া। ইয়াৰ মাজেদি সেই সময়ৰ লিখিত অসমীয়া ভাষা-ৰ এক বিশেষ ৰূপ-ব্যৱহাৰ, আৰু বুৰঞ্জী-চৰ্চাৰ ধাৰাবাহিকতা দেখা যায়।

তেওঁ কলিকতাৰ “সমাচাৰ দৰ্পণ” কাকতত প্ৰবন্ধ লিখিছিল বুলিও উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। এই তথ্যই তেওঁৰ ৰাজহুৱা-লিখনচর্চা, আৰু অসমৰ বাহিৰত প্ৰকাশিত সংবাদমাধ্যমৰ সৈতে যোগাযোগৰ ইঙ্গিত দিয়ে। লগতে “বুৰঞ্জী বিবেক ৰত্ন” গ্ৰন্থখনৰ সম্পাদক ৰূপে নগেন শইকীয়াৰ নামো উৎসত উল্লেখিত।

তাৎপৰ্য

মণিৰাম দেৱানৰ জীৱনপথে উনৈশ শতিকাৰ অসমৰ তিনিটা ডাঙৰ সোঁত একেলগে দেখুৱায়—ব্ৰিটিছ-উদ্ভূত নতুন প্ৰশাসন, চাহভিত্তিক বাণিজ্যিক অৰ্থনীতিত স্থানীয় উদ্যোগ, আৰু ১৮৫৭ পৰৱৰ্তী ব্ৰিটিছ-বিৰোধী চেতনাৰ উন্মেষ। তেওঁ একে সময়তে শাসন-ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত দায়িত্ব পালন কৰিছে আৰু পাছত ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে ষড়যন্ত্ৰৰ সন্দেহত মৃত্যুদণ্ডও পাইছে; এই দ্বৈত অভিজ্ঞতাই ঔপনিবেশিক যুগৰ অসমীয়া সমাজজীৱনৰ জটিলতা স্পষ্ট কৰি তোলে। লগতে “প্ৰথম অসমীয়া চাহ খেতিয়ক” হিচাপে তেওঁৰ নাম উদ্যোগ ইতিহাসতো স্থায়ীভাৱে জড়িত।

আৰু চাওক

• অসম
• শিৱসাগৰ
• শিৱসাগৰ জিলা
• উজনি অসম
• পুৰন্দৰ সিংহ
• কন্দৰ্পেশ্বৰ সিংহ
• কলিকতা
• চিপাহী বিদ্ৰোহ ১৮৫৭
• যোৰহাট
• অসমীয়া ভাষা
• অসম প্ৰদেশ
• ডিব্ৰুগড় বিশ্ববিদ্যালয়
• নগেন শইকীয়া
• বেণুধৰ শৰ্মা