ওজাপালি

ওজাপালি অসমৰ পৰিবেশ্য কলাৰ এক বিশেষ ধাৰা, যাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈছে গীত-পদৰ সুৰসঞ্চাৰ, আখ্যানৰ ব্যাখ্যা, ছন্দোবদ্ধ তাল-লয় আৰু আংগিক অভিনয়। ই অসমীয়া লোকজীৱনত কেৱল বিনোদন নহয়; ধৰ্মীয় আখ্যান, নৈতিক বোধ আৰু সমাজ-স্মৃতি বহন কৰা এক মুখ্য সাংস্কৃতিক মাধ্যম হিচাপে মহত্ব লাভ কৰিছে। ভাৰতীয় কথকতা-পৰম্পৰাৰ সৈতে ইয়াৰ সাদৃশ্য থাকিলেও, অসমত গঢ় লৈ উঠা নৃত্য-গীত-আখ্যানৰ সমন্বিত ৰূপটোৱে ওজাপালিক স্বতন্ত্ৰ বৈশিষ্ট্য দিছে।

উৎপত্তি আৰু ঐতিহ্য

ওজাপালিৰ উৎপত্তি আৰু বিকাশ সম্পৰ্কে ইতিহাসগত সূত্ৰৰ লগতে জনশ্ৰুতিৰ ধাৰাও বিয়পি আছে। উৎস-প্ৰমাণৰ দিশত দেখা যায় যে প্ৰাচীন কালৰে পৰা অসমত এই কলাৰ উপস্থিতিৰ উল্লেখ বিভিন্ন ঐতিহাসিক-সাহিত্যিক উৎসত ছিটাফালি ৰূপে ধৰা পৰে—যেনে তাম্ৰ শাসন, গুৰু-চৰিত কথা, বৈষ্ণৱ যুগৰ কিছুমান সাহিত্য আৰু খ্ৰীষ্টিয় ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ পণ্ডিত বেদাচাৰ্যৰ ‘স্মৃতি-ৰত্নাকৰ’ৰ উল্লেখ।

জনশ্ৰুতিত উৎপত্তিৰ ব্যাখ্যা বহুধা। এক দৈৱিক মত অনুসৰি বৃহন্নলা ৰূপ ধৰা অৰ্জুনে স্বৰ্গীয় পৰম্পৰাৰ পৰা এই কলা মৰ্ত্যলৈ আনে। আন এক বিশ্বাসৰ মতে পাৰিজাত নামৰ এগৰাকী মহিলাই স্বপ্নযোগে কলাটি আয়ত্ত কৰি শিষ্যসকলক শিকাইছিল বুলি কিছুমান বিয়াহৰ ধাৰাৰ ওজাপালিয়ে মানে। কেতিয়াবা বিয়াহ কলাই আৰু কেন্দুকলাই নামৰ দুজন ব্যক্তিকো জনক-সদৃশ ব্যক্তিত্ব হিচাপে স্মৰণ কৰা হয়। এই সকলো আখ্যানেই ওজাপালিৰ প্ৰাচীনতা আৰু লোকবিশ্বাসৰ সৈতে সংলগ্নতা প্ৰকাশ কৰে, যদিও সুনিশ্চিত কালনির্ণয় কৰা কঠিন।

গঠন আৰু পৰিবেশনৰ ধৰণ

ওজাপালি মূলতঃ দলেৰে অনুষ্ঠিত হয়। পৰিবেশনৰ মূল চালিকা শক্তি ‘ওজা’, যিয়ে গীত-পদত দিহা আৰু ৰাগ লগাই পথ দেখুৱায়। ওজাৰ সৈতে ‘পালি’সকলে সমবেত কণ্ঠ, তাল-লয় আৰু নাট্যভংগীৰে সহায় কৰে। পৰিবেশন কেৱল গান-গোৱাই সীমাবদ্ধ নহয়; কাহিনীৰ অৰ্থ, ঘটনা-প্ৰসঙ্গ আৰু চৰিত্ৰবিন্যাসক দৰ্শক বুজি পোৱাকৈ গদ্যভাষাত ব্যাখ্যা কৰা, কেতিয়াবা অভিনয়ভংগীৰে দেখুওৱা—এইবোৰো অনুষ্ঠানৰ স্বভাৱগত অঙ্গ।

পালি-দলৰ ভিতৰত শ্ৰেণীবিভাজন দেখা যায়—

• দাইনা পালি
• সাধাৰণ পালি

এই বিন্যাসে কণ্ঠ-সম্বাদ, ব্যাখ্যা-অভিনয় আৰু তাল-সহযোগৰ ভিতৰুৱা দায়িত্ব ভাগ-বতৰা কৰাত ভূমিকা লয় বুলি ধাৰণা কৰা হয়।

বিষয়বস্তু অনুসৰি শ্ৰেণীবিভাজন

বিষয়বস্তুৰ ভিত্তিত ওজাপালিক বহুলভাৱে দুটা শ্ৰেণীত বুজোৱা হয়—মহাকাব্য আশ্ৰয়ী আৰু মহাকাব্য অনাশ্ৰয়ী। এই বিভাজন কাহিনী-উৎসৰ (মহাকাব্য/পুৰাণ বনাম আন শাক্ত আখ্যান) ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

মহাকাব্য আশ্ৰয়ী ধাৰা

মহাকাব্য আশ্ৰয়ী শাখাক উৎস-টোকা অনুসৰি সাঁতোটা প্ৰকাৰত ভাগ কৰা হয়—

• বিয়াহৰ ওজাপালি
• ৰামায়ণ ওজাপালি
• ভাইৰা ওজাপালি
• দুৰ্গাবৰী ওজাপালি
• সত্ৰীয়া ওজাপালি
• পাঞ্চালি ওজাপালি
• দুলৰি ওজাপালি

এই ধাৰাৰ গীত-পদ সাধাৰণতে ৰামায়ণ, মহাভাৰত আৰু পুৰাণ-আধাৰিত আখ্যানলৈ মুখ্য মনোযোগী। বিষয়বস্তুৰ দিশৰ পৰা ইয়াক কেতিয়াবা বৈষ্ণৱ-আধাৰিত পৰিৱেশ্য কলা বুলিও চিহ্নিত কৰা হয়।

মহাকাব্য অনাশ্ৰয়ী ধাৰা

মহাকাব্য অনাশ্ৰয়ী শাখাক পাঁচটা ভাগত উল্লেখ কৰা হয়—

• সুকনান্নী ওজাপালি
• বিষহৰি গান
• মাৰে গান
• পদ্ম পুৰাণৰ গান
• টুকুৰীয়া ওজাপালি

ইয়াৰ ভিতৰত সুকনান্নী ওজাপালি শাক্ত আচাৰ-অনুষ্ঠান আৰু বিশেষকৈ মনসাদেৱী আৰাধনাৰ সৈতে জড়িত বুলি বৰ্ণনা পোৱা যায়; পদ্মপুৰাণৰ গীত-পদ গাই মনসাদেৱীক বন্দনা কৰা এই ধাৰাৰ এক মুখ্য বৈশিষ্ট্য। বিষয়বস্তুৰ এই প্ৰকৃতিৰ বাবে ইয়াক শাক্ত পৰিৱেশ্য কলা বুলিও আখ্যা দিয়া হয়।

প্ৰধান জীৱন্ত ধাৰা আৰু আঞ্চলিক পৰিচয়

শ্ৰেণীবিভাজন তথ্যসমৃদ্ধ হ’লেও আধুনিক সময়ত জীৱিত ৰূপত বিশেষকৈ দুটা ধাৰা অধিক দেখা যায়—

• সুকনান্নী ওজাপালি
• ৰামায়ণ বা সভাগোৱা ওজাপালি

আঞ্চলিক পৰিচয়ও লক্ষণীয়। কামৰূপ অঞ্চলত ৰামায়ণ গোৱা ওজাক ‘সভা গোৱা ওজা’ বুলি কোৱা হয়। দৰঙত পদ্মপুৰাণৰ গীত-পদ গোৱা ওজাক ‘সুকনানি ওজা’ নামেৰে জনা যায়।

কামৰূপ আৰু বৰপেটাৰ কিছুমান অঞ্চলত কিছু বছৰ আগলৈকে ছোৱালীয়েও ওজাপালি পৰিবেশন কৰিছিল বুলি তথ্য পোৱা যায়। এই ধাৰা ‘তিৰি’ বা ‘আপী ওজাপালি’ নামেৰে পৰিচিত আছিল। সামাজিক পৰিৱর্তন আৰু আধুনিক জীৱনধাৰাৰ চাপৰ ফলত এতিয়া ই কামৰূপ আৰু বৰপেটাৰ কিছুমান ঠাইত সীমিত ৰূপতহে দেখা যায় বুলি উল্লেখ আছে।

সঙ্গীত, নৃত্য আৰু বাদ্য

ওজাপালিৰ নৃত্য-গীতৰ কাঠামোত তাল-লয়ৰ সংগতি অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। অনুষ্ঠান আৰম্ভণিত ওজাই স্বস্তি মুদ্ৰা আৰু পাছত সংহাৰী মুদ্ৰাৰে সূচনা কৰে বুলি বৰ্ণনা পোৱা যায়। তাৰ পিছত দেৱ-দেৱীৰ বন্দনা আৰু পৰৱৰ্তী পৰ্বত সুৰসঞ্চাৰিত গীত-পদৰ গায়ন আৰম্ভ হয়। গীত-পদ গোৱা সময়ত ওজাই দিহা-ৰাগ স্থিৰ কৰি দিয়ে আৰু পালিসকলে সমস্বৰত সহায় কৰে; দাইনা পালি আদি পালিয়ে বহু সময়ত গীতৰ অৰ্থ কথিত গদ্যত ৰসালকৈ বা অভিনয়-ভংগীৰে ব্যাখ্যা কৰি দৰ্শকৰ সৈতে সংযোগ গঢ়ে।

বাদ্য-ব্যৱহাৰত ধাৰাভেদ দেখা যায়। সভাগোৱা ওজাই খুটিতাল বজায় বুলি উল্লেখ আছে। সুকনান্নী ধাৰাত পালিয়ে (আৰু কিছুমান ক্ষেত্ৰত ওজাই) খঞ্জিৰা ব্যৱহাৰ কৰে; খঞ্জিৰাত ৰঙা ৰচীৰে বুঢ়া আঙুলিত মেৰিয়াই বজোৱাৰ নিয়মো বৰ্ণিত। এইদৰে একে কলাশৈলীত ভিন্ন বাদ্য-প্ৰয়োগে অঞ্চল আৰু ধাৰাৰ বৈচিত্র প্ৰকাশ কৰে।

পোছাক-পৰিচ্ছদ আৰু মঞ্চীয় আংগিকতা

ধৰ্মীয় অনুষঙ্গৰ বাবে ওজাপালিত সাধাৰণতে শুভ্ৰ পোছাকক প্ৰাধান্য দিয়া হয় বুলি কোৱা হয়। সুকনান্নী ওজাপালিত ওজাই বগা ধুতি, বগা চেলেং চাদৰ আৰু কপালত বগা চন্দনৰ ফোট ব্যৱহাৰ কৰে। ওজাৰ পাগুৰি ডিম্বাকৃতি আৰু সমুখৰ অংশ টেমুনা সদৃশ বুলি বৰ্ণিত। ৰামায়ণ বা সভাগোৱা ধাৰাত ওজাই চোলা পিন্ধিলেও কপালত দীঘল ৰঙা-হালধীয়া বৰণৰ গামোচা বান্ধে; ভৰিত নূপুৰ, হাতত ৰূপৰ গামখাৰু আৰু কপালত চন্দনৰ ফোট ব্যৱহাৰৰ উল্লেখ আছে।

পালিৰ পাগুৰি সাধাৰণতে একে ধৰণৰ বুলি কোৱা হয়—সামনৰ ভাগ ময়ূৰপাখীৰ দৰে দেখুৱাবলৈ কাপোৰত বহু ভাঁজ দি সাজি লোৱা হয়, আৰু বৰণ সাধাৰণতে বগা। অতীতত সুকনান্নী ওজাই দীঘল চুলি ৰাখি খোপা বান্ধিছিল বুলি উল্লেখ থাকিলেও বৰ্তমান ই প্ৰায় লোপ পাইছে বুলি ধাৰণা কৰা হয়।

দেওধনী নৃত্য আৰু শাক্ত পৰম্পৰা

সুকনান্নী ওজাপালিৰ সৈতে দেওধনী নৃত্যক এক আংগিক উপাদান হিচাপে দেখা হয়, আনহাতে সভাগোৱা/ৰামায়ণ ধাৰাৰ সৈতে দেওধনী সাধাৰণতে নাথাকে। যদিও দেওধনী নৃত্যক সুকনান্নী ধাৰাত প্ৰধান অঙ্গ বুলিব পাৰি, আধুনিক সময়ত ই লোপ পোৱাৰ দিশলৈ গতি কৰিছে বুলি তথ্যত কোৱা হৈছে।

আখ্যানমতে বেউলাই লক্ষীন্দাৰক জীয়াই তুলিবলৈ দেৱতাৰ আগত কৰা নৃত্যৰ সৈতে দেওধনী নৃত্যৰ সংযোগ দেখুওৱা হয়। পোছাকত সাধাৰণতে ৰঙা বৰণ প্ৰধান, আৰু বুকুৰ নীলা মেথনি, মেলি থোৱা চুলিৰ সৈতে এই নৃত্যৰ মঞ্চীয় ৰূপ পৃথক বুলি বৰ্ণনা আছে। সমাজগত দৃষ্টিভংগীৰ ক্ষেত্ৰতো দেওধনী নৃত্য বিতৰ্কাস্পদ আছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়—পূৰ্বতে সংৰক্ষণশীল মনোভাবৰ বাবে নাৰীৰ অংশগ্ৰহণ সীমিত আছিল, আৰু আজিও নাৰীনৃত্যশিল্পীৰ সংখ্যা অতি কম বুলি ধাৰণা কৰা হয়।

পৃষ্ঠপোষকতা আৰু আধুনিক স্বীকৃতি

ওজাপালিৰ বিকাশত মন্দিৰ-কেন্দ্ৰিক পৰিবেশ আৰু পূজা-অনুষ্ঠানৰ ভূমিকা উল্লেখযোগ্য। দৰঙ অঞ্চলত কোঁচ নৃপতীসকল শাক্তধৰ্মী আছিল আৰু মাৰৈ পূজাত পৰিবেশ্য কলা হিচাপে ওজাপালি আৰু দেওধনী নৃত্যক পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল বুলি তথ্য পোৱা যায়। এই পৃষ্ঠপোষকতাৰ ভিতৰত বাদ্যযন্ত্ৰৰ যোগান (যেনে খুটিতাল, বৰতাল, ঢোল, জয়ঢোল) আৰু গায়নৰ বাবে পুথি-যোগানৰ উল্লেখো আছে।

আধুনিক প্ৰাতিষ্ঠানিক স্বীকৃতিৰ ক্ষেত্ৰত ১৯৭৪ চনত অসম চৰকাৰৰ জনসংযোগ বিভাগৰ সঞ্চালক লুইতকোঁৱৰ ৰুদ্ৰ বৰুৱা আৰু আনন্দমোহন ভাগৱতীৰ সহযোগত ওজাপালি ৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্য্যসূচীত অন্তৰ্ভুক্ত হয় বুলি তথ্যত দিয়া আছে। এই পদক্ষেপে কলাটোক বহিৰ্জগতলৈ উপস্থাপন আৰু সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত সহায় কৰিছে বুলি ধাৰণা কৰিব পাৰি।

ধৰ্ম-সম্প্ৰদায় অতিক্ৰম কৰি অংশগ্ৰহণো ওজাপালিৰ এক তাৎপৰ্যপূৰ্ণ দিশ। ইচলামধৰ্মী পৰশু শেখ ওজাক ওজাপালি আৰু দেওধনী নৃত্যৰ ক্ষেত্ৰত অগ্ৰণী অৱদানকাৰী বুলি উল্লেখ কৰা হয়; তেঁৱেই প্ৰথম ‘মুচলন্ত ওজা’ বুলি গণ্য। তেওঁৰ দলেৰ কিছুমান পালিৰ নাম আৰু দেওধনী নৃত্য পৰিৱেশন কৰা প্ৰথম মহিলা হিচাপে হাফেজা বেগমৰ কথাও উৎস-টোকাত উল্লেখিত। দৰঙৰ ‘ওজাপাৰা’ চুবাৰ নাম পৰশু শেখ ওজাৰ সৈতে জড়িত বুলি জনা যায়।

উত্তৰাধিকাৰ

ওজাপালি অসমৰ লোকসাংস্কৃতিক জীৱনৰ ভিতৰত সাহিত্য, সংগীত আৰু নৃত্যকলাৰ এক সংমিশ্ৰিত ৰূপ হিচাপে স্থায়ী মূল্য বহন কৰে। শাস্ত্ৰীয়-মাৰ্গী সংগীত পৰম্পৰাৰ সৈতে সম্পৰ্ক, মন্দিৰ-পূজা আৰু জনজীৱনৰ মিলনবিন্দু, আৰু আঞ্চলিক-ধাৰাগত বৈচিত্র—এই তিনিওটা দিশে মিলি ওজাপালিক অসমৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যত পৰিণত কৰিছে। একে সময়তে দেওধনী নৃত্যৰ ক্ষয়িষ্ণুতা আৰু কিছুমান ধাৰাৰ সীমিত উপস্থিতিয়ে সংৰক্ষণ, নথিভুক্তকৰণ আৰু প্ৰশিক্ষণৰ প্ৰয়োজনীয়তাও সূচায়।

আৰু চাওক

• অসম
• অসম চৰকাৰ
• অৰ্জুন
• ওজাপালি
• মাৰে গান