জামে মছজিদ, দিল্লী

মছজিদ-ই-জেহান-নুমা দিল্লীৰ পুৰণি দিল্লীৰ মছজিদ যাক জামে মছজিদ নামেৰেও ভাৰতৰ অন্যতম বৃহৎ মছজিদ হিচাপে জনাজাত।^১ ইয়াৰ নিৰ্মাতা আছিল ১৬৪৪ চনৰ পৰা ১৬৫৬ চনৰ ভিতৰত মোগল সম্ৰাট শ্বাহজাহান আৰু ইয়াৰ প্ৰথম ইমাম চৈয়দ আব্দুল গাফুৰ শ্বাহ বুখাৰীয়ে উদ্বোধন কৰিছিল। মোগলৰ ৰাজধানী শ্বাহজাহানাবাদ (বৰ্তমান পুৰণি দিল্লী)ত অৱস্থিত এই মছজিদটোৱে ১৮৫৭ চনত সাম্ৰাজ্যৰ অৱসান নোহোৱালৈকে মোগল সম্ৰাটসকলৰ সাম্ৰাজ্যিক মছজিদ হিচাপে কাম কৰিছিল।জামা মছজিদক সমগ্ৰ ভাৰততে মোগল শক্তিৰ প্ৰতীকী ইংগিত হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। ব্ৰিটিছ শাসনৰ কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ সময়ছোৱাত ই ৰাজনৈতিক তাৎপৰ্য্যৰ স্থানও আছিল। ই সক্ৰিয় ব্যৱহাৰত আছে, আৰু ই দিল্লীৰ অন্যতম চিনাকি স্থান, পুৰণি দিল্লীৰ পদ্ধতিৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে চিনাক্ত। মছজিদৰ গাঁথনিটো ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বৰ স্মৃতিসৌধ।^২

নাম

মছজিদটোৰ দুটা নাম আছে। শ্বাহজাহানে প্ৰদান কৰা পুৰণিটো হৈছে মছজিদ-ই-জেহান-নুমা, যাৰ ব্যাখ্যা হৈছে "গোটেই পৃথিৱীখনকে প্ৰতিফলিত কৰা মছজিদ", সম্ভৱতঃ জাম-ই-জেহান-নুমাৰ ইংগিত। (, আনটো অধিক সাধাৰণ হৈছে আৰবী ভাষাৰ পৰা জামে মছজিদ যাৰ অৰ্থ "জমাজৰ মছজিদ"), যিটো সাধাৰণ জনসংখ্যাৰ মাজত উত্থান ঘটিছিল।^৩ জামে মছজিদ শব্দটো এই মছজিদৰ বাবে অনন্য নহয়; সপ্তম শতিকাৰ পৰাই ইয়াক সম্প্ৰদায়ৰ মছজিদ বা শুকুৰবাৰৰ মছজিদক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু সেয়েহে বিশ্বৰ বহুতেই এই নাম আৰু ইয়াৰ ভিন্নতা বহন কৰে।^৪

অৱস্থান

আজি পুৰণি দিল্লীৰ লোকেলিটি হিচাপে পৰিচিত ঐতিহাসিক চহৰ শ্বাহজাহানাবাদৰ ভিতৰত অৱস্থিত এই মছজিদটো। মছজিদৰ সিপাৰে লালকিল্লা আৰু ছুনেহৰী মছজিদ।^৫ পুৰণি দিল্লীৰ অন্যতম কেন্দ্ৰবিন্দু হিচাপে জামে মছজিদক বিভিন্ন বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰৰে আগুৰি আছে, যেনে ঐতিহাসিক চান্দনী চক।^৬ ভাৰতীয় স্বাধীনতা কৰ্মী আবুল কালাম আজাদৰ সমাধি মছজিদৰ কাষতে অৱস্থিত।^৭

ইতিহাস

নিৰ্মাণ আৰু মোগল যুগ

মোগল সম্ৰাট শ্বাহজাহানে ১৬৫০ চনৰপৰা ১৬৫৬ চনৰ ভিতৰত শ্বাহজাহানাবাদৰ সৰ্বোচ্চ স্থানত এই জামে মছজিদ নিৰ্মাণ কৰিছিল। ইয়াক প্ৰায় ৫ হাজাৰ শ্ৰমিকে নিৰ্মাণ কৰিছিল।^৮৯১০ ভাৰতীয়, আৰব, পাৰ্চী, তুৰ্কী আৰু ইউৰোপীয় লোকেৰে গঠিত কৰ্মশক্তি বৈচিত্ৰ্যময় আছিল। মূলতঃ শ্বাহজাহানৰ ৰাজত্বকালৰ ৱাজিৰ (বা প্ৰধানমন্ত্ৰী) ছাদুল্লা খান আৰু শ্বাহজাহানৰ ঘৰৰ নিয়ন্ত্ৰক ফাজিল খানে এই নিৰ্মাণৰ তদাৰক কৰিছিল। সেই সময়ত নিৰ্মাণৰ ব্যয় আছিল দহ লাখ (দহ লাখ) টকা।^১১ ১৬৫৬ চনৰ ২৩ জুলাইত উজবেকিস্তানৰ বুখাৰাৰপৰা অহা চৈয়দ আব্দুল গাফুৰ শ্বাহ বুখাৰীয়ে এই মছজিদটো উদ্বোধন কৰে। তেওঁক শ্বাহজাহানে মছজিদৰ শ্বাহী ইমাম (ৰজাৰ ইমাম) হ’বলৈ নিমন্ত্ৰণ জনাইছিল।^১২

শ্বাহজাহানৰ অধীনত নিৰ্মাণ কৰা শেষ কীৰ্তিচিহ্নসমূহৰ ভিতৰত এই মছজিদটো আছিল অন্যতম। সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত মোগল যুগৰ শেষলৈকে সম্ৰাটসকলৰ ৰাজকীয় মছজিদ হিচাপে কাম কৰিছিল। শুকুৰবাৰে দুপৰীয়াৰ নামাজত মোগল সম্ৰাটে নিজৰ শাসনক বৈধতা প্ৰদান কৰি খুতবা পাঠ কৰিছিল। সেয়েহে এই মছজিদটো ভাৰতত মোগলৰ সাৰ্বভৌমত্বৰ প্ৰতীক আছিল, ৰাজনৈতিক তাৎপৰ্য্য বহন কৰিছিল। শ্বাহজাহানাবাদৰ বাসিন্দাসকলৰ বাবে ই সামাজিক জীৱনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰও আছিল, যিয়ে বৈচিত্ৰ্যময় লোকসকলৰ বাবে মত বিনিময় কৰিবলৈ শ্ৰেণী বিভাজন অতিক্ৰম কৰি এক স্থান প্ৰদান কৰিছিল।^১৩১৪ ১৭৫৭ চনত সম্ৰাটে দ্বিতীয় আলমগিৰ দিল্লীলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰা আফগান বিজয়ী আহমদ শ্বাহ দুৰানীৰ নামত খুতবা পঢ়া হয়।^১৫

ব্ৰিটিছ শাসন

১৮০৩ চনত ব্ৰিটিছে শ্বাহজাহানাবাদ দখল কৰে। মোগল সম্ৰাট মছজিদৰ আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ সাম্ৰাজ্যবাদী মুৰব্বী হৈয়েই থাকিল যদিও মোগলৰ ক্ষমতা আৰু পৃষ্ঠপোষকতা যথেষ্ট কমি আহিছিল।^১৬১৭ চহৰখনত ব্ৰিটিছৰ প্ৰাৰম্ভিক নীতি ইয়াৰ বাসিন্দাসকলৰ প্ৰতি অনুকূল আছিল; ব্ৰিটিছে জামে মছজিদৰ মেৰামতি আনকি সংস্কাৰৰ কামো হাতত লৈছিল।^১৮ সেই সময়ত দিল্লীৰ অন্যান্য মছজিদৰ লগত খাপ খুৱাই মছজিদে সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক বক্তৃতাৰ স্থান হিচাপে কাম কৰি থাকিল; উদাহৰণস্বৰূপে, মুছলমান আৰু খ্ৰীষ্টধৰ্মৰ মাজত ধৰ্মতত্ত্ব আৰু দাৰ্শনিক বিতৰ্ক অনুষ্ঠিত হৈছিল।^১৯

১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহ এই পৰিস্থিতিৰ এক ডাঙৰ টাৰ্নিং পইণ্ট আছিল। এই পৰিঘটনাৰ ফলত চহৰখনত বহু ব্ৰিটিছ লোকৰ মৃত্যু হয়, আৰু ঔপনিৱেশিক কৰ্তৃত্ব দুৰ্বল হৈ পৰে, যাৰ ফলত ব্ৰিটিছক গভীৰভাৱে অপমান কৰা হয়।^২০ ইয়াৰ ফলত মোগল সাম্ৰাজ্যৰো অন্ত পৰিল। ব্ৰিটিছে এই বিদ্ৰোহক মুছলমানৰ প্ৰৰোচনা, দিল্লীৰ মছজিদৰ ভিতৰত খেতি কৰা বুলি ধৰি লৈছিল।^২১ সেই বছৰতে ইংৰাজে চহৰখন পুনৰ দখল কৰাৰ পাছত বহু মছজিদ ভাঙি পেলোৱাৰ লগতে বাকী থকা যিকোনো মছজিদত মুছলমানসকলৰ জমা হোৱাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰে। এই সময়ছোৱাত জামা মছজিদ ব্ৰিটিছৰ বাজেয়াপ্ত হয়, আৰু কোনো ধৰণৰ ধৰ্মীয় ব্যৱহাৰত বাধা দিয়া হয়। ইয়াক ধ্বংসৰ বাবে বাৰে বাৰে বিবেচনা কৰা হৈছিল যদিও অৱশেষত ব্ৰিটিছে ইয়াক ইয়াৰ শিখ আৰু ইউৰোপীয় সৈন্যসকলৰ বাবে বেৰেক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। এইটো আছিল স্থানৰ অপৱিত্ৰতা; আজিজে এই সিদ্ধান্তক ইচ্ছাকৃত বুলি বৰ্ণনা কৰিছে, যাতে চহৰখনৰ মুছলমান বাসিন্দাসকলৰ আৱেগক অপমান কৰা হয়।^২২

অৱশেষত ১৮৬২ চনত মছজিদখন মুছলমান জনসাধাৰণৰ হাতলৈ ঘূৰাই অনা হয়, কাৰণ তেওঁলোকৰ বৃটিছৰ কাৰ্য্যৰ প্ৰতি ক্ৰমাৎ ক্ষোভ বৃদ্ধি পাইছিল। জামা মছজিদক কঠোৰভাৱে ধৰ্মীয় স্থান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাৰ লগতে ব্ৰিটিছে বাধ্যতামূলক পুলিচিং কৰাকে ধৰি একাধিক চৰ্ত আৰোপ কৰা হৈছিল। দিল্লীৰ সন্মানীয় মুছলমান লোকেৰে গঠিত জামা মছজিদ পৰিচালনা সমিতি (জেএমএমচি) মছজিদক প্ৰতিনিধিত্ব কৰি এই চৰ্তসমূহ বলবৎ কৰিবলৈ আনুষ্ঠানিক সংস্থা হিচাপে গঠন কৰা হৈছিল।^২৩২৪

ঘূৰি অহাৰ লগে লগে জামা মছজিদ পুনৰ মছজিদ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। যদিও মোগল ৰাষ্ট্ৰ ভংগ হৈছিল, তথাপি বিভিন্ন আঞ্চলিক ইছলামিক শাসক আৰু সম্ভ্ৰান্ত লোকৰপৰা মছজিদটোৱে পৃষ্ঠপোষকতা লাভ কৰিছিল। ১৮৮৬ চনত ৰামপুৰৰ নবাবে মেৰামতিৰ সুবিধাৰ বাবে ১,৫৫,০০০ টকাৰ বৃহৎ পৰিমাণৰ ধন আগবঢ়ায়। ১৯২৬ চনত হায়দৰাবাদৰ নিজামৰপৰা ১,০০,০০০ টকাৰ অনুদান অনুৰূপ কামত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।^২৫

ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি পোৱা অশান্তি ১৯১১ চনৰপৰা দিল্লীৰ মছজিদসমূহত প্ৰকাশ পাইছিল। জামা মছজিদক সঘনাই অধৰ্মীয়, ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্যত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, প্ৰৱৰ্তন কৰা নিয়মৰ বিৰুদ্ধে। ব্ৰিটিছে ৰাজহুৱা স্থানত ৰাজনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত আৰক্ষী আৰু দমন কৰিব পাৰিছিল যদিও জামা মছজিদ আছিল ধৰ্মীয় স্থান আৰু সেয়েহে এনে কাৰ্য্যৰপৰা সুৰক্ষিত আছিল, আইন (ধৰ্মীয় এনডাউমেণ্ট আইন, ১৮৬৩) আৰু দিল্লীৰ আৱেগ দুয়োটাৰেদ্বাৰা।^২৬ ঔপনিৱেশিক যুগত সম্প্ৰদায়সমূহৰ মাজত উত্তেজনা উতলি থকাৰ পিছতো হিন্দুসকলে প্ৰায়ে মছজিদত মুছলমানসকলৰ সৈতে গোট খাই ঔপনিৱেশিকতা বিৰোধী সংহতি প্ৰকাশ কৰিছিল।^২৭

উত্তৰ-ঔপনিৱেশিক যুগ

স্বাধীনতাৰ পাছতো জামা মছজিদ ৰাজনৈতিক প্ৰতীক হৈয়েই থাকিল। ভাৰতীয় স্বাধীনতা কৰ্মী আবুল কালাম আজাদ ১৯৪৭ চনৰ ২৩ অক্টোবৰৰ বৃহস্পতিবাৰে (জুমেৰাত) প্ৰাৰ্থনাৰ সময়ত ইয়াৰ মঞ্চৰপৰা ভাষণ দিছিল। ভাৰত বিভাজন চলি আছিল, যাৰ ফলত দিল্লীত জনসংখ্যাৰ ব্যাপক আন্দোলন হৈছিল। আজাদে দিল্লীৰ মুছলমানসকলক ভাৰতত থাকিবলৈ অনুৰোধ কৰিছিল, আৰু তেওঁলোকক আশ্বস্তু কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল যে ভাৰত এতিয়াও তেওঁলোকৰ গৃহভূমি।^২৮

১৯৪৮ চনৰ ভিতৰত হায়দৰাবাদৰ শেষ নিজাম সপ্তম আছাফ জাহক মছজিদৰ মজিয়াৰ এক চতুৰ্থাংশ মেৰামতিৰ বাবে ৭৫ হাজাৰ টকাৰ অনুদান বিচৰা হৈছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে মছজিদৰ বাকী তিনি চতুৰ্থাংশ পুৰণি যেন নালাগে বুলি উল্লেখ কৰি নিজামে ৩,০০,০০০ টকা অনুমোদন জনায়।^২৯৩০

কুখ্যাত সাম্প্ৰদায়িক বাবৰি মছজিদ বিবাদৰ সন্দৰ্ভত মছজিদটোৱে এক তাৎপৰ্যপূৰ্ণ স্থান হিচাপে কাম কৰিছিল। সেই সময়ত জামা মছজিদৰ শ্বাহী ইমাম আব্দুল্লা বুখাৰীয়ে ১৯৮৬ চনত মছজিদৰপৰাই এই বিষয়টো সন্দৰ্ভত কেইবাটাও ভাষণ দি হিন্দু কাৰ্যক দিয়া ৰাজনৈতিক সমৰ্থনক গৰিহণা দি মুছলমান আৱেগক সংগঠিত কৰে। এটা দৃষ্টান্তত ইয়াৰ ফলত পুৰণি দিল্লীত দাঙ্গা আৰু সংঘৰ্ষৰ সৃষ্টি হয়। ১৯৮৭ চনত বাবৰি মছজিদ বিবাদক লৈ এক বৃহৎ শান্তিপূৰ্ণ প্ৰতিবাদৰ মঞ্চস্থ হৈছিল জামা মছজিদ। ১৯৮৭ চনৰ ২৮ মে’ত সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত বৃদ্ধি পোৱা সাম্প্ৰদায়িক উত্তেজনা আৰু দাঙ্গাৰ মাজতে ইমামে জামা মছজিদ বন্ধ কৰি ক’লা কাপোৰেৰে সজাই তুলিছিল, যিটো সেই সময়ত চৰকাৰী কাৰ্যকলাপৰ প্ৰতি মুছলমান ক্ষোভৰ প্ৰতীক আছিল। এই সিদ্ধান্ত ইছলামিক নেতৃত্বৰ মাজত অত্যন্ত বিতৰ্কিত হৈ পৰিছিল।^৩১

আধুনিক যুগ

জামা মছজিদখনে দিল্লীৰ প্ৰাথমিক মছজিদ হিচাপে কাম কৰে,^৮ আৰু ইয়াৰ বহুলাংশে জামে মছজিদ হয়। পৰম্পৰাগতভাৱে চহৰখনৰ মুছলমানসকলে ইয়াত সাম্প্ৰদায়িকভাৱে জুম্মাৰ নামাজ পঢ়াৰ লগতে ঈদৰ দৰে ডাঙৰ উৎসৱৰ বাবেও একত্ৰিত হয়। এই মছজিদটোও পৰ্যটকৰ এক প্ৰধান আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু, আৰু বিদেশীৰ ভ্ৰমণৰ জৰিয়তে যথেষ্ট পৰিমাণৰ উপাৰ্জন হয়।^৩১ স্বায়ত্তশাসিত ৰাজনৈতিক স্থান হিচাপে মছজিদৰ কাৰ্য্য আধুনিক যুগতো অব্যাহত আছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ২০০১ চনত (৯/১১ আক্ৰমণৰ পিছত) মছজিদটো আফগানিস্তানত আমেৰিকাৰ বোমা বিস্ফোৰণৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদৰ স্থান আছিল।^৩২ ২০১৯ চনত বিতৰ্কিত নাগৰিকত্ব সংশোধনী আইনৰ বাবে এই স্থানত ব্যাপক প্ৰতিবাদৰ সৃষ্টি হৈছিল।^৩৩

সংস্কাৰ

২০০৬ চনত মছজিদটোৰ মেৰামতিৰ জৰুৰী প্ৰয়োজন হোৱা বুলি খবৰ ওলাইছিল, তাৰ পিছত ছৌদি আৰবৰ ৰজা আব্দুল্লাই ইয়াৰ বাবে ধন দিবলৈ আগবঢ়াইছিল। ইমামগৰাকীয়ে এই প্ৰস্তাৱ পোনপটীয়াকৈ চৌদি কৰ্তৃপক্ষৰপৰা লাভ কৰা বুলি কয় যদিও ভাৰত চৰকাৰৰ কাষ চাপিবলৈ অনুৰোধ জনায়।^৩৪ কিন্তু দিল্লী উচ্চ ন্যায়ালয়ে কয় যে এই বিষয়ত ইমামক কোনো "বিশেষ ইকুইটি" নিদিয়াকৈ কোনো "আইনী পৱিত্ৰতা" নাই।

জামা মছজিদ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে সংস্কাৰ কৰাৰ লক্ষ্যৰে এটা প্ৰকল্প ২০০০ চনৰ আৰম্ভণিৰপৰাই কাৰ্যকৰী নোহোৱাকৈয়ে আছে, কেইবাটাও প্ৰশাসনিক আৰু লজিষ্টিক পথ অৱৰোধৰ বাবে।^৩৫৩৬

২০০৬ চনত জামে মছজিদৰ বিস্ফোৰণ

মূল প্ৰবন্ধ: ২০০৬ চনত জামে মছজিদৰ বিস্ফোৰণ

২০০৬ চনৰ ১৪ এপ্ৰিলত দুটা বিস্ফোৰণ ঘটিছিল যিবোৰ শুকুৰবাৰৰ নামাজৰ কিছুসময়ৰ পাছতে হৈছিল আৰু দ্ৰুতগতিত একেৰাহে সংঘটিত হৈছিল। এই বিস্ফোৰণ কেনেকৈ সংঘটিত হয় সেয়া স্পষ্ট হোৱা নাই। নিহতসকলৰ ভিতৰত এজনৰ অৱস্থা গুৰুতৰ হোৱাৰ বিপৰীতে আন ৮জন লোক সামান্যভাৱে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈছে। ইমাম আহমেদ বুখাৰীয়ে মন্তব্য কৰে যে, "আমাৰ মানুহৰ মাজত ক্ষোভ আছে কিন্তু মই তেওঁলোকক শান্তি বজাই ৰাখিবলৈ আহ্বান জনাইছো।" ^৩৭

২০১০ জামে মছজিদ আক্ৰমণ

মূল প্ৰবন্ধ: ২০১০ জামা মছজিদ আক্ৰমণ

২০১০ চনৰ ১৫ ছেপ্টেম্বৰত মছজিদৰ তিনি নম্বৰ গেটৰ ওচৰত ৰখাই থোৱা বাছ এখনত মটৰ চাইকেলত বন্দুকধাৰীয়ে গুলীচালনা কৰাৰ ফলত দুজন টাইৱানী পৰ্যটক আহত হয়।^৩৮ এই আক্ৰমণৰ পিছত আৰক্ষীয়ে ৩০ জন লোকক জেৰা কৰিবলৈ আটক কৰি ৰাখিছিল আৰু সেই অঞ্চলটো দুৰ্গলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছিল কাৰণ আৰক্ষীৰ লোক ব্যাপকভাৱে নিয়োজিত হৈছিল।^৩৯

২০১১ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত দিল্লী আৰক্ষীয়ে পুনে জাৰ্মান বেকাৰী বিস্ফোৰণৰ লগতে জামা মছজিদ বিস্ফোৰণৰ আঁৰত থকা বুলি ধাৰণা কৰা ভাৰতীয় মুজাহিদীনৰ ছয়জন সদস্যক গ্ৰেপ্তাৰ কৰিছিল। সূত্ৰই জনোৱা মতে, মছজিদৰ বাহিৰত এখন গাড়ীত "'মেইন মেন' ইমৰাণ" বোমাটো ৰোপণ কৰা বুলি অভিযোগ উঠিছে।^৪০ ২০১৩ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত খবৰ আহিছিল যে গোটটোৰ এজন নেতা ইয়াচিন ভাটকালক আছাদুল্লাহ আখতাৰৰ সৈতে আগৰ এমাহ ধৰি গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হৈছিল আৰু তেওঁলোকে স্বীকাৰ কৰিছিল যে তেওঁলোকে পলায়ন কৰা পাকিস্তানী নাগৰিক ৱাকাছৰ সৈতে এই আক্ৰমণ সংঘটিত কৰিছিল। ইয়াছিনে কয় যে ইমামে ইয়াৰ ভিতৰত “অৰ্ধনগ্ন” বিদেশীক সোমাবলৈ দিয়াৰ বাবে কৰাচীৰ আই এমৰ মুৰব্বী ৰিয়াজ ভাটকলে তেওঁক এই কাম কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল।^৪১

স্থাপত্য

দিল্লীত শ্বাহজাহানৰ নতুন ৰাজধানী শ্বাহজাহানাবাদৰ অংশ হিচাপে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল জামা মছজিদ। নিৰ্মাণৰ সময়ত ই ভাৰত উপমহাদেশৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ মছজিদ আছিল। শ্বাহজাহানে দাবী কৰে যে মছজিদটো ফাতেহপুৰ ছিক্ৰিৰ জামা মছজিদৰ আৰ্হিত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে আৰু ইয়াৰ প্ৰতিফলন হৈছে বহুতো বাহ্যিক বৈশিষ্ট্যৰ ডিজাইনত, যেনে মুখাৱয়ব আৰু চোতাল। কিন্তু মছজিদটোৰ ভিতৰৰ অংশ আগ্ৰাৰ জামা মছজিদৰ সৈতে অধিক মিল আছে।^৯ মছজিদটোত প্ৰধানকৈ ৰঙা বেলেগ বেলেগ শিল ব্যৱহাৰ কৰা হয়, আৰু ইয়াৰ পূৰ্বৰ মছজিদতকৈ পৃথক হৈছে বগা মাৰ্বলৰ অধিক ব্যাপক ব্যৱহাৰ। ক’লা মাৰ্বলকো সজ্জাগত উপাদান হিচাপে বৈশিষ্ট্যযুক্ত।^১০৯ গঠনটোৰ বিভিন্ন পৃষ্ঠত আৰবী আৰু পাৰ্চী কেলিগ্ৰাফিক টুকুৰা পোৱা যায়, যাৰ বিষয়-বস্তু ধৰ্মীয়ৰপৰা আৰম্ভ কৰি পেনেগিৰিকলৈকে।^১০৯৮

পাহাৰৰ ওপৰত নিৰ্মিত এই মছজিদটো চাৰিওফালৰ চহৰৰপৰা 10 মিটাৰ উচ্চতাত এটা প্লিন্থত অৱস্থিত।^১০৮ এই কমপ্লেক্সটো পশ্চিম দিশত, মক্কাৰফালে অভিমুখী।^৮ আগতে এই গঠনৰ কাষতে এখন ইম্পেৰিয়েল কলেজ, ইম্পিৰিয়েল ডিচপেনচাৰী আৰু মাদ্ৰাছা পৰি আছিল যদিও ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহত ধ্বংস হৈ যায়।^৪২

প্ৰৱেশ পথ

he মছজিদত তিনিটা বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ গেটেৰে প্ৰৱেশ কৰিব পাৰি। ইয়াৰে আটাইতকৈ বিশিষ্ট হৈছে তিনিমহলীয়া ওখ পূবৰ দুৱাৰখন, যিখনে ঐতিহাসিকভাৱে শ্বাহী (ৰাজকীয়) প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যিটো কেৱল সম্ৰাট আৰু তেওঁৰ সহযোগীসকলৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে সংৰক্ষিত আছিল। আন দুটা প্ৰৱেশদ্বাৰ হৈছে উত্তৰ আৰু দক্ষিণ গেট, যিবোৰ দুমহলীয়া আৰু সাধাৰণ জনতাই ব্যৱহাৰ কৰিছিল।^১০৪৩ Each gate is accompanied by a three-sided sandstone stairway, with white markings to designate prayer positions.^১০ উত্তৰ গেটত অৱস্থিত কেবিনেটটোত মহম্মদৰ ধ্বংসাৱশেষৰ সংকলন আছে – হৰিণাৰ চালত লিখা কোৰআন, নবীৰ ৰঙা দাড়িৰ চুলি, চেণ্ডেল আৰু মাৰ্বলৰ ব্লকত সোমাই থকা তেওঁৰ ভৰিৰ ছাপ।^১

চোতাল

বৰ্গক্ষেত্ৰৰ সাহ্ন (চোতাল) ৰঙা বেলেগ বেলেগ শিলেৰে পকী কৰা হৈছে, আৰু পূব গেটৰফালে মুখ কৰি আছে। ইয়াৰ কাষৰ দৈৰ্ঘ্য কমেও 99 মিটাৰ, আৰু ইয়াত ২৫,০০০ উপাসক থাকিব পাৰে। ইয়াৰ মাজত মাৰ্বলৰ অজু টেংক আছে, যাৰ জোখ 17 মিটাৰ দীঘল আৰু 15 মিটাৰ বহল। চোতালৰ প্ৰান্তৰ কাষেৰে মুকলি আৰ্কেড চলি থাকে, যাৰ মাজেৰে মছজিদৰ চাৰিওফালে থাকে দৃশ্যমান।^১০৮

প্ৰাৰ্থনা হল

প্ৰাৰ্থনা ভৱনৰ জোখ 61 মিটাৰ দীঘল আৰু 27 মিটাৰ বহল। ইয়াৰ চালৰপৰা তিনিটা মাৰ্বলৰ গম্বুজ ওপৰলৈ উঠিছে, য’ত সোণালী ৰঙৰ ফিনিয়াল আছে। প্ৰাৰ্থনা হলৰ মুখাৱয়বত কেন্দ্ৰত এটা গ্ৰেণ্ড পিষ্টাক আছে, ইয়াৰ দুয়োফালে পাঁচটা সৰু সৰু, কাস্পেড তোৰণ আছে। প্ৰাৰ্থনা হলৰ প্ৰতিটো তোৰণৰ ওপৰত কিছুমান কেলিগ্ৰাফিক টুকুৰা আছে। হলঘৰৰ ভিতৰৰ অংশত পশ্চিম কিবলাৰ দেৱালত সাতটা মিহৰাব (প্ৰাৰ্থনা নিচ) আছে, যিবোৰ হলঘৰটো বিভক্ত হোৱা সাতটা উপসাগৰৰ সৈতে মিল খায়। কেন্দ্ৰীয় মিহৰাবটো জটিলভাৱে সজাই তোলা আৰু মাৰ্বলেৰে আবৃত, ইয়াৰ সোঁফালে মাৰ্বলৰ মিনবাৰ (পুলপিট) পৰি আছে। মুছলমানৰ নামাজ মেটৰ দৰে দেখাবলৈ বগা আৰু ক’লা অলংকৃত মাৰ্বলৰ মজিয়াত হলঘৰটো।^১০

মিনাৰেট

মছজিদৰ গম্বুজৰ কাষে কাষে উত্তৰ-পূব আৰু দক্ষিণ-পূব কোণত দুটা বেলেগ বেলেগ শিলৰ টাৱাৰ আছে।^১০৮ They are 41 মিটাৰ ওখ আৰু বগা মাৰ্বলৰ সৈতে দীৰ্ঘায়িত ডাঠ। প্ৰতিটো মিনাৰত ১৩০টা খোজ থাকে, যাৰ কাষেৰে তিনিটা ঠাইত দৰ্শন গেলেৰী দেখা যায়। দুয়োটা মিনাৰৰ ওপৰত মাৰ্বলৰ ছাত্ৰী।^১০

শ্বাহী ইমাম

মূল প্ৰবন্ধ: শ্বাহী ইমাম

শ্বাহজাহানৰ ইচ্ছা আছিল আপাত দৃষ্টিত ভাৰতৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ মছজিদটো নিৰ্মাণ কৰা, মোগল সাম্ৰাজ্যৰ ক’তো কোনো সমান্তৰালতা নাছিল। ইয়াৰ উপৰি তেওঁ সিদ্ধান্ত ল’লে যে ইয়াৰ ইমাম (নামাজৰ নেতৃত্ব দিয়া মুছলমান ধৰ্মগুৰু) তেওঁৰ ৰাজত্বকালৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ধৰ্মীয় নেতা হ’ব। এইদৰে জামা মছজিদৰ ইমামে শ্বাহী ইমাম (সম্ৰাটে স্থাপন কৰা ধৰ্মীয় নেতা) উপাধি লাভ কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত ঔৰংজেবৰপৰা দ্বিতীয় বাহাদূৰ শ্বাহ (১৮৩৭-১৮৫৭)লৈকে সকলো মোগল সম্ৰাটক দিল্লীৰ জামা মছজিদৰ শ্বাহী ইমামে মুকুট পিন্ধাইছিল।^৪৪ দিল্লীৰ জামে মছজিদৰ ইমামসকল পৰম্পৰাগতভাৱে শ্বাহজাহানে নিযুক্তি দিয়া মছজিদৰ প্ৰথম ইমাম চৈয়দ আব্দুল গাফুৰ শ্বাহ বুখাৰীৰ প্ৰত্যক্ষ বংশধৰ।^১১ তেওঁলোকৰ পদ শ্বাহী ইমাম বা ৰয়েল ইমাম বুলি জনা যায়। পদটোৰ পৰৱৰ্তী শাৰীৰ ব্যক্তিজনক নাইব ইমাম বা উপ-ইমাম বুলি জনা যায়।^৩১ শ্বাহী ইমামসকলে বুখাৰী শেষ নাম বহন কৰে, যিয়ে তেওঁলোকৰ পূৰ্বপুৰুষৰ উৎপত্তি বুখাৰাত (আধুনিক উজবেকিস্তানৰ) বুজায়। পদটো দখল কৰা ইমামসকলৰ তালিকা তলত উল্লেখ কৰা হৈছে।

লগতে চাওক

• ভাৰতত ইছলাম ধৰ্ম
• ভাৰতৰ মছজিদসমূহৰ তালিকা

Bibliography

• Stott, David; McCulloch, Victoria. (14 January 2014). Rajasthan, Delhi & Agra: Footprint Focus Guide. Footprint Handbooks. ISBN 978-1-909268-39-5
• Dalrymple, William. (2004). City of Djinns: A year in Delhi. Penguin books. ISBN 978-0-14-303106-2
• Liddle, Swapna. (2011). Delhi: 14 Historic Walks. Tranquebar Press. ISBN 978-93-81626-24-5
• Aziz, Sadia. (2017). Mosque, Memory and State: A Case Study of Jama Masjid (India) and the Colonial State c. 1857. The Polish Journal of Aesthetics. পৃ. 13–29
• Rajagopalan, Mrinalini. (2016). Building Histories: The Archival and Affective Lives of Five Monuments in Modern Delhi. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-28347-0

External links

• The Jama Masjid Of Delhi