চন্দ্ৰপ্ৰভা শইকীয়ানী

চন্দ্ৰপ্ৰভা শইকীয়ানী (জন্ম ১৬ মাৰ্চ ১৯০১ – মৃত্যু ১৬ মাৰ্চ ১৯৭২) অসমৰ আধুনিক সমাজজীৱনত নাৰী-অধিকাৰ, স্ত্ৰী-শিক্ষা আৰু সমাজোন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত সংগঠিত প্ৰচেষ্টাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নাম। শিক্ষয়িত্ৰী আৰু সাহিত্যসেৱী হিচাপে সক্ৰিয় থাকি তেওঁ নাৰীসমাজক সংগঠিত কৰাৰ লগতে অসহযোগ আন্দোলন আৰু স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ অন্যান্য ধাৰাত সক্ৰিয় ভূমিকা লৈছিল। তেওঁ ১৯৭২ চনত পদ্মশ্ৰী লাভ কৰে।

জন্ম, পৰিয়াল আৰু পৰিচয়

চন্দ্ৰপ্ৰভা শইকীয়ানীৰ জন্মনাম আছিল চন্দ্ৰপ্ৰিয়া। তেওঁ জন্মগ্ৰহণ কৰে দৈশিঙৰী গাঁও, বজালী অঞ্চল (বৰ্তমান বজালী জিলা; ঐতিহাসিকভাৱে বৰপেটা জিলা)ত। মাতৃৰ নাম গংগাপ্ৰিয়া মজুমদাৰ। ৰাষ্ট্ৰীয়তা ভাৰতীয়; জনগোষ্ঠী অসমীয়া। তেওঁৰ মৃত্যুস্থান গুৱাহাটী।

ভনী সম্পৰ্কে উৎসত কিছু মতভেদ দেখা যায়: এক মতে ৰামেশ্বৰী চন্দ্ৰপ্ৰভাৰ ভনী বুলি উল্লেখ আছে। ভনীৰ পাছৰ নাম দুটা—চন্দ্ৰপ্ৰভা আৰু ৰজনীপ্ৰভা—বুলি তথ্য পোৱা যায়। ভনী ৰজনীপ্ৰভা অসমৰ প্ৰথমগৰাকী মহিলা এম বি বি এছ বুলি উল্লেখ আছে।

শিক্ষা আৰু প্ৰাৰম্ভিক জীৱন

গাঁৱত স্কুল নথকাৰ বাবে মাতৃয়ে দুয়ো সন্তানক ভালুকী গাঁৱৰ মাহীয়েকৰ ঘৰত ৰাখি প্ৰাথমিক শিক্ষা দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। ১৯০৭ চনত চন্দ্ৰপ্ৰভাই প্ৰাথমিক স্তৰৰ শেষ পৰীক্ষা উত্তীৰ্ণ কৰে। (বিতৰ্কিত) সেই বছৰেই তেওঁৰ বয়স ১১ বছৰ বুলি কিছুমান ঠাইত দিয়া হৈছে। সেই সময়ত স্কুল পৰিদৰ্শকে প্ৰতি ৬ মাহে বিদ্যালয়লৈ আহি পদোন্নতি পৰীক্ষা ল’ত বুলি বৰ্ণনা পোৱা যায়। প্ৰধান শিক্ষক কৃষ্ণকান্ত দত্তই তেওঁৰ মেধাৰ বাবে ৰূপৰ পদক প্ৰদান কৰিছিল।

পিছত তেওঁ অকয়া গাঁৱত এজন শিক্ষকক লগত লৈ বালিকা বিদ্যালয় স্থাপন কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে। ১৯১৪ চনত স্কুল পৰিদৰ্শক নীলকান্ত বৰুৱাই নগাঁৱৰ মিছন স্কুলত পঢ়িবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে। ১৯১৫ চনত দুয়ো ভনী নগাঁৱত পঢ়াশুনি আৰম্ভ কৰে। শিক্ষানুষ্ঠান হিচাপে নগাঁও মিছন স্কুলৰ উল্লেখ আছে; নীলকান্ত বৰুৱাই বৃত্তিৰ ব্যৱস্থা কৰি তাত পঢ়াৰ সুবিধা কৰাই দিছিল। (বিতৰ্কিত) আন এটা তথ্যত তাৰ পাছত কঁঠালগুৰি এম.ভি. স্কুলত মজলীয়া পঢ়াৰ বাবে নামভৰ্তি কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। দুয়ো ভনীয়েকে এম.ভি. উত্তীৰ্ণ হৈছিল।

সমাজসেৱা, নাৰী-আন্দোলন আৰু সংগঠন

চন্দ্ৰপ্ৰভা শইকীয়ানী অসমৰ নাৰীবাদী আন্দোলনৰ পথ প্ৰদৰ্শক হিচাপে স্বীকৃত। তেওঁ সদৌ অসম প্ৰদেশিক মহিলা সমিতি গঠনৰ প্ৰতিষ্ঠাপকসকলৰ অন্যতম আছিল আৰু অসমত মহিলা সমিতি গঠন কৰি মহিলাৰ সামাজিক মৰ্যাদা-অধিকাৰৰ বাবে সংগঠিত কাম আৰম্ভ কৰে বুলি উল্লেখ আছে।

তেওঁৰ সমাজোন্নয়নমূলক কামৰ ক্ষেত্ৰসমূহৰ ভিতৰত আছিল—

• স্ত্ৰী-শিক্ষা আৰু নাৰীৰ সংস্থাপন
• শিশু-কল্যাণ
• শাৰীৰিকভাৱে অক্ষম লোকৰ সহায়-কল্যাণ
• কুটিৰ শিল্পৰ প্ৰচাৰ
• মাদকদ্ৰব্য নিবাৰণ
• নাৰ্ছাৰী স্কুল আৰু পুথিভঁৰাল স্থাপন
• বোৱাকটা কেন্দ্ৰ, চিলাই-উল গোঁথা, কাৰ্পেট বোৱা, মৰাপাটৰ সামগ্ৰী প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ স্থাপন

তেওঁ ১৯৬৯ চনৰ পৰা স্বাস্থ্য অৱনতিৰ বাবে সামাজিক কাম-কাজৰ পৰা আঁতৰি যায় বুলি তথ্য পোৱা যায়।

স্বাধীনতা সংগ্ৰাম আৰু ৰাজনীতি

চন্দ্ৰপ্ৰভা শইকীয়ানী অসমৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামত সক্ৰিয় আছিল। তেওঁ ১৯২০–২১ চনৰ অসহযোগ আন্দোলনত আৰু ১৯৩২ চনৰ আইন অমান্য আন্দোলনত সক্ৰিয় ভূমিকা লয় বুলি উল্লেখ আছে। মহাত্মা গান্ধীৰ ধাৰণা/দৰ্শনে তেওঁক প্ৰভাৱিত কৰিছিল বুলি তথ্যত কোৱা হৈছে।

বিধানসভা নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰি স্বাধীন ভাৰতৰ ৰাজনীতিত আগভাগ লোৱা প্ৰথমগৰাকী অসমীয়া মহিলা বুলি তেওঁক উল্লেখ কৰা হয় (তথ্যসূত্ৰ অনুসৰি এই দাবীটো উল্লেখ-আকাৰতে গ্ৰহণযোগ্য)।

সাহিত্যকৃতি আৰু সম্পাদনা

চন্দ্ৰপ্ৰভা শইকীয়ানী ঔপন্যাসিকা আৰু সাহিত্যসেৱী। তেওঁ ৩খন উপন্যাস লিখিছিল বুলি উল্লেখ থাকিলেও প্ৰকাশ পাইছিল ‘পিতৃভিঠা’। অসম্পূৰ্ণ অৱস্থাত উদ্ধাৰ হোৱা উপন্যাস হিচাপে ‘শেষ আশ্ৰয়’ আৰু ‘অপৰাজিতা’ৰ নাম উল্লেখ আছে। কবিতাৰ ক্ষেত্ৰত ‘মোৰ কবিতা’ নামৰ কবিতা পুথিৰ কথা পোৱা যায়। অসম প্ৰাদেশিক মহিলা সমিতিৰ অস্পৃশ্যতা নিবাৰণ বিভাগে প্ৰকাশ কৰা ‘মুক্ত মানব’ সংকলনত তেওঁৰ কবিতা অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।

তেওঁ ‘অভিযান’ আৰু ‘অভিযাত্ৰী’ আলোচনীৰ সম্পাদিকা আছিল। গান্ধীৰ অস্পৃশ্যতা নিবাৰণ সম্পৰ্কীয় ভাষণ/লিখনি অনুবাদ কৰি উক্ত আলোচনীত প্ৰকাশ কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে।

ব্যক্তিজীৱন

তেওঁৰ জীৱনসংগী আছিল দণ্ডিনাথ কলিতা। সন্তান তৰুণ শইকীয়া।

সন্মান, স্মৃতি আৰু অধ্যয়ন

চন্দ্ৰপ্ৰভা শইকীয়ানীয়ে ১৯৭২ চনত পদ্মশ্ৰী লাভ কৰে। ২০০২ চনত ভাৰত চৰকাৰ/ডাক বিভাগে তেওঁৰ স্মৃতিত স্মৃতিচাৰক ডাকটিকট জাৰী কৰে। ২০০৯ চনত গুৱাহাটীৰ চৰকাৰী ছাত্ৰী পলিটেকনিক তেওঁৰ নামত নামকৰণ কৰা হয়। তদুপৰি তেজপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়ে ‘চন্দ্ৰপ্ৰভা শইকীয়ানী মহিলা অধ্যয়ন কেন্দ্ৰ’ স্থাপন কৰে বুলি উল্লেখ আছে।

তেওঁক লৈ জীৱনী ৪খন প্ৰকাশ পাইছে—

• পুষ্পলতা দাস (১৯৯৮)
• অচ্যুত কুমাৰ শৰ্মা (২০০১)
• হিৰণ্ময়ী দেৱী (২০০২)
• অঞ্জলি শৰ্মা (২০১১)

নিৰুপমা বৰগোঁহাঞিৰ ‘অভিযাত্ৰী’ উপন্যাস চন্দ্ৰপ্ৰভাৰ জীৱন আধাৰিত; এই উপন্যাসে ১৯৯৬ চনত সাহিত্য অকাডেমী বঁটা লাভ কৰে বুলি উল্লেখ আছে। প্ৰদীপ্ত বৰগোহাইয়ে ইয়াক ‘অভিযাত্ৰীঃ ৱান লাইফ মেনি ৰিভাৰ্ছ’ নামেৰে ইংৰাজীলৈ অনুবাদ কৰিছিল।

উত্তৰাধিকাৰ

চন্দ্ৰপ্ৰভা শইকীয়ানীৰ কৰ্মজীৱনৰ (উল্লেখিত সক্ৰিয় সময়: ১৯১৮–১৯৭২) কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল নাৰীসমাজৰ সংগঠন, সামাজিক অধিকাৰ আৰু শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ। মহিলা সমিতিৰ কাম-কাজ, সমাজোন্নয়নমূলক প্ৰতিষ্ঠান গঢ়া, আৰু স্বাধীনতা আন্দোলনত সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ—এই তিনিটা ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ ভূমিকাই অসমীয়াৰ আধুনিক সামাজিক ইতিহাসত এক দীৰ্ঘস্থায়ী প্ৰভাৱ পেলাইছে।

আৰু চাওক

• পদ্মশ্ৰী
• অসহযোগ আন্দোলন
• বৰপেটা জিলা
• বজালী জিলা
• তেজপুৰ
• অসম সাহিত্য সভা
• ৰজনীকান্ত বৰদলৈ
• দণ্ডিনাথ কলিতা