ওড়িয়া লিপি

ওড়িয়া লিপি হ'ল এক ব্ৰাহ্মিক লিপি যি মূলতঃ ওড়িয়া ভাষা আৰু সংস্কৃত আৰু অন্যান্য আঞ্চলিক ভাষাসমূহ লিখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ই ভাৰতীয় গণৰাজ্যৰ চৰকাৰী লিপিৰ ভিতৰত অন্যতম। ১০০০ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি এই লিপি পূব ভাৰতত ব্যৱহৃত সিদ্ধম লিপিৰ এক প্ৰকাৰৰ পৰা বিকশিত হৈছিল, তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিৰ প্ৰভাৱ আৰু পশ্চিম আৰু দক্ষিণ অঞ্চলৰ চুবুৰীয়া লিপিৰ প্ৰভাৱৰ বাবে ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ শীৰ্ষ ৰেখাটো এক পৃথক গোলাকাৰ ছাতিৰ আকাৰলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।

ওডি়য়া এটা চিলেবিক বৰ্ণমালা বা এটা আবুগিদা য'ত সকলো ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ ভিতৰত এটা অন্তৰ্নিহিত স্বৰবৰ্ণ নিহিত হৈ থাকে। অন্তৰ্নিহিত স্বৰবৰ্ণৰ ৰূপ সলনি কৰিবলৈ ডায়েক্ৰিটিক (যিবোৰ ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ ওপৰত, তলত, আগত বা পিছত দেখা দিব পাৰে) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বৰ্ণৰ আৰম্ভণিতে স্বৰবৰ্ণৰ আবিৰ্ভাৱ হ’লে সেইবোৰ স্বতন্ত্ৰ আখৰ হিচাপে লিখা হয়। লগতে, কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জনবৰ্ণ একেলগে আহিলে বিশেষ সংযুক্ত চিহ্নবোৰে প্ৰতিটো ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ প্ৰয়োজনীয় অংশবোৰ একত্ৰিত কৰে।

লিপিত দেখা পোৱা ওডিয়া ভাষাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হ’ল ব্যঞ্জনবৰ্ণত অন্তৰ্নিহিত স্বৰবৰ্ণ, যাক শ্বৱা বুলিও কোৱা হয়, মধ্য আৰু শেষ দুয়োটা স্থানতে ধৰি ৰখা। শ্বৱা বিলোপৰ এই অনুপস্থিতিয়ে, যিটো সংস্কৃততো দেখা যায়, ইয়াক বাকী আধুনিক ইণ্ডো-আৰ্য ভাষাৰ পৰা আৰু সম্পৰ্কিত ব্ৰাহ্মিক লিপিত সমতুল্য ব্যৱহাৰ চিহ্নিত কৰে। ব্যঞ্জনবৰ্ণত অন্তৰ্নিহিত স্বৰধ্বনিৰ অনুপস্থিতিক ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ তলত এটা বিৰামা বা হলন্ত চিহ্নৰ দ্বাৰা চিহ্নিত কৰা হয়।

ইতিহাস

পূব ভাৰতত, সিদ্ধম লিপিৰ পৰা আহৰণ কৰা এক গোট লিপিৰ পৰা অৱশেষত বাংলা-অসমীয়া লিপি, তিৰহুতা লিপি আৰু ওড়িয়া লিপি সৃষ্টি হৈছিল, য'ত পিছৰটোৱে হুকটোক এক বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ ছাতিলৈ‍ পৰিৱৰ্তন কৰিছিল। ওডিয়া ভাষাৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন জ্ঞাত উদাহৰণ হ'ল ১০৫১ চনৰ কলিংগ লিপিত।^১২

ওডিয়া লিপিৰ বক্ৰ ৰূপটো তালপাতত লিখাৰ অভ্যাসৰ ফল, যিবোৰ অত্যধিক সৰলৰেখা ব্যৱহাৰ কৰিলে ফাটি যোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে।^৩

অঞ্চলটোৰ সকলো ব্ৰাহ্মিক লিপিৰ দৰেই ওডিয়া লিপিও চাৰিটা পৰ্যায়ৰ মাজেৰে বিকশিত হৈছিল যিবোৰ শিলৰ শিলালিপি, তামৰ ফলক আৰু পাণ্ডুলিপিৰ পৰা দেখা যায়। বিকাশৰ সময়ছোৱা তলত দিয়া ক্ৰমত আছে -

1. প্ৰ'ট'-ওডিয়াঃ ৭ম-৯ম খ্ৰীষ্টাব্দ
2. মধ্যযুগীয় ওড়িয়াঃ আনুমানিক ১০ম-১২শ খ্ৰীষ্টাব্দ
3. পৰিৱৰ্তনশীল ওড়িয়াঃ ১২-১৪ খ্ৰীষ্টাব্দ
4. আধুনিক (বৰ্তমানৰ) ওড়িয়াঃ ১৪-১৬ খ্ৰীষ্টাব্দ

ওডিয়াৰ প্ৰাচীন আৰু মধ্যযুগীয় ৰূপবোৰ চুবুৰীয়া অঞ্চলৰ লিপিৰ কেলিগ্ৰাফীৰ দ্বাৰা অধিক প্ৰভাৱিত। যেনে,

1. উত্তৰ উৰিষ্যাত, য'ত চিঠিবোৰ ওড়িয়াত লিখা হয়, সিদ্ধম-আহৰণ কৰা গৌড়ী শৈলীৰ সৈতে মিশ্ৰিত কৰা হয় (অৰ্থাৎ চিঠিখনৰ সোঁফালৰ উলম্ব অংশটো অলপ ভিতৰলৈ বেঁকা)।
2. দক্ষিণ উৰিষ্যাত, য'ত ইয়াক তেলেগু-কানাড়া বৃত্তাকাৰ, বক্ৰ ৰূপৰ সৈতে মিহলি কৰা হয়।
3. পশ্চিম উৰিষ্যাত, য'ত ইয়াক নাগাৰী আৰু সিদ্ধম (ওপৰৰ অংশত বৰ্গাকৃতিৰ)ৰ সৈতে মিহলি কৰা হয়।

এপিগ্ৰাফিক উৎসৰ ক্ষেত্ৰত ওডিয়া লিপিত লিখাৰ বিভিন্ন ঐতিহাসিক ৰূপ প্ৰদৰ্শন কৰা প্ৰাচীন সামগ্ৰীসমূহৰ ভিতৰত শিলৰ আদেশ, মন্দিৰৰ শিলালিপি, শিলৰ ফলক, স্তম্ভৰ শিলালিপি, ভাস্কৰ্য্য, তামৰ প্লেট, মুদ্ৰা আৰু কলপাতৰ পাণ্ডুলিপি, সচিত্ৰ পাণ্ডুলিপি আদি অন্তৰ্ভুক্ত, হাতীদাঁতৰ প্লেট আৰু সংশ্লিষ্ট সামগ্ৰী। পূৱ গংগা, সোমবংশী, ভাঞ্জা, ভৌমা-কাৰা, শৈলোভৱ ৰাজবংশৰ বিখ্যাত সময়ত ওড়িয়া লিপিৰ বিকাশৰ সকলো নিৰ্দিষ্ট পৰ্যায়ৰ চিত্ৰিত সামগ্ৰীৰ অসংখ্য উদাহৰণ।

ইয়াৰে কিছুমান বিভিন্ন শতিকাৰ অন্তৰ্গত তলত দিয়া ধৰণৰ -

1. ওড়িয়া লিপিৰ আটাইতকৈ পুৰণি নমুনাবোৰৰ ভিতৰত এটা হ'ল ১১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ (১০৫১ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব) উৰ্জম শিলালিপি। শিলালিপিসমূহত ব্যৱহৃত ভাষাটো হৈছে উৰিষ্যা আৰু মধ্যপ্ৰদেশৰ সীমান্ত অঞ্চলত কোৱা এটা উপভাষা। ভুৱনেশ্বৰত পোৱা নৰসিংহদেৱ (১৩ খ্ৰীষ্টাব্দ) ৰাজত্বকালৰ দ্বিভাষিক আৰু দ্বি-শাস্ত্ৰীয় শিলালিপি (ওডিয়া আৰু তামিল)ৰ ক্ষেত্ৰতো একেই কথা প্ৰযোজ্য। পুৰণি ওড়িয়া লিপিত ওড়িয়া ভাষা সোঁফালে দেখা যায় আৰু তামিল ভাষাত গ্ৰন্থৰ বাওঁফালে দেখা যায়।
2. নেত্ৰবিভাজদেৱৰ গুমছুৰ তামৰ প্লেট অনুদানত (১১ খ্ৰীষ্টাব্দ) এই লিপিৰ মধ্যযুগীয় পৰ্যায় বৰ্গ আৰু গোলাকাৰ প্ৰকাৰত বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
3. গঞ্জাম জিলাৰ পটেশ্বৰ মন্দিৰৰ শিলালিপি (খ্ৰীষ্টীয় ১৩৭) হৈছে তেলেগু-কানাড়া প্ৰকাৰৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত ওড়িয়া লিপিৰ এক উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ।
4. যশভঞ্জদেৱৰ (১২ খ্ৰীষ্টাব্দ) এণ্টিৰিগাম প্লেটত উত্তৰ নাগাৰীৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত ওড়িয়া সুলেখাক চিত্ৰিত কৰা হৈছে। আখৰৰ লিপিৰ পাৰ্থক্যবোৰে চিত্ৰনাট্যটো এক পৰিৱৰ্তনশীল পৰ্যায়ত থকাৰ ইংগিত দিয়ে যেন লাগে।
5. অনন্তবৰ্মন (১২ খ্ৰীষ্টাব্দ) খিলোৰ শিলালিপিত গৌড়ী বা প্ৰ'ট'-অৰিয়া লিপিৰ ওপৰৰ অংশত গোলাকাৰ আকৃতি দেখা যায়, যি প্ৰায় আধুনিকৰ দৰে বিকশিত হৈছিল।
6. গৌড়ী চৰিত্ৰসমূহ দেখুওৱা পুৰণি ওড়িয়া শিলালিপিসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম বুলি গণ্য কৰা আনঙ্গভিমা তৃতীয়ৰ পুৰী শিলালিপিৰ প্ৰাৰম্ভিক শিলালিপিত কেৱল প্ৰাৰৰ পৰ্যায়, প্ৰাർম্ভিক আৰু মধ্যযুগীয় পৰ্যায়ৰ অৰ্থাৎ ওড়িয়া লিপিৰ বিকাশৰ পৰ্যায়টোৱেই দেখুওৱা নাই, বৰঞ্চ প্ৰাৱলী-ওড়িয়া প্ৰকাৰৰ সংখ্যাবোৰো দেখুওৱা হৈছে, আনহাতে আনবোৰ তেলেগু-কানাড়া প্ৰকাৰ। চোডগংগদেৱ পূৰ্বৰ শিলালিপিত (আই. ডি. ১) চি. ই. ই.-এ অন্তিম সিদ্ধম প্ৰকাৰ দেখুৱাইছে য'ত স্বৰধ্বনিৰ প্ৰিষ্ঠমাত্ৰ শৈলী যথেষ্ট বিশিষ্ট।
7. পূৱ গংগাৰ ৰজা নৰসিংহদেৱ দ্বিতীয়ৰ সংস্কৃতত থকা কেন্দুৱাপাটনা তামৰ প্লেটৰ ৰেকৰ্ডত (চি. ই.) এক পৰিৱৰ্তনশীল প্ৰকাৰ দেখা যায় য 'ত গৌড়ীৰ পৰা ওড়িয়াৰ বিকাশৰ চিত্ৰণ কৰা হৈছে (এটা নলীৰ গোলাকাৰ শীৰ্ষৰ সৈতে বৰ্গাকাৰ দেখুওৱা হৈছে যিটো সাধাৰণতে তামৰ প্লেট আৰু শিলালিপিত দেখা যায়)।
8. গজপতি ৰজা পুৰুষোত্তামদেৱ (১৫ খ্ৰীষ্টাব্দ) তামৰ-প্লেট ভূমি-অনুদানৰ অভিলেখে আধুনিক ওড়িয়া লিপিৰ স্বতন্ত্ৰ প্ৰাৰম্ভিক সংস্কৰণ দেখুৱায় যিবোৰ ১৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিতো দেখা যায়।

পাণ্ডুলিপিৰ উৎসৰ সন্দৰ্ভত ক’বলৈ গ’লে, অডিয়াৰ পূৰ্ণাংগ লিপিয়ে ১৪ আৰু ১৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ মাজৰ বিকাশ, পৰিৱৰ্তনৰ লগতে সৰলীকৰণৰ জৰিয়তে নিজৰ ধ্ৰুপদী ছাতিৰ হুক আকৃতি লাভ কৰে, যেতিয়া এই অঞ্চলত তালপাতৰ পাণ্ডুলিপি সংস্কৃতি প্ৰধান হৈ পৰে। যিহেতু তালপাতবোৰ নষ্ট হ’ব পৰা প্ৰকৃতিৰ, গতিকে ১৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ আগৰ কোনো পাণ্ডুলিপি বৰ্তমান উপলব্ধ নহয়। সেয়েহে শেহতীয়া ৰচনাসমূহো গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ ইয়াত বিৰল আৰু প্ৰাচীন গ্ৰন্থৰ লগতে কলাত্মক চিত্ৰও দেখুওৱা হৈছে। প্ৰাচীন তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম হৈছে ওড়িশা ৰাজ্যিক সংগ্ৰহালয়ত ৰখা অভিনৱ গীত-গোবিন্দৰ পাণ্ডুলিপি। পাণ্ডুলিপিটো সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ তাৰিখ ১৪৯৪ খ্ৰীষ্টাব্দ বুলি অনুমান কৰা হৈছে। সংগ্ৰহালয়ত থকা অন্যান্য পাণ্ডুলিপিৰ ভিতৰত আছে জয়দেৱ গীত-গোবিন্দ পাণ্ডুলিপিৰ দৰে ঐতিহাসিক কাম (১৬ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা ১৮, ১৯ আৰু ২০ শতিকাৰ তুলনামূলকভাৱে শেহতীয়া কামসমূহ)।

অতিশয় আৱেগিকভাৱে, ওড়িয়া ভাষা লিখিবলৈ ওড়িয়া লিপি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। অৱশ্যে, সংস্কৃতৰ বাবে ইয়াক আঞ্চলিক লেখা-ব্যৱস্থা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। তদুপৰি, গ্ৰিয়াৰছনে তেওঁৰ বিখ্যাত ভাৰতীয় ভাষিক জৰীপ ত উল্লেখ কৰিছিল যে ছত্তীশগড়ৰ পূব সীমান্তৱৰ্তী অঞ্চলত কেতিয়াবা পূবৰ হিন্দী ভাষা ছত্তীশগড়ীৰ বাবে ওডিয়া লিপি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^৪ অৱশ্যে ইয়াৰ ঠাইত দেৱনাগৰী লিপি ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

ওচৰৰ লিপিৰ সৈতে ওডিয়া লিপিৰ তুলনা

গোলাকাৰ উড়িয়া লিপিয়ে ইয়াৰ পশ্চিম আৰু উত্তৰৰ প্ৰতিবেশী দেৱনাগৰী লিপিতকৈ দক্ষিণৰ প্ৰতিবেশী তেলুগু ভাষা আৰু উত্তৰৰ প্ৰতিবেশী বঙালী ভাষাৰ সৈতে অধিক ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্কৰ ইংগিত দিয়ে।

স্বৰ চিহ্ন

ব্যঞ্জনচিহ্ন

স্বৰ ডায়াক্ৰিটিক বা কাৰচিহ্ন

এই লিপিৰ এ, ঐ, ও, ঔৰ উচ্চাৰণ বঙালী ভাষা, মালয়ালম ভাষা, সিংহল ভাষা, তামিল ভাষা, বাৰ্মিজ, খ্মেৰ আৰু থাই আদি দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ লিপিৰ সৈতে মিল আছে যদিও দেৱনাগৰী লিপি, গুজৰাটী ভাষা, গুৰমুখী, কন্নড় ভাষা, তেলুগু ভাষা, আৰু তিব্বতী ভাষাৰপৰা স্পষ্টভাৱে পৃথক।

চাৰিটা ধ্বনিৰ এটা সংহতি আছে, প্ৰত্যেকৰে এটা স্বতন্ত্ৰ ৰূপ আৰু স্বৰধ্বনি আছে, কিন্তু আধুনিক ওড়িয়াত কেৱল এটাহে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কেৱল সংস্কৃত প্ৰতিলিপিৰ বাবে আৰু সেইবোৰৰ ডায়াক্ৰিটিক্স ব্যৱহাৰ কৰা হয়, সেয়েহে সেইবোৰ সদায় ওড়িয়া বৰ্ণমালাৰ অন্তৰ্ভুক্ত নহয়।

কৰাণী লিপি বা ওড়িয়া সুলেখ শৈলী

কৰনী লিপি (କରଣୀ ଅକ୍ଷର) (চাটা লিপিও ଛଟା ଅକ୍ଷର) আছিল কৰণা (କରଣ) সম্প্ৰদায়ৰ দ্বাৰা বিকশিত ওড়িয়া লিপিৰ এক কাৰ্চিভ/কেলিগ্ৰাফিক শৈলীৰ ভিন্নতা॥^৫ ইয়াক স্বাধীনতাৰ পূৰ্বৰ উৰিষ্যা (দক্ষিণ এছিয়াৰ ওড়িশা অঞ্চল)ত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল আৰু ইয়াক প্ৰাথমিকভাৱে কৰানা সম্প্ৰদায়ে ব্যৱহাৰ কৰিছিল, যিসকলে প্ৰশাসনিক উদ্দেশ্য, নথি-পত্ৰৰ বাবে কাম কৰিছিল আৰু ওড়িয়া ৰাজ্যসমূহৰ ৰাজকীয় দৰবাৰত (অৰিছা উপনদী ৰাজ্যসমূহ) তথ্য ৰাখিছিল। কাৰানী নামটো ধাতুৰ ষ্টাইলাছ, কাৰানীৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে যিটো তালপাতত লিখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।^৬

সংখ্যাসমূহ

ইউনিক’ড

১৯৯১ চনৰ অক্টোবৰ মাহত সংস্কৰণ প্ৰথম মুকলি হোৱাৰ লগে লগে ওড়িয়া লিপি ইউনিক’ড ষ্টেণ্ডাৰ্ডত যোগ কৰা হৈছিল।

ওড়িয়াৰ বাবে ইউনিক’ড ব্লক হ’ল U + 0B00-U + 0 B7F: