টাই জাতি

টাই জাতি বা ফান-টাই (দাই জাতি বুলিও উল্লেখিত) হৈছে টাই ভাষা-গোটৰ ভাষা ব্যৱহাৰকাৰী বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ এক বৃহৎ নৃ-ভাষিক সমষ্টি। এই সমষ্টিৰ গুৰুত্ব দুটা দিশত বিশেষ: প্ৰথমতে, টাই ভাষা আৰু টাই ক্ৰাদাই ভাষা-গোটৰ বিস্তাৰ বুজিবলৈ টাই জনগোষ্ঠীসমূহ কেন্দ্ৰীয়; দ্বিতীয়তে, দক্ষিণ চীন, দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰত—এই বিস্তৃত ভৌগোলিক ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকৰ বসতি, কৃষি-ভিত্তিক সমাজ-সংগঠন আৰু সাংস্কৃতিক সাদৃশ্যই এক দীঘলীয়া ঐতিহাসিক সোঁত ধৰি ৰাখিছে।

পৰিভাষা আৰু পৰিসৰ

টাই জাতি বুলিলে কোনো এটা একক “জাতি” নহয়; বৰং একে ধৰণৰ ভাষিক ঐতিহ্য থকা বহু জনগোষ্ঠীৰ সমষ্টি বুজায়। উৎস-টোকা অনুসৰি, টাই জনগোষ্ঠীসমূহৰ সৰ্বমুঠ সংখ্যা প্ৰায় ৯৩ মিলিয়ন। এই সমষ্টিত বহু পৰিচিত আৰু উপ-আঞ্চলিক জনগোষ্ঠী অন্তৰ্ভুক্ত, যেনে—

• টাই-আহোম (আহোম/নৰা বুলি অসমীয়াতো উল্লেখ পোৱা যায়)
• টাই-য়াই জনগোষ্ঠী
• ঈশান
• লাও জনগোষ্ঠী
• থাই
• মটক
• খামটি জনগোষ্ঠী
• ফাকে জনগোষ্ঠী
• আইটন জনগোষ্ঠী
• টুৰুঙ জনগোষ্ঠী
• খাময়াঙ জনগোষ্ঠী
• উত্তৰপৰীয়া থাই

টাই জনগোষ্ঠীসমূহৰ মাজত ভাষা, সাহিত্য আৰু সংস্কৃতিত সাদৃশ্য দেখিবলৈ পোৱা যায়; তথাপি অঞ্চলভেদে আৰু গোটভেদে পৰিচয়, উপভাষা, সামাজিক আচাৰ-নীতি আদিত পাৰ্থক্যো থাকে।

ভাষা আৰু নৃ-ভাষিক পৰিচয়

টাই জনগোষ্ঠীসমূহে মূলতঃ টাই ভাষা ব্যৱহাৰ কৰে, যাক উৎস-টোকাত টাই ক্ৰাদাই ভাষা-সমষ্টিৰ অন্তৰ্গত বুলি ধৰা হৈছে। চীনদেশত এই ভাষা-সমূহৰ যথেষ্ট বিভিন্নতা দেখা যায়—এই তথ্যৰ আধাৰত উৎস-টোকাই দক্ষিণ চীনক টাই ক্ৰাদাই ভাষাৰ প্ৰাৰম্ভনি ক্ষেত্ৰ বুলি ধাৰণা কৰে। অর্থাৎ, ভাষাৰ ভৌগোলিক বৈচিত্ৰ্যই উৎপত্তিস্থান সম্পৰ্কে এক ধাৰণা গঢ়ি তোলে: য’ত বহু শাখা-উপশাখা পোৱা যায়, তাতেই ভাষা-ঐতিহ্যৰ প্ৰাচীন স্তৰ অধিক হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।

টাই ভাষা-ভিত্তিক পৰিচয় গঢ়ি উঠাৰ ফলত বিভিন্ন ৰাজনৈতিক সীমা অতিক্ৰম কৰিও বহু জনগোষ্ঠীৰ মাজত মিল থকা শব্দভাণ্ডাৰ, কাহিনী-সাহিত্য, আৰু সামাজিক শব্দ/উপাধি আদিৰ সাদৃশ্য লক্ষ্য কৰা যায়।

উৎপত্তি আৰু আদিযুগীয় বিকাশ

উৎস-টোকাত টাই ক্ৰাদাই ভাষী লোকসকলৰ একত্ৰীকৰণক খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বাদশ শতিকাৰ আশেপাশে চীনৰ চাং আৰু ছ্যু-ফিফদম সাম্ৰাজ্য গঠনৰ সময়ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। ইয়াৰ আগ-পিছত ক্ৰা আৰু লাই গোটৰ জনস্ৰোত দক্ষিণ অভিমুখী হোৱা কথাও উৎসত দিয়া আছে। সেই বৰ্ণনাত—

• ক্ৰা আৰু লাই গোটে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব অষ্টাদশ শতিকাত দক্ষিণৰ দিশে ছ্যু সাম্ৰাজ্যলৈ গমন কৰে।
• ক্ৰা আৰু লাই গোটৰ এটা ঠাল (বি-টাই) পূবৰ উপত্যকা অঞ্চললৈ গ’লে য়ু সাম্ৰাজ্য গঢ় লৈ উঠে।
• ৩৩৩ খ্ৰীষ্টপূৰ্বত য়ু সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছত লোকসকল দক্ষিণ আৰু পূব চীনলৈ সৰি যায়; এই অঞ্চলসমূহক উৎস-টোকাই বৰ্তমানৰ গুৱাঙচি, উত্তৰ ভিয়েটনাম আৰু গুইঝাওৰ সৈতে জড়িত কৰিছে।
• এই পৰ্যায়ত লু য়ুই (মুখ্য দক্ষিণ-পশ্চিম টাই) আৰু চি আও (উত্তৰপৰীয়া টাই) নামে দুটা প্রধান গোট গঠনৰ উল্লেখ আছে।

এই বিৱৰণসমূহে ইঙ্গিত দিয়ে যে টাই জনগোষ্ঠীৰ আদিযুগীয় ইতিহাস “একেলগে থকা” কোনো একক ঘটনা নহয়; ই বিভিন্ন দিশলৈ বিস্তৃত স্থানান্তৰ, ৰাজ্য-গঠন আৰু পুনৰ-বসতি স্থাপনৰ সমাহাৰ।

প্ৰব্ৰজন আৰু ভূ-প্ৰসাৰ

উৎস-টোকা অনুসৰি টাই জনগোষ্ঠীৰ বিস্তাৰৰ এক মুখ্য গতি দক্ষিণ চীনৰ গুৱাংচিৰ পৰা দক্ষিণ দিশলৈ। টাই লোকসকলে আঠৰ পৰা দহ শতিকাৰ ভিতৰত চীনৰ পৰা প্ৰব্ৰজন আৰম্ভ কৰি উত্তৰ ভিয়েটনামৰ পথেদি মূল দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ অঞ্চলসমূহলৈ বিয়পি পৰে। ফলত টাই জাতিৰ বসতি-ক্ষেত্ৰ তিনিটা বৃহৎ ভৌগোলিক পৰিসৰত দেখা যায়—

• চীনৰ দক্ষিণ অংশ (বিশেষকৈ উৎস-উল্লেখিত গুৱাঙচি আৰু য়ুন্নান আদি এলেকা)
• দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বহু অঞ্চল
• উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ কিছুমান এলেকা

এই বিস্তাৰে টাই জনগোষ্ঠীসমূহক বহুজাতিক-ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিসৰৰ এক জীয়াই থকা নৃ-ভাষিক পৰিঘটনা কৰি তুলিছে।

সমাজ-সংগঠন আৰু কৃষি-ভিত্তিক বসতি

উৎস-টোকাই টাই সমাজ-ব্যৱস্থাক চীনা সমাজ-ব্যৱস্থাৰ পৰা “অলপ বেলেগ” বুলি উল্লেখ কৰি বিশেষকৈ কৃষি আৰু বসতি-পদ্ধতিৰ দিশটো উজাগৰ কৰে। টাই লোকসকল শালি খেতিৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ; শালি খেতিৰ বাবে পানী আৰু সেচ-ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজনীয়তা থাকি নদী-কেন্দ্ৰিক বসতি গঢ়ি উঠে। সেই ধাৰণাৰ লগত সংগতি ৰাখি উৎস-টোকাত দুটা সামাজিক-ভৌগোলিক এককৰ উল্লেখ আছে—

• কেইবাটাও চুবুৰীৰে গঠিত, নদী-কেন্দ্ৰিক গাঁও এককক “বান” বুলি কোৱা
• কেইবাখনো “বান” একেলগে হৈ “মৌঙ” স্থাপন

এই ধৰণৰ একক-ভিত্তিক সংগঠনক টাই সমাজৰ ৰাজনৈতিক-অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কুঁৱলি-চাবি (key) বুলি ধৰা যায়, কাৰণ নদী, খেতি আৰু জনবসতি একে সুঁতাত বান্ধ খাই থাকে।

উপগোষ্ঠী, ক্ষুদ্ৰ গোট আৰু উদাহৰণ

টাই জাতিৰ ভিতৰত কিছুমান ক্ষুদ্ৰ বা কম-জনসংখ্যাৰ গোটো আছে, যিসকল কোনো অঞ্চলত কেন্দ্ৰীভূত। উৎস-টোকাত য়ুন্নান প্ৰদেশৰ মেঙা, মেং-হাই আৰু মেংকাং অঞ্চলত টাই লুৰ সৈতে সাদৃশ্য থকা “বাজীয়া” নামৰ টাই ভাষা ব্যৱহাৰ কৰা সৰু গোটৰ উল্লেখ আছে; এই গোটৰ সদস্য সংখ্যা ১১৬০ আৰু ১৪খন গাঁৱত বিস্তৃত বুলি দিয়া আছে। চীন চৰকাৰে ইয়াক “বুলাং” জনগোষ্ঠী নাম দি স্বীকৃতি দিয়া বুলিও উৎস-টোকাত কোৱা হৈছে।

আনহাতে, “টাই বেং” নামৰ এটা গোটৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ১০,০০০-তকৈ অধিক বুলি উল্লেখ আছে আৰু তেওঁলোক য়ুন্নান আৰু বাৰ্মাৰ শান প্ৰদেশত, বিশেষকৈ চীন-বাৰ্মা সীমান্তৰ ৰুইলি অংশত দেখা যায় বুলি উৎস-টোকাই জানিবলৈ দিয়ে।

আধুনিক বৈশ্বিক বিস্তাৰ

টাই জনগোষ্ঠীসমূহ কেৱল এছিয়াৰ ভিতৰত সীমাবদ্ধ নহয়। উৎস-টোকাত বিদেশত থকা টাই-সম্প্ৰদায়সমূহৰ উল্লেখ আছে, য’ত কৰ্মসূত্ৰ, অভিবাসন বা শৰণাৰ্থী গমন আদি কাৰণ ধাৰণা কৰিব পাৰি (যদিও উৎস-টোকাই কাৰণসমূহ বিস্তাৰে ব্যাখ্যা কৰা নাই)। উল্লেখিত ক্ষেত্ৰসমূহৰ ভিতৰত আছে—

• এছিয়াৰ কিছুমান অঞ্চল: জাপান, তাইৱান, সংযুক্ত আৰব আদি দেশত থাই সমূদায়
• আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত থাই, লাও, টাই কাও, ঈশান, লু, ফু টাই, টাই দাম, তেঈ আৰু শান গোটৰ লোক
• কানাডাত যথেষ্টসংখ্যক থাই আৰু লাও
• ইউৰোপত—ফ্ৰান্স, জাৰ্মানী, স্বীজাৰলেণ্ড আদিত লাও; আইছলেণ্ড আৰু ইংলেণ্ডত ঈশান; ফিনলেণ্ড, নৰৱে আৰু আইছলেণ্ডত থাই; ফ্ৰান্সত টাই দাম আৰু তেঈ; আৰু ইউনাইটেড কিংদমত দক্ষিণ থাই
• অষ্ট্ৰেলিয়াত যথেষ্টসংখ্যক থাই; নিউজিলেণ্ডত উত্তৰপৰীয়া থাই
• শৰণাৰ্থী হিচাপে যথেষ্টসংখ্যক লাও আৰু মং জনগোষ্ঠীৰ আৰ্জেণ্টিনালৈ প্ৰব্ৰজন

এই তথ্যসমূহে দেখুৱায় যে টাই জাতিৰ আধুনিক উপস্থিতি বহুজাতিক পৰিসৰত বিস্তাৰিত, আৰু বহু দেশত বিভিন্ন উপগোষ্ঠীৰ জনসমষ্টি গঢ় লৈ উঠিছে।

তাৎপৰ্য

টাই জাতিৰ তাৎপৰ্য মূলতঃ নৃ-ভাষিক বিস্তাৰ, কৃষি-ভিত্তিক সমাজ-সংগঠন, আৰু দীঘলীয়া প্ৰব্ৰজন-ইতিহাসত নিহিত। দক্ষিণ চীনৰ ভাষিক বৈচিত্ৰ্য, আঠৰ পৰা দহ শতিকাৰ ভিতৰত দক্ষিণাভিমুখী প্ৰব্ৰজন, আৰু নদী-কেন্দ্ৰিক “বান–মৌঙ” ধাৰণাৰ দৰে সমাজ-ভূগোলিক বিন্যাসে টাই জনগোষ্ঠীসমূহক এছিয়াৰ ইতিহাস-ভাষাবিজ্ঞানৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায় কৰি তুলিছে। একে সময়তে, বিভিন্ন দেশত তেওঁলোকৰ উপস্থিতিয়ে টাই ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ বহুকেন্দ্ৰিক (multi-centered) বিকাশকো ইঙ্গিত কৰে।

আৰু চাওক

• টাই ভাষা
• টাই-য়াই জনগোষ্ঠী
• লাও জনগোষ্ঠী
• খামটি জনগোষ্ঠী
• ফাকে জনগোষ্ঠী
• আইটন জনগোষ্ঠী
• টুৰুঙ জনগোষ্ঠী
• খাময়াঙ জনগোষ্ঠী
• চীন
• উত্তৰ-পূব ভাৰত
• য়ুন্নান
• অসমীয়া ভাষা
• ইংৰাজী ভাষা
• চীনা ভাষা