ডিমা হাছাও জিলা (আগৰ নাম উত্তৰ কাছাৰ পাৰ্বত্য জিলা) অসমৰ এখন পাহাৰীয়া জিলা। জিলা হিচাপে ইয়াৰ গুৰুত্ব দুটা দিশত স্পষ্ট: একেদিকে এই অঞ্চল ঐতিহাসিকভাৱে ডিমাছা-কছাৰী শাসন-অভিজ্ঞতা আৰু ব্ৰিটিছ-কালীন প্ৰশাসনিক পুনৰ্গঠনৰ সৈতে জড়িত, আনেদিকে সংবিধানৰ ষষ্ঠ অনুচ্ছেদ অনুসৰি স্বায়ত্ত্বশাসনৰ ব্যৱস্থা থকা বাবে স্থানীয় উন্নয়ন আৰু শাসনব্যৱস্থাত এক পৃথক ধাৰা গঢ় লৈ উঠিছে। জিলাখনৰ সদৰ হাফলং; ই অসমৰ একমাত্ৰ পৰ্বত্য-চহৰ (hill station) হিচাপে জনাজাত। ‘ডিমা হাছাও’ শব্দযুগল ডিমাছা ভাষাৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ “ডিমাছা পৰ্বত”।
অৱস্থান আৰু ভৌগোলিক পৰিসৰ
ডিমা হাছাও জিলাৰ অৱস্থান অসমৰ দক্ষিণ অংশত। ই অক্ষাংশ ২৫° ৩″ উ.-ৰপৰা ২৫° ৪৭″ উ.লৈ আৰু দ্ৰাঘিমাংশ ৯২° ৩৭″ পূ.-ৰপৰা ৯৩° ১৭″ পূবলৈ বিস্তৃত। মুঠ আয়তন ৪৮৯০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ।
জিলাখনৰ ভূ-আকৃতি মূলত পাহাৰ-ভিত্তিক। পূব অংশত সাধাৰণতে ৬০০–৯০০ মিটাৰ উচ্চতাৰ পাহাৰীয়া প্ৰকৃতি দেখা যায়, আৰু উত্তৰ অংশত উচ্চতা ১০০০–১৮৬৬ মিটাৰলৈ উঠা অঞ্চল আছে। সমগ্ৰ জিলাৰ ভূ-দৃশ্যত বৰাইল পৰ্বতমালাৰ খলা-বমা, জুৰি-নিজৰা আৰু উপত্যকাৰ সমাহাৰ লক্ষণীয়। ডিটকচেৰা পৰ্বতমালাৰ কিছু অংশো এই জিলাৰ ভিতৰত পৰে। গৰমপানীৰ ওচৰত অৱস্থিত হেম্পুপেট শৃংগ (উচ্চতা ১৭৪৮ মিটাৰ) অঞ্চলটোৰ উল্লেখযোগ্য পৰ্বত-শৃংগৰ ভিতৰত গণ্য।
প্ৰাকৃতিক পৰিবেশ, জলবায়ু আৰু নদ-নদী
ডিমা হাছাওৰ জলবায়ু সামগ্ৰিকভাৱে নাতিশীতোষ্ণ, যদিও ভৌগোলিক উচ্চতা আৰু অৱস্থান অনুসৰি একে জিলাৰ ভিতৰতে তাৰতম্য দেখা যায়। মে মাহৰপৰা ছেপ্টেম্বৰ মাহলৈ বৰষুণৰ প্ৰভাৱ অধিক। বৰাইল লানি অঞ্চলত বৰষুণ বেছি পৰে; ইয়াত গড় বাৰ্ষিক বৰষুণ ২২০০–২৭০০ মিলিমিটাৰ বুলি উল্লেখ আছে। আনহাতে লালটিং–মান্দাৰদিছা–ডিয়াংমুখ অংশত এই গড় ১২০০–১৮০০ মিলিমিটাৰৰ ভিতৰত বুলি ধৰা হয়। তাপমাত্ৰা সাধাৰণতে সৰ্বাধিক ২৪°–৩০° ছেলছিয়াছ আৰু সৰ্বনিম্ন ১০°–১৪° ছেলছিয়াছৰ মাজত ঘূৰে। আদ্ৰতা ৭৩%–৮৪% পৰিসৰত থাকে।
নদ-নদীৰ ক্ষেত্ৰত বৰাইল পাহাৰ বহু উপনৈৰ উৎসভূমি। ২৪০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ডিয়াং নদী জিলাখনৰ সৰ্বাধিক দীঘল উপনৈ বুলি বৰ্ণিত। কপিলী নদীৰ সৈতে জড়িত অঞ্চলসমূহো জিলাৰ ভৌগোলিক-অৰ্থনৈতিক জীৱনত গুৰুত্বপূর্ণ।
ইতিহাস আৰু প্ৰশাসনিক বিকাশ
ঐতিহাসিকভাৱে এই পাহাৰীয়া অঞ্চল ডিমাছা-কছাৰীসকলৰ বাসভূমি আছিল। ১৮৩২ চনৰ আগলৈকে ডিমাছা কছাৰী ৰাজ্যৰ অংশ হিচাপে অঞ্চলটোৰ ব্যাপ্তি উত্তৰে যমুনা নদীৰ পৰা দক্ষিণে লুছাই পৰ্বতমালা, পুবে নগা পাহাৰৰ পৰা পশ্চিমে কপিলী নদীলৈ বিস্তৃত আছিল বুলি তথ্য পোৱা যায়।
ঊনবিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিত ৰাজনৈতিক উথাল-পাথাল দৃশ্যমান হয়। ১৮৩০ চনত ডিমাছা ৰজা গোবিন্দ চন্দ্ৰক সেনাপতি গম্ভীৰ সিঙে হত্যা কৰাৰ পিছত পৰিস্থিতি সলনি হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৮৩২ চনৰ ১৪ আগষ্টত লাপছি চুক্তিৰ জৰিয়তে ডিমাছা-কছাৰী ৰাজ্যৰ দক্ষিণ অংশ ব্ৰিটিছ শাসনৰ অধীনলৈ যায়। বাকী অংশৰ শাসন ডিমাছা সেনাপতি তুলাৰামৰ হাতত আছিল। ১৮৩৭ চনত তুলাৰামৰ অধীনত থকা কিছু অংশ ব্ৰিটিছ শাসিত অংশৰ সৈতে সংলগ্ন কৰি নগাঁও জিলাৰ অন্তৰ্গত এটা মহকুমা ৰূপে চিহ্নিত কৰা হয়; সেই সময়ত সদৰ আছিল আছালু। তুলাৰামৰ মৃত্যু (১৮৫৪)ৰ পিছত সমগ্ৰ ডিমাছা ৰাজ্য ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰত সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্ভুক্ত হয়, আৰু আছালুক মহকুমাৰ সদৰ হিচাপে ধৰা হয়।
পৰৱৰ্তী কালত ১৮৬৭ চনত মহকুমা ত্ৰিখণ্ডিত কৰি কিছুমান অংশ ক্ৰমে কাছাৰ জিলা, খাছী আৰু জয়ন্তীয়া পাহাৰ আৰু নগাঁও জিলাৰ সৈতে সংলগ্ন কৰা হয়; বৰ্তমানৰ উত্তৰ কাছাৰ পাৰ্বত্য অঞ্চলটো তেতিয়া কাছাৰৰ সৈতে অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল। আছালু পুলিচ থানা ৰূপে ঘোষণা পায়। ১৮৮০ চনত অঞ্চলটো আকৌ কাছাৰ জিলাৰ এটা মহকুমা হিচাপে গঠিত হয় আৰু গুনজুঙত সদৰ স্থাপন কৰা হয়; ১৮৯৫ চনত সদৰ হাফলংলৈ স্থানান্তৰিত হয়।
স্বাধীনতাৰ পিছত ১৯৫১ চনৰ ১৭ নবেম্বৰত উত্তৰ কাছাৰক কাছাৰ জিলাৰ পৰা নিলগাই আনি মিকিৰ পাহাৰৰ সৈতে সংলগ্ন কৰি উত্তৰ কাছাৰ আৰু মিকিৰ পাহাৰ সংলগ্ন জিলা গঠন কৰা হয়। ১৯৫২ চনৰ পৰা এই অঞ্চল সংবিধানৰ ষষ্ঠ অনুচ্ছেদৰ অন্তৰ্গত হিচাপে গঢ় লৈ উঠে; ১৯৫২ চনৰ ১৯ এপ্ৰিলত ডিমা হাছাও জিলা পৰিষদ স্থাপন কৰা হয়। পৰৱৰ্তী ধাপত ১৯৭০ চনৰ ২ ফেব্ৰুৱাৰীত পূৰ্ণ জিলাৰ মৰ্যাদা দি ‘উত্তৰ কাছাৰ জিলা’ গঠন কৰা হয়। পিছলৈ জিলাখন ডিমা হাছাও নামেৰে অধিক পৰিচিত হয়।
শাসনব্যৱস্থা আৰু প্রশাসনিক একক
ডিমা হাছাও জিলা সংবিধানৰ ষষ্ঠ অনুচ্ছেদৰ অন্তৰ্গত; ইয়াৰ উন্নয়ন-সম্পৰ্কীয় কাম-কাজ স্বায়ত্ত্ব শাসিত পৰিষদৰ জৰিয়তে সঞ্চালিত হয়। বৰ্তমান ব্যৱস্থাত আইন-শৃংখলা, প্ৰশাসন আৰু ৰাজকোষ বিভাগৰ বাহিৰে আন সকলো বিভাগীয় দায়িত্ব পৰিষদে বহন কৰে বুলি উল্লেখ আছে।
জিলাখনত চাৰিখন পুলিচ থানা—
প্ৰশাসনিক বিভাজনৰ ভিতৰত মহকুমা আৰু ৰাজহ চক্ৰ আদি এককসমূহৰ সদৰ হাফলং আৰু মাইবংত দেখা যায়। উন্নয়ন খণ্ড/আই.টি.ডি. খণ্ড ৰূপে—
- জাতিংগা উপত্যকা উন্নয়ন খণ্ড (সদৰ: মাহুৰ)
- দিয়াং উপত্যকা উন্নয়ন খণ্ড (সদৰ: মাইবং)
- হাৰাংগাজাও আই.টি.ডি. খণ্ড (সদৰ: হাৰাংগাজাও)
- দিয়াংব্ৰা আই.টি.ডি. খণ্ড (সদৰ: দিয়াংমুখ)
- নতুন ছাংবৰ উন্নয়ন খণ্ড (সদৰ: ছাংবৰ)
জিলাখনৰ সৰ্বমুঠ গাঁও ৫৫২খন বুলি তথ্য আছে। ডিমা হাছাওত গ্ৰাম পঞ্চায়ত ব্যৱস্থা বাহাল কৰা হোৱা নাই। বিধানসভাৰ ক্ষেত্ৰত জিলাখনৰ একমাত্ৰ সমষ্টি ‘হাফলং’।
জনসংখ্যা আৰু সমাজ
লোকপিয়ল-২০১১ অনুসৰি জিলাখনৰ জনসংখ্যা ২১৩,৫২৯; ইয়াৰে পুৰুষ ১১০,৫৬৬ আৰু মহিলা ১০২,৯৬৩। ২০০১ চনৰ তুলনাত বৃদ্ধি ১৩.৫৩% আৰু ১৯৯১ চনৰ তুলনাত ২৪.৭২% বুলি উল্লেখ আছে। জনবসতিৰ ঘনত্ব ৪৪ জন প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰ; অসমৰ ভিতৰত এই ঘনত্ব সৰ্বনিম্ন বুলি চিহ্নিত। নাৰী-পুৰুষ অনুপাত ১০০০ পুৰুষ প্ৰতি ৯৩১ নাৰী। মুঠ জনসংখ্যাৰ ৭১.৩৩% গাঁৱৰ বাসিন্দা।
স্বাক্ষৰতাৰ হাৰ ৭৮.৯৯% (পুৰুষ ৮৫.৫৪%, মহিলা ৭২.১৫%)। ১৪৩,৫৮৫ গৰাকী স্বাক্ষৰ ব্যক্তি ধৰা হৈছে; ইয়াৰে পুৰুষ ৮০,৪৯৮ আৰু মহিলা ৬৩,০৮৭।
জনজাতীয় গঠনত ডিমাছা জনগোষ্ঠী আৰু নগা জনগোষ্ঠীৰ উপস্থিতি বিশেষ উল্লেখযোগ্য। ২০০১ চনৰ লোকপিয়লৰ আধাৰত নগা জনগোষ্ঠীৰ (বিভিন্ন গোটৰ সমাহাৰ) সংখ্যা ১৭,০৭৮ আৰু কুকি জনগোষ্ঠীৰ (বিভিন্ন গোটৰ সমাহাৰ) সংখ্যা ১৬,৭৫৭ বুলি উল্লেখ আছে।
যোগাযোগ আৰু অৰ্থনৈতিক-অবকাঠামো
সড়ক-পথে জিলাখনৰ সংযোগ কেইবাটাও দিশে গঢ় লৈ উঠিছে। হাফলঙৰ পৰা উমৰাংছুৰে পকী পথেৰে মেঘালয়ৰ সৈতে যোগাযোগ আছে। উমৰাংছুৰ পৰা নগাঁও জিলাৰ লংকা হৈ পকী পথ গৈ নগাঁৱত ৩৭ নং ৰাষ্ট্ৰীয় পথত সংলগ্ন হয়। হাফলঙৰ পৰা পকী পথেৰে লামডিঙৰ লগতো যোগাযোগ স্থাপন হয়।
ৰেল যোগাযোগৰ ক্ষেত্ৰত লামডিং জংচনৰ পৰা ব্ৰড গজ ৰেলপথ জিলাখনৰ মাজেৰে গৈ কাছাৰ জিলাত প্ৰৱেশ কৰিছে। পাহাৰীয়া ভূ-প্রকৃতিৰ বাবে এই ৰেলপথত একাধিক সুৰংগ আছে। মাহুৰৰ ওচৰৰ ১১ নং সুৰংগটো জিলাখনৰ আটাইতকৈ দীঘল; দৈৰ্ঘ্য ১১৯২ ফুট। জিলাৰ ভিতৰৰ ৰেল ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত—
- হাতীখলি, লাংটিং, দিহাখো, মুপা, কালাচাঁদ, মাইবং, ৱাডৰেংডিছা, দাওটুহাজা, মাহুৰ
- মিগ্ৰেনডিছা, লোৱাৰ হাফলং, বাগেতাৰ, হাফলং হিল, জাতিংগা
- মাইলংদিছা, হাৰাংগাজাও, দিতকচৰা
উমৰাংছুত কপিলী নদীত নীপকো-ৰ জলবিদ্যুৎ উৎপাদন কেন্দ্ৰ অৱস্থিত বুলি উল্লেখ আছে; ই শক্তি-অবকাঠামোৰ দিশত জিলাখনৰ এটা গুৰুত্বপূর্ণ সংযোগবিন্দু।
উল্লেখযোগ্য স্থান আৰু পৰ্যটন
জিলাখন প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য্যৰ বাবে বহুল পৰিচিত, বিশেষকৈ পাহাৰ-উপত্যকাৰ দৃশ্য, বনভোজোপযোগী স্থান আৰু জলধাৰা আদি উপাদানৰ বাবে। সদৰ হাফলং অসমৰ একমাত্ৰ পৰ্বত্য-চহৰ হিচাপে খ্যাত।
জাতিংগা হাফলঙৰ পৰা প্ৰায় ৯ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে অৱস্থিত; আগষ্টৰ পৰা নবেম্বৰলৈ কিছুমান সময়ত চৰাই মৃত্যুৰ ৰহস্যজনক ঘটনাৰ সৈতে স্থানটোৰ নাম জড়িত। স্থানীয় সমাজত তীব্ৰ পোহৰ ব্যৱহাৰ কৰি চৰাইবোৰ উৰি আহে বুলি জনবিশ্বাস আৰু বৰ্ণনা পোৱা যায়, আৰু এই আচৰণৰ কাৰণ সম্পর্কে বিভিন্ন মত আছে বুলি উল্লেখ কৰা হয়।
মাইবং হাফলঙৰ পৰা ৫৩ কিলোমিটাৰ উত্তৰ-পূবে মাহুৰ নদীৰ পাৰত অৱস্থিত। ইয়াক ডিমাছা-কছাৰী ৰাজ্যৰ ৰাজধানী থকা স্থান হিচাপে চিহ্নিত কৰা হয়, আৰু কছাৰী ৰজাৰ শিলেৰে নিৰ্মিত ঘৰ-মন্দিৰৰ ভগ্নাৱশেষ ইয়াত আছে। উমৰাংছু (হাফলঙৰ পৰা ১১২ কিলোমিটাৰ)ৰ ওচৰত জলবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰ আৰু গৰমপানীৰ উহ (গৰমপানী) আদি স্থানীয় আকর্ষণো উল্লেখযোগ্য।
তাৎপৰ্য
ডিমা হাছাও জিলা অসমৰ বহুজাতিক সমাজ-বাস্তৱতা আৰু পাহাৰীয়া পৰিৱেশৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ প্ৰতিনিধি। ষষ্ঠ অনুচ্ছেদৰ অধীন স্বায়ত্ত্ব শাসনব্যৱস্থাই স্থানীয় উন্নয়নক এক বিশেষ সাংবিধানিক কাঠামো দিয়াৰ লগতে জনজাতীয় পৰিচয়, প্রশাসনিক স্বকীয়তা আৰু ভূ-প্রকৃতি-নির্ভর জীৱনধাৰা একেলগে বুজিবলৈ সহায় কৰে। কম জনবসতি ঘনত্ব, বিস্তীৰ্ণ পাহাৰীয়া অঞ্চল, আৰু হাফলং-জাতিংগা-মাইবং আদি স্থানৰ সাংস্কৃতিক-প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্যই এই জিলাক অসমত পৃথক মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিছে।
আৰু চাওক
- অসম
- হাফলং
- জাতিংগা
- ডিমাছা জনগোষ্ঠী
- নগা জনগোষ্ঠী
- ডিমাছা ভাষা
- নগাঁও জিলা
- কাছাৰ জিলা
- কাৰ্বি আংলং জিলা
- মাইবং
- মাহুৰ
- উমৰাংছু
- মেঘালয়
- নীপকো
- ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ
উৎস আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰ
সম্পাদকীয় প্ৰবন্ধ। এই প্ৰবন্ধটো অসমীয়া বিশ্বকোষৰ বাবে নতুনকৈ মৌলিক ভাষাত লিখা হৈছে (এআই-সহায়ক খচৰা; মানৱ সম্পাদকীয় পৰ্যালোচনা চলি আছে)। পাঠ্য CC BY-SA 4.0।
অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ স্বেচ্ছাসেৱী লেখকসকললৈ আমাৰ কৃতজ্ঞতাপূৰ্ণ শ্ৰদ্ধাঞ্জলি, যিসকলৰ দীৰ্ঘদিনীয়া সাধনাই অসমীয়া ভাষাত মুক্ত জ্ঞানৰ বাট মুকলি কৰিছিল।