কমতা ৰাজ্য

কমতা ৰাজ্য (স্থানীয় নাম: কমতা) মধ্যযুগীয় অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাস বুজিবলৈ এক মুখ্য সূত্ৰ। পাল ৰাজবংশৰ পতনৰ পাছত কামৰূপ ৰাজ্যৰ পশ্চিম অংশত কেন্দ্ৰিত এই ৰাজ্যই কামৰূপ-কমতা অঞ্চলৰ ক্ষমতা-সন্তুলন নতুনকৈ গঢ়ি তোলে; পৰৱৰ্তী কালত কোচ ৰাজবংশৰ উত্থান, ৰাজ্যভাগ (কোচ বিহাৰ–কোচ হাজো) আৰু আহোম ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্তিকৰণৰ পটভূমিও ইয়াৰ ভিতৰতেই নিহিত। কমতা ৰাজ্যৰ বহু পৰ্বত লিখিত-প্ৰমাণ সীমিত; ফলত বংশাৱলী, পৰৱৰ্তী যুগৰ বুৰঞ্জী আৰু সিঁচৰতি তাম্ৰলিপি-শিলালিপিৰ সহায়তহে ইয়াৰ ৰাজনৈতিক ধাৰাবাহিকতা পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়।

নাম, ভূ-অৱস্থান আৰু ৰাজধানী

কমতা নামেৰে পৰিচিত এই ৰাজ্যৰ ৰাজধানী আছিল কমতাপুৰ। ইতিহাসবিদ স্বৰ্ণলতা বৰুৱাৰ মতে ১৩শ শতিকাৰ আগভাগত কামৰূপৰনগৰক ৰাজধানী কৰি শাসন কৰা সন্ধ্যা নামৰ এজন ৰজাই ১২৫৭ চনত মালিক ইখতিয়াৰুদ্দিন ইউজবাকৰ আক্ৰমণৰ পাছত ৰাজধানী কমতাপুৰলৈ স্থানান্তৰ কৰে। এই ৰাজধানী স্থানান্তৰৰ সৈতে সন্ধ্যাই “কামেশ্বৰ” নাম গ্ৰহণ কৰে আৰু ৰাজ্যখন “কামতা” নামে জনাজাত হয় বুলি ধাৰণা কৰা হয়।

ধৰ্মীয় পৰিসৰত কমতা অঞ্চলত একাধিক ধাৰাৰ সহাবস্থান দেখা যায়—হিন্দু, স্থানীয় জনজাতীয় ৰীতি-নীতি আৰু পৰৱৰ্তী ৰাজনৈতিক পৰ্বত ইছলামীয় প্ৰভাৱ। শাসন-ৰূপক সাধাৰণতে হিন্দু আৰু জনজাতীয় ৰাজতন্ত্ৰৰ সংমিশ্ৰ ৰূপে উল্লেখ কৰা হয়।

উৎস আৰু ইতিহাস-লেখনৰ সীমাবদ্ধতা

কমতা ৰাজ্যৰ কোচ-উত্থান-পূৰ্ব পৰ্ব বিশেষকৈ অনিশ্চিত বুলি স্বীকৃত। লিখিত দলিল কম, আৰু যি আছে সেয়া বিচ্ছিন্ন। সেইবাবে ইতিহাসবিদসকলে—

• পিছৰ সাহিত্যিক গ্ৰন্থ আৰু কাব্য-উল্লেখ
• বংশাৱলীৰ পৰম্পৰা
• পুৰ্বদৃষ্টিসম্পন্ন বুৰঞ্জী
• সীমিত এপিগ্ৰাফিক প্ৰমাণ (শিলালিপি, তাম্ৰফলি)

ইয়াক সমান্তৰালভাৱে মিলাই পুনৰ্গঠন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে। ফলত বহু ক্ষেত্ৰত পুনৰ্গঠন আংশিক, আৰু কেতিয়াবা একাধিক মত সহাবস্থান কৰে।

গঠন আৰু প্ৰাৰম্ভিক বিকাশ

পাল শাসনৰ পতনৰ পাছত পুৰণি কামৰূপ ৰাজ্যৰ পশ্চিম অংশত এক নতুন আঞ্চলিক ক্ষমতা-গঠন ৰূপে কমতা ৰাজ্যৰ উত্থান ঘটে। এই উত্থানৰ লগে লগে অসম বুৰঞ্জীৰ সময়-বিভাজনত “প্ৰাচীন যুগ” শেষ হৈ “মধ্য যুগ” আৰম্ভ হয় বুলি বহুতে ধৰে।

স্বৰ্ণলতা বৰুৱাৰ বৰ্ণনাত ১২৫৭ চনৰ ইউজবাক আক্ৰমণ আৰু ৰাজধানী স্থানান্তৰ কমতা পৰ্ব আৰম্ভ হোৱাৰ এক দিশনিৰ্দেশক ঘটনা। এই সময়ছোৱাতে কমতাপুৰৰ এক ৰাজকুঁৱৰীক ৰত্নধ্বজপালৰ পুত্ৰ বিজয়ধ্বজপাললৈ বিয়া দিয়াৰ কথাও উল্লেখ আছে; ই কমতা-কেন্দ্ৰিক ৰাজনৈতিক সম্পৰ্কসমূহৰ আঞ্চলিক বিস্তৃতি বুজায়।

গৌড় ৰাজ্যৰ সামৰিক চাপ আৰু আঞ্চলিক অস্থিৰতা

১৩–১৪ শতিকাত গৌড় ৰাজ্যৰ মুচলমান শাসকসকলে কমতা ৰাজ্যত একাধিকবাৰ সামৰিক অভিযান চলোৱাৰ কথা উত্স-টোকাত উল্লেখ আছে। এই চাপৰ ফলত ৰাজ্যখন দুৰ্বল হয় বুলি ধাৰণা কৰা হয়।

১৪ শতিকাৰ শেষ দশকত ঘিয়াছুদ্দিন আজম শ্বাহে কামৰূপ-কমতা অঞ্চল আক্ৰমণ কৰাৰ বৰ্ণনা বিশেষভাবে তাৎপৰ্যপূৰ্ণ, কাৰণ ইয়াৰ সৈতে এপিগ্ৰাফিক সাক্ষ্য জড়িত। ১৩৮৯ চনৰ বʼকুৰ শিলালিপিত কামৰূপ দখলৰ সূচক তথ্য পোৱা যায় বুলি কোৱা হৈছে। তদুপৰি বিশ্বনাথৰ হেলেম অঞ্চলত উদ্ধাৰ হোৱা ১৩৯৯ খ্ৰীষ্টাব্দ (১৩২১ শক)ৰ এক তাম্ৰফলিত হাজো-সংলগ্ন নকুছি অঞ্চলত ভূমিদানৰ উল্লেখ আছে, য’ত দক্ষিণ সীমা বৰ্ণনাত “শ্ৰী গিয়াচুদ্দিনে কামৰূপ শাসন কৰা সময়ত…” ধৰণৰ উল্লিখন আছে। এইদৰে সামৰিক অভিযান আৰু সাময়িক দখলৰ ইঙ্গিতে পশ্চিম অসমত ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা বৃদ্ধি পায়।

চুতীয়া শক্তিৰ সংযোগ আৰু “কমতেশ্বৰ” পৰম্পৰা

গৌড়ীয় সামৰিক চাপ আৰু অঞ্চলীয় অস্থিৰতাৰ মাজতে পূব দিশৰ চুতীয়া ৰাজ্য শক্তিশালী হৈ উঠি পশ্চিমলৈ বিস্তাৰ কৰে বুলি উত্সসমূহে সূচায়। চুতীয়া ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ ১৪২৮ চনৰ তাম্ৰলিপিত, তেওঁৰ ককাক সত্যনাৰায়ণ (আন নাম ৰত্ননাৰায়ণ)য়ে ১৩৯০–১৪০০ সময়ছোৱাত “কামদেৱৰ শত্ৰু”ক পৰাস্ত কৰি কমতাপুৰত শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ উল্লেখ আছে। “শত্ৰু”ৰ পৰিচয় স্পষ্ট নহ’লেও ইতিহাসবিদসকলে ইয়াক গৌড়ৰ মুচলমান সেনাবাহিনী অথবা কামৰূপ সিংহাসনক লৈ স্থানীয় প্ৰতিদ্বন্দ্বী শক্তি—এই দুয়ো সম্ভাৱনাৰ কোনো এটাৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি ভাবিছে।

পৰৱৰ্তী যুগৰ কিছুমান বুৰঞ্জীত “চুটীয়া-কছাৰিৰ ৰজা কমতেশ্বৰ” শিৰোনাম দেখা যায়; ইয়াত চুখাংফাৰ কালত “কমতেশ্বৰ” উপাধিধাৰী শাসকে নিজৰ জীয়ৰীসকলক আহোম ৰজালৈ বিয়া দি মিত্ৰতা স্থাপন কৰাৰ বৰ্ণনা আছে। একে বুৰঞ্জী-ধাৰাত “চুটীয়া-কছাৰি” শব্দটো চুতীয়া লোকসকলৰ বাবে ব্যৱহৃত হোৱা কথাও দেখা যায়; সেয়ে “কমতেশ্বৰ” পৰম্পৰাৰ সৈতে চুতীয়া শক্তিৰ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা এক ধাৰা গঢ় লৈ উঠিছে।

সাহিত্য-পৃষ্ঠপোষকতা আৰু জনবসতি স্থানান্তৰৰ পৰম্পৰা

কমতা ৰাজ্যৰ কিছুমান শাসকৰ সৈতে সাহিত্য-পৃষ্ঠপোষকতাৰ তথ্য জড়িত। উত্স-টোকাৰ মতে “দুৰ্লভনাৰায়ণ” নামৰ এজন কমতা-শাসকে অসমীয়া কবি হেম সৰস্বতী আৰু হৰিবৰ বিপ্ৰ আদি লেখকক পৃষ্ঠপোষকতা আগবঢ়াইছিল। হেম সৰস্বতীয়ে তেওঁক “কমতামণ্ডল”ৰ ৰজা বুলি উল্লেখ কৰিছে; “মণ্ডল” শব্দটো প্ৰাচীন কামৰূপীয় পৰিভাষাত আঞ্চলিক-ৰাজনৈতিক পৰিসৰ বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ হোৱা বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়।

আনহাতে “গুৰু চৰিত” পৰম্পৰাৰ বৰ্ণনা অনুসৰি কমতা-কামৰূপৰ ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণে কানৌজৰ পৰা অহা বহু ব্ৰাহ্মণ আৰু কায়স্থ ভুঞা পৰিয়ালক আশ্ৰয় দি পূৰ্বাঞ্চলত বসতি স্থাপন কৰায়। এই পৰিয়ালসমূহক প্ৰথমে উত্তৰ গুৱাহাটীৰ ওচৰৰ লেঙামাগুৰি আৰু পাছলৈ নগাঁৱৰ তেম্বুৱানী-বান্ধা (ঢেমনী) অঞ্চলত বসতি দিয়া হৈছিল বুলি কোৱা হয়; এই পৰম্পৰাত শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ পূৰ্বপুৰুষসকলকো স্থানান্তৰিত পৰিয়ালসমূহৰ অন্তৰ্গত বুলি ধৰা হয়।

দুৰ্লভনাৰায়ণৰ কাল-নিৰ্ধাৰণ সম্পৰ্কে ইতিহাসবিদমহলত মতভেদ আছে। মহেশ্বৰ নেওগে বৈষ্ণৱ লোকবিশ্বাস আৰু চৰিত-পুথিৰ ভিত্তিত শঙ্কৰদেৱৰ জন্ম-চন ১৪৪৯ খ্ৰীষ্টাব্দ ধৰি দুৰ্লভনাৰায়ণক ১৪ শতিকাৰ মধ্যভাগৰ শাসক বুলি অনুমান কৰিছিল। পৰৱৰ্তী কালত (২০১৬) বাণীপ্ৰশন্ন মিশ্ৰই তথ্য-পুনৰ্বিশ্লেষণ কৰি শঙ্কৰদেৱৰ জন্ম সম্ভৱতঃ ১৪৭৯–১৪৮৪ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত বুলি মত প্ৰদান কৰে আৰু সেই অনুসৰি দুৰ্লভনাৰায়ণৰ শাসনকাল ১৪ শতিকাৰ শেষৰ পৰা ১৫ শতিকাৰ প্ৰথম ভাগৰ মাজত হোৱাৰ সম্ভাৱনা দেখুৱায়। তদুপৰি, নেওগে উল্লেখ কৰা “দুজন দুৰ্লভনাৰায়ণ”—এজন ১৪ শতিকাৰ মধ্যভাগত আৰু অন্যজন ১৫ শতিকাৰ আগভাগত—আচলতে একেই ব্যক্তি হোৱাৰ সম্ভাৱনাও উত্থাপিত হৈছে; কাৰণ দুয়ো ধাৰাত পিতৃনাম “ধৰ্ম”/ধৰ্মপাল-ধৰ্মনাৰায়ণ ইত্যাদিৰ সাদৃশ্য দেখা যায় বুলি উত্স-টোকাত ইঙ্গিত আছে।

খেন বংশ, হুছেইন শ্বাহ আৰু কোচ উত্থান

কমতা অঞ্চলৰ এক পৰৱৰ্তী শাসক-ধাৰা আছিল খেন বংশ; উত্স-টোকা অনুসৰি এই বংশৰ শেষ শাসকক গৌড় ৰাজ্যৰ শাসক আল্লাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহে ক্ষমতাচ্যুত কৰে। যদিও হুছেইন শ্বাহে প্ৰশাসনিক গাঁথনি গঢ়াৰ চেষ্টা কৰিছিল, তথাপি এই অঞ্চলত স্থায়ী নিয়ন্ত্ৰণ ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰিলে বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াৰ ফলত কোচ ৰাজবংশে ধীৰে ধীৰে প্ৰাধান্য লাভ কৰে।

কোচসকলে নিজকে “কমতেশ্বৰ” বুলি অভিহিত কৰিছিল; কিন্তু তেওঁলোকৰ ক্ষমতা আৰু বিস্তৃতি বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে এই ৰাজনৈতিক একক “কোচ ৰাজ্য” নামেও বহুলভাবে পৰিচিত হয়। পৰৱৰ্তী কালত এই ৰাজ্য দুটা ভাগত বিভক্ত হয়—পশ্চিমত কোচ বিহাৰ আৰু পূবত কোচ হাজো। উত্স-টোকাৰ মতে, পূবৰ ৰাজ্য কোচ হাজো ১৭শ শতিকাত আহোম ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত হয়। পশ্চিম ভাগ কোচ বিহাৰ কোচ ৰাজবংশৰ অধীনতে থাকে আৰু ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ পাছত ভাৰতত অন্তৰ্ভুক্ত হয়।

উত্তৰাধিকাৰ

কমতা ৰাজ্যৰ ইতিহাসে অসম আৰু সমীপৱৰ্তী অঞ্চলৰ মধ্যযুগীয় ক্ষমতা-ৰাজনীতিৰ ৰূপান্তৰ স্পষ্ট কৰি তোলে। একে সময়তে ইয়াক অধ্যয়ন কৰোঁতে উৎস-সীমাবদ্ধতাৰ কথাও মনত ৰাখিব লাগে: তাম্ৰলিপি-শিলালিপিৰ দৰে প্ৰত্যক্ষ প্রমাণ আছে যদিও সেগুলি বিচ্ছিন্ন; বহু তথ্য বংশাৱলী, সাহিত্য আৰু বুৰঞ্জীৰ সহায়ত ব্যাখ্যা কৰা। তৎসত্ত্বেও কমতা পৰ্বে পশ্চিম অসমত ৰাজধানী-কেন্দ্ৰ স্থানান্তৰ, গৌড়ীয় সামৰিক চাপ, চুতীয়া ৰাজ্যৰ সম্ভাব্য প্ৰভাৱ, আৰু শেষত কোচ ৰাজবংশৰ উত্থান—এই একাধিক প্ৰক্ৰিয়াক একেটা ঐতিহাসিক ধাৰাত বান্ধি দিয়ে। আজিৰ অসম, বাংলাদেশ আৰু সংলগ্ন সীমান্ত-ভূগোলৰ বহু ৰাজনৈতিক-সাংস্কৃতিক সম্পৰ্ক বুজিবলৈও এই পৰ্ব সহায়ক।

আৰু চাওক

• কামৰূপ ৰাজ্য
• গৌড় ৰাজ্য
• চুতীয়া ৰাজ্য
• কোচ ৰাজবংশ
• কোচ হাজো
• আহোম ৰাজ্য
• বুৰঞ্জী
• হেম সৰস্বতী
• হৰিবৰ বিপ্ৰ