লীলা চিতনিছ

লীলা চিতনিছ (জন্মগত উপাধি'নাগৰকাৰ'; ৯ ছেপ্টেম্বৰ ১৯০৯ – ১৪ জুলাই ২০০৩) আছিল এগৰাকী প্ৰখ্যাত ভাৰতীয় অভিনেত্ৰী। তেওঁ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত ১৯৩০ দশকৰ পৰা ১৯৮০ দশকলৈ সক্ৰিয় আছিল। আৰম্ভণিৰ দিনবোৰত তেওঁ ৰোমান্টিক নায়িকাৰ ৰূপত অভিনয় কৰিছিল যদিও, পৰৱৰ্তী কালত তেওঁ সৎ, মৰ্যাদাশীল আৰু আদৰ্শ মাতৃৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি বিশেষ খ্যাতি অৰ্জন কৰে। বহু প্ৰসিদ্ধ অভিনেতাৰ মাতৃৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰাৰ বাবে তেওঁ বিশেষভাৱে স্মৰণীয়।

প্ৰাৰম্ভিক জীৱন

লীলা চিতনিছৰ জন্ম এটা মাৰাঠী ভাষাভাষী ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালত, ধাৰৱাড, কৰ্ণাটকত হৈছিল।^১ তেওঁৰ পিতৃ ইংৰাজী সাহিত্যৰ অধ্যাপক আছিল। তেওঁ স্নাতক (বি.এ.) ডিগ্ৰী লাভ কৰা ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ প্ৰাৰম্ভিক শিক্ষিত অভিনেত্ৰীসকলৰ ভিতৰত অন্যতম আছিল।

স্নাতক ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পিছত তেওঁ নিজৰ মাতৃভাষা মাৰাঠীত নাটক মঞ্চস্থ কৰা এক প্ৰগতিশীল নাট্যগোষ্ঠী Natyamanwantarত যোগদান কৰে। এই নাট্যগোষ্ঠীৰ নাটকসমূহ হেন্ৰিক ইব্‌ছেন, জৰ্জ বাৰ্নাৰ্ড শ্ব আৰু কনষ্টেণ্টিন ষ্টেনিছলাভস্কিৰ নাট্যচিন্তাধাৰাৰ দ্বাৰা গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত আছিল। এই গোষ্ঠীৰ সৈতে লীলা চিতনিছে একাধিক হাস্য আৰু বেদনাময় নাটকত মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ নিজাকৈ এটা ৰেপাৰ্টৰী থিয়েটাৰো প্ৰতিষ্ঠা কৰে।^২

কৰ্মজীৱন

লীলা চিতনিছৰ প্ৰাৰম্ভিক নাট্যজীৱনত ১৯৩৪ চনত মঞ্চস্থ হোৱা হাস্যনাটক উষ্ণা নৱৰা আৰু তেওঁৰ নিজা চলচ্চিত্ৰ গোট উদ্যাচা সংসাৰৰ সৈতে কৰা কাম অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। চাৰিজন সন্তানক পোহপাল দিবৰ বাবে তেওঁ অভিনয় আৰম্ভ কৰে। আৰম্ভণিতে তেওঁ অতিৰিক্ত অভিনেত্ৰীৰূপে কাম কৰিছিল আৰু পিছলৈ গৈ ষ্টাণ্ট চলচ্চিত্ৰতো অভিনয় কৰে।

১৯৩৭ চনৰ জেণ্টেলমেন ডাকু (অৰ্থাৎ “ভদ্ৰ চোৰ”) চলচ্চিত্ৰত চিতনিছে পুৰুষ পোছাক পিন্ধা এটা সুসজ্জিত চোৰৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। এই অভিনয়ৰ বাবে তেওঁক টাইমছ অৱ ইণ্ডিয়া কাকতত মহাৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰথম স্নাতক সমাজভদ্ৰমহিলাৰূপে প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল। এই সময়ছোৱাতেই তেওঁ ৰূপালী পৰ্দাত এগৰাকী গুৰুত্বপূৰ্ণ অভিনেত্ৰীৰূপে নিজকে প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ সক্ষম হয়। তেওঁ প্ৰভাত পিকচাৰ, পুনে আৰু ৰঞ্জিত মুভিট'নত কাম কৰাৰ পিছত বোম্বে টকিজত মুখ্য নায়িকাৰূপে অভিনয় কৰে।

সমাজৰ প্ৰচলিত নিয়ম, বিশেষকৈ বিবাহ আৰু জাতিভেদ ব্যৱস্থাক প্ৰশ্ন কৰা বিতৰ্কিত বিষয়বস্তুৰ চলচ্চিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰাত বিশেষজ্ঞ হোৱা বোম্বে টকিজে আৰম্ভণিতে ব্যৱসায়িকভাৱে সীমিত সফলতা লাভ কৰিছিল। তথাপি ১৯৩৯ চনৰ কংগন চলচ্চিত্ৰখনে উল্লেখযোগ্য সফলতা লাভ কৰে। এই ছবিখনত চিতনিছে এগৰাকী হিন্দু পুৰোহিতৰ দত্তক কন্যাৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে, যি এগৰাকী জমিদাৰৰ পুত্ৰৰ সৈতে প্ৰেমত পৰে। সমাজবিৰোধী এই প্ৰেমক লৈ তৎকালীন সময়ত এই ছবিখনে যথেষ্ট জনপ্ৰিয়তা অৰ্জন কৰে।

কংগনৰ সফলতাৰ পিছত লীলা চিতনিছে বোম্বে টকিজৰ মুখ্য নায়িকা হিচাপে দেৱিকা ৰাণীৰ স্থান গ্ৰহণ কৰে। তেওঁ অশোক কুমাৰৰ সৈতে আজাদ, বন্ধন আৰু ঝুলা আদি কেইবাখনো সফল চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে। অশোক কুমাৰে নিজে স্বীকাৰ কৰিছিল যে অভিনয়ত “চকুৰে কথা কোৱাৰ কৌশল” তেওঁ লীলা চিতনিছৰ পৰাই শিকিছিল। ১৯৪১ চনত তেওঁ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ প্ৰথম তাৰকা হিচাপে লাক্স চাবোনৰ প্ৰচাৰ কৰে।

১৯৪০ৰ দশকৰ মাজভাগত নতুন নায়িকাৰ আগমনত তেওঁৰ মুখ্য নায়িকাৰ জীৱনস্তৰ ক্ষয় হ’বলৈ ধৰে। ইয়াক গ্ৰহণ কৰি তেওঁ ১৯৪৮ চনৰ শ্বহীদ চলচ্চিত্ৰত মাতৃ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। ইয়াৰ পিছত প্ৰায় বাইশ বছৰ ধৰি তেওঁ দিলীপ কুমাৰ আদি বহু খ্যাতনামা অভিনেতাৰ মাতৃৰূপে অভিনয় কৰি হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ “আদৰ্শ মাতৃ” চৰিত্ৰৰ প্ৰতিচ্ছবি গঢ় দিয়ে। আৱাৰা, গংগা যমুনা আৰু গাইড আদি চলচ্চিত্ৰত তেওঁৰ মাতৃ চৰিত্ৰ বিশেষভাবে সমাদৃত হয়। ১৯৮৫ চনৰ দিল তুঝে দিয়া চলচ্চিত্ৰৰ সৈতে তেওঁ অভিনয় জীৱনৰ সমাপ্তি ঘটায়।

অভিনয়ৰ উপৰিও লীলা চিতনিছে চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণ আৰু পৰিচালনাতো হাত দিছিল। তেওঁ কিছিছে না কেহনা চলচ্চিত্ৰখন প্ৰযোজনা কৰে আৰু আজ কী বাত পৰিচালনা কৰে। তদুপৰি তেওঁ W. Somerset Maugham-ৰ নাটক Sacred Flameৰ মঞ্চ ৰূপান্তৰ কৰে আৰু ১৯৮১ চনত নিজৰ আত্মজীৱনী Chanderi Duniyet প্ৰকাশ কৰে।^২

ব্যক্তিগত জীৱন

চিতনিছ ব্ৰাহ্মণ জাতিৰ আছিল।^৩ যদিও, তেওঁৰ পিতৃয়ে ব্ৰাহ্ম সমাজৰ আদৰ্শ অনুসৰণ কৰিছিল, যি এটা ধৰ্মীয় আন্দোলন আছিল আৰু যিয়ে জাতিভেদ প্ৰথা অস্বীকাৰ কৰিছিল।

প্ৰায় পোন্ধৰ বা ষোল্ল বছৰ বয়সত তেওঁ নিজৰ সমাজৰ এগৰাকী ভদ্ৰলোক তথা চিকিৎসক ডাঃ গজানন যশৱন্ত চিতনিছৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। এই বিবাহ ভাৰতীয় পৰম্পৰাৰ অনুসাৰে পিতৃ-মাতৃৰ ব্যৱস্থাত সম্পন্ন হৈছিল। ডাঃ চিতনিছ এগৰাকী প্ৰশিক্ষিত চিকিৎসক আছিল। বিবাহৰ কিছুদিনৰ ভিতৰতে এই দম্পতীৰ চাৰিজন পুত্ৰ সন্তান জন্ম হয়।

চিতনিছ দম্পতীয়ে ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামত সক্ৰিয়ভাৱে সমৰ্থন আগবঢ়াইছিল। এবাৰ তেওঁলোকে প্ৰসিদ্ধ মাৰ্ক্সবাদী স্বাধীনতা সংগ্ৰামী এম. এন. ৰায়ক নিজৰ ঘৰত আশ্ৰয় দি গ্ৰেপ্তাৰৰ ঝুঁকি লৈছিল। স্বামীৰ সৈতে বিচ্ছেদ হোৱাৰ পিছত লীলা চিতনিছে কিছুদিন বিদ্যালয়ত শিক্ষয়িত্ৰীৰূপে কৰ্মৰত থাকে, তাৰ পিছতেই তেওঁ অভিনয় জগতত প্ৰৱেশ কৰে।

তেওঁৰ চাৰিজন পুত্ৰৰ নাম আছিল মানবেন্দ্ৰ (মীনা), বিজয়কুমাৰ, অজিতকুমাৰ আৰু ৰাজ। জীৱনৰ শেষ কালছোৱাত তেওঁ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ কানেকটিকাটত জ্যেষ্ঠ পুত্ৰৰ সৈতে বাস কৰিছিল। মৃত্যুৰ সময়ত তেওঁৰ তিনিজন নাতি-নাতনী আছিল।^৪

চলচ্চিত্ৰপঞ্জী

অভিনেত্ৰী হিচাপে

• শ্ৰী সত্যনাৰায়ণ (১৯৩৫)
• ধূৱন্ধৰ (১৯৩৫)
• ছায়া (১৯৩৬) - ছায়া
• ৱাহান (১৯৩৭) - ৰাজকুমাৰী জয়ন্তী
• ইনচাফ (১৯৩৭)
• জেণ্টলমেন ডাকু (১৯৩৭)
• মাষ্টাৰ মেন (১৯৩৮)
• ৰাজা গোপীচান্দ (১৯৩৮)
• জেলেৰ (১৯৩৮ চলচ্চিত্ৰ) - কঁৱল
• ছোটে চৰকাৰ (১৯৩৮)
• সন্ত তুলসীদাস (১৯৩৯) - ৰত্নাৱলী
• কংগন (১৯৩৯) - ৰাধা
• ছোটিচি দুনীয়া (১৯৩৯)
• ঘৰ কী ৰাণী (১৯৪০) - অৰুন্ধতী
• বন্ধন (১৯৪০ চলচ্চিত্ৰ) - বীণা
• আজাদ (১৯৪০ চলচ্চিত্ৰ)
• অৰ্ধাংগী (১৯৪০) - অৰুন্ধতী
• কাঞ্চন (১৯৪১)
• ঝুলা (১৯৪১ চলচ্চিত্ৰ) - গীতা
• কিসিচে না কহনা (১৯৪২)
• ৰেখা (১৯৪৩ চলচ্চিত্ৰ)
• মনোৰমা (১৯৪৪)
• কিৰণ (১৯৪৪)
• চাৰ আখে (১৯৪৪)
• শতৰঞ্জ (১৯৪৬) - শোভাৰাণী
• দেৱ কন্যা (১৯৪৬)
• ভক্ত প্ৰহ্লাদ (১৯৪৬ চলচ্চিত্ৰ)^৫
• ঘৰ ঘৰ কী কাহিনী (১৯৪৭)
• অন্ধো কী দুনীয়া (১৯৪৭) - সুশীলা
• শ্বহীদ (১৯৪৮ চলচ্চিত্ৰ) - মিচেচ দ্বাৰকাদাস
• নমুনা (১৯৪৯)
• আখৰী পয়গাম (১৯৪৯)
• সৌদামিনী (১৯৫০)
• আৱাৰা (১৯৫১ চলচ্চিত্ৰ) - লীলা ৰঘুনাথ
• চৈয়া (চলচ্চিত্ৰ) - ৰাণী চাহিব
• সংদিল (১৯৫২) - ধাই মা
• মা (১৯৫২ চলচ্চিত্ৰ) - ভানু আৰু ৰাজুৰ মাক
• নয়া ঘৰ (১৯৫৩)
• হৰি দৰ্শন (১৯৫৩)
• বাদবান (১৯৫৪)
• আজ কী বাত (১৯৫৫)
• ফুণ্টুচ (১৯৫৬)
• বসন্ত বাহাৰ (১৯৫৬) - গোপালৰ মাক
• আৱাজ (১৯৫৬) - মিচেচ ভাটনাগৰ
• নয়া দৌৰ (১৯৫৭ চলচ্চিত্ৰ) - শংকৰৰ মাক
• সাধনা (১৯৫৮ চলচ্চিত্ৰ) - মোহনৰ মাক
• পোষ্ট বক্স ৯৯৯ (১৯৫৮) - মিচেচ গঙ্গাদেৱী
• ফিৰ সুবহ হোগী (১৯৫৮) - সোহনীৰ মাক
• ধূল কা ফুল (১৯৫৯) - গাঙ্গু দাই
• উজালা (চলচ্চিত্ৰ) - ৰামুৰ মাক
• মেইঁ নেশ্বে মেঁ হুঁ (১৯৫৯) - মিচেচ ৰজনী খান্না
• কাল হামাৰা হ্যায় (চলচ্চিত্ৰ) (১৯৫৯) - হীৰালালৰ পত্নী
• বৰ্খা (চলচ্চিত্ৰ) (১৯৫৯) - মিচেচ হৰিদাস
• মা বাপ (১৯৬০) - ৰাজুৰ মাক
• কানুন (১৯৬০) - কালিদাসৰ পত্নী
• বেৱকুফ (১৯৬০) - মিচেচ লীলা ৰায় বাহাদুৰ
• পাৰখ (১৯৬০ চলচ্চিত্ৰ) - মিচেচ নিৱাৰণ
• কোহিনূৰ (১৯৬০ চলচ্চিত্ৰ)
• কালা বজাৰ (১৯৬০) - ৰঘুৱীৰৰ মাক
• হম হিন্দুস্তানী (১৯৬০) - সাৱিত্ৰী নাথ
• ঘুঙট (১৯৬০ চলচ্চিত্ৰ) - লক্ষ্মীৰ মাক
• মেহলো কে খোৱাব (১৯৬০)
• আপনা হাথ জগন্নাথ (১৯৬০) - লাজৱন্তী মালহোত্ৰা
• ধৰ্মপুত্ৰ (১৯৬১) - মীনাৰ মাক
• আচ কা পন্থী (১৯৬১) - মিচেচ নিহালচান্দ খান্না
• ৰাম লীলা (১৯৬১)
• কাঁচ কী গুড়িয়া (১৯৬১) - ৰাজুৰ মাক
• হম দোনো (১৯৬১ চলচ্চিত্ৰ) - আনন্দৰ মাক
• গঙ্গা যমুনা (১৯৬১) - গোৱিন্দী
• চাৰ দিৱাৰী (১৯৬১) - সুনীলৰ মাক
• বটৱাৰা (১৯৬১) - সুহাগন / সুহাগী
• নাগ দেৱতা (১৯৬২)
• মন-মৌজী (১৯৬২) - ভগৱন্তী
• ড° বিদ্যা (১৯৬২)
• প্ৰেম আন্ধালা আস্তা (১৯৬২)
• অসলী-নকলী (১৯৬২) - ৰেণুৰ মাক
• আশিক (১৯৬২ চলচ্চিত্ৰ) - মিচেচ অমৰ সিং
• দিল হী তো হ্যায় (১৯৬৩ চলচ্চিত্ৰ) - ইউচুফৰ পালিতা মাক
• পাহু ৰে কিতী ৱাট (১৯৬৩)
• সুহাগন (১৯৬৪) - উমা আৰু বিজয় কুমাৰৰ মাক
• দোস্তী (১৯৬৪ চলচ্চিত্ৰ) - মিচেচ গুপ্তা
• জিন্দগী (১৯৬৪ চলচ্চিত্ৰ) - বীণাৰ মাক
• শেহনাই (১৯৬৪ চলচ্চিত্ৰ) - আইতাক
• পুনৰ মিলন (১৯৬৪) - সোনালৰ মাক
• পূজা কে ফুল (১৯৬৪) - মিচেচ সিং (বালমৰ মাক)
• আপ কী পৰছাইঁয়া (১৯৬৪) - মিচেচ দীননাথ চোপ্ৰা
• গাইড (চলচ্চিত্ৰ) (১৯৬৫) - ৰাজুৰ মাক
• জোহাৰ-মেহমুদ ইন গোৱা (১৯৬৫) - পণ্ডিতৰ পত্নী
• ৱাক্ত (১৯৬৫ চলচ্চিত্ৰ) - মিচেচ মিত্তল
• নয়ী উমৰ কী নয়ী ফচল (১৯৬৫)
• মহব্বত ইচকো কহতে হ্যায় (১৯৬৫) - লীলা
• ফৰাৰ (১৯৬৫ চলচ্চিত্ৰ) - মিচেচ চৌধুৰী
• ফুল অৰ পত্থৰ (১৯৬৬) - অন্ধ ভিক্ষাৰী
• ঔৰত (১৯৬৭ চলচ্চিত্ৰ) - পাৰ্বতীৰ মাক
• মজলী দিদী (১৯৬৭) - কিষাণৰ মাক
• গুনাহো কা দেৱতা (১৯৬৭ চলচ্চিত্ৰ)
• দুলহন এক ৰাত কী (১৯৬৭) - নিৰ্মলাৰ মাক
• দ্য কিলাৰ্ছ (১৯৬৯)
• ৰামভক্ত হনুমান (১৯৬৯)
• প্ৰিন্স (১৯৬৯ চলচ্চিত্ৰ) - মিচেচ শান্তি সিং
• ইন্তেকাম (১৯৬৯) - মিচেচ মেহৰা
• বড়ী দিদী (১৯৬৯) - মাতৃ
• মন কী আখে (১৯৭০) - মিচেচ দীননাথ
• জীৱন মৃত্যু (১৯৭০) - অশোকৰ মাক
• ভাই-ভাই (১৯৭০ চলচ্চিত্ৰ) - ৰাধা
• মেহমান (চলচ্চিত্ৰ) (১৯৭৩) - ৰাজেশৰ মাক
• পলকো কী ছাওঁ মেঁ (১৯৭৭)
• সত্যম শিৱম সুন্দৰম (১৯৭৮) - বড়ে বাবুৰ পত্নী
• জনাতা হাৱালদাৰ (১৯৭৯) - আইতাক
• আংগন কী কলী (১৯৭৯)
• টক্কৰ (১৯৮০ চলচ্চিত্ৰ) - গঙ্গা আৰু প্ৰীতমৰ মাক
• বিন মা কে বাচ্চে (১৯৮০)
• ৰামু তো দিৱানা হ্যায় (১৯৮০)
• দিল তুঝকো দিয়া (১৯৮৭) - মিচেচ চাহনী

পৰিচালক হিচাপে

• আজ কী বাত (১৯৫৫)

প্ৰযোজক হিচাপে

• আজ কী বাত (১৯৫৫)
• কিসিচে না কহনা (১৯৪২)