ভাৰতত শ্ৰম

ভাৰতত শ্ৰম বুলিলে ভাৰতৰ অৰ্থনীতিত থকা কৰ্মসংস্থাপনক বুজোৱা হয়। ২০২০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৪৭৬.৬৭ নিযুত শ্ৰমিক আছিল। এই সংখ্যা চীনৰ পিছত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহৎ কৰ্মশক্তি।^১ ইয়াৰে কৃষি খণ্ডত ৪১.১৯ শতাংশ, উদ্যোগ খণ্ডত ২৬.১৮ শতাংশ আৰু সেৱা খণ্ডত ৩২.৩৩ শতাংশ কৰ্মশক্তি নিয়োজিত আছিল।^১ ইয়াৰে ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক লোক নিগমবিহীন আৰু অসংগঠিত উদ্যোগত কাম কৰে। এই উদ্যোগসমূহৰ ভিতৰত ঠেলাগাড়ীত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা লোকৰপৰা আৰম্ভ কৰি ঘৰত হীৰা আৰু ৰত্ন পলিচ কৰা লোকলৈকে বিভিন্ন ধৰণৰ কৰ্মী আছে।^২৩ সংগঠিত খণ্ডত চৰকাৰ, চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ উদ্যোগত কাম কৰা কৰ্মীসকল অন্তৰ্ভুক্ত। ২০০৮ চনত সংগঠিত খণ্ডত ২৭.৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰে ১৭.৩ নিযুত লোকে চৰকাৰ বা চৰকাৰী মালিকানাধীন প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰিছিল।^৪

মানৱ অধিকাৰ পৰিমাপন পদক্ষেপৰ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত কৰ্মৰ অধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত দেশখনৰ আয়ৰ স্তৰৰ তুলনাত সম্ভৱপৰ মাত্ৰাৰ ৪৩.৯ শতাংশহে লাভ কৰা হৈছে।^৫৬ ভাৰতৰ সকলো ব্যৱসায়ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য শ্ৰম-নিয়মৰ দুৰ্বল প্ৰয়োগৰ বাবে উন্নত দেশসমূহৰ তুলনাত ভাৰতৰ শ্ৰমিকসকল প্ৰায়ে নিয়োগকৰ্তাৰদ্বাৰা শোষিত হয় বুলি বিভিন্ন প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।^{৭৮৯১০} আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ মতে, বিশ্বৰ দহটা বৃহৎ অৰ্থনীতিৰ সৈতে তুলনা কৰিলে ভাৰতীয়সকলৰ গড় কৰ্মসপ্তাহ অন্যতম দীঘলীয়া। ভাৰতত গড় কৰ্মঘণ্টা প্ৰতি সপ্তাহত প্ৰায় ৪৭.৭ ঘণ্টা।^১১১২ ইয়াৰ ফলত বিশ্বৰ সৰ্বাধিক কৰ্মঘণ্টা থকা দেশসমূহৰ তালিকাত ভাৰত সপ্তম স্থানত আছে।^১১১২ দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টা থকাৰ পিছতো ভাৰতৰ কৰ্মশক্তিৰ উৎপাদনশীলতা বিশ্বৰ ভিতৰত তুলনামূলকভাৱে কম।^{১৩১৪১৫১৬১৭}

ভাৰতৰ শ্ৰমৰ গাঁথনি

ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক কৰ্মৰত জনসংখ্যা অসংগঠিত খণ্ডৰ অন্তৰ্গত।^২ ভাৰতত সংগঠিত খণ্ড বা আনুষ্ঠানিক খণ্ড বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰ থকা আৰু পঞ্জীয়নভুক্ত সংগঠনক বুজোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত ৰাজহুৱাভাৱে লেনদেন কৰা কোম্পানী, নিগম বা আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰতিষ্ঠান, নিগম, কাৰখানা, বজাৰ-ভৱন, হোটেল আৰু বৃহৎ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। অসংগঠিত খণ্ড, যাক নিজা হিচাপৰ উদ্যোগ বুলিও কোৱা হয়, বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰবিহীন, স্ব-নিয়োজিত বা অপঞ্জীয়নভুক্ত অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বুজায়। ইয়াৰ উদাহৰণ হৈছে মালিকে নিজে চলোৱা সাধাৰণ দোকান, হস্তশিল্প আৰু তাঁতশিল্পৰ কৰ্মী, গ্ৰাম্য ব্যৱসায়ী আৰু কৃষক আদি।^১৮১৯

ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে ২০০৮ চনৰ প্ৰতিৱেদনত ভাৰতৰ অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলক চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল।^২০ এই শ্ৰেণীবিভাজনত বৃত্তি, কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতি, বিশেষভাৱে সংকটগ্ৰস্ত শ্ৰেণী আৰু সেৱা-ভিত্তিক শ্ৰেণীৰ আধাৰত অসংগঠিত কৰ্মশক্তিক ভাগ কৰা হৈছিল।

অসংগঠিত বৃত্তিগত শ্ৰেণীৰ ভিতৰত ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষক, ভূমিহীন কৃষিশ্ৰমিক, অংশীদাৰী কৃষক, মাছমৰীয়া, পশুপালনত নিয়োজিত লোক, বিড়ি বনোৱা লোক, লেবেল লগোৱা আৰু পেকিং কৰা কৰ্মী, নিৰ্মাণ শ্ৰমিক, চামৰাৰ কৰ্মী, তাঁতী, কাৰিকৰ, নিমখ উৎপাদন কৰা শ্ৰমিক, ইটাভাটাৰ আৰু শিলৰ খনিত কাম কৰা শ্ৰমিক, কাঠফলা কলৰ শ্ৰমিক আৰু তেলকলৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত।

কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতিৰ ভিত্তিত আন এটা শ্ৰেণীত কৃষিৰ সৈতে স্থায়ীভাৱে জড়িত শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক, প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, চুক্তিবদ্ধ শ্ৰমিক আৰু দৈনিক মজুৰিৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত।

সংকটগ্ৰস্ত অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ এটা পৃথক শ্ৰেণীত তাল গছৰ ৰস সংগ্ৰহ কৰা লোক, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ কাম কৰা লোক, মূৰত বোজা কঢ়িওৱা লোক, পশুচালিত বাহনৰ চালক, বোজা উঠোৱা আৰু নমোৱা শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত।

শেষৰ অসংগঠিত শ্ৰমিক শ্ৰেণীত ধাই, ঘৰুৱা শ্ৰমিক, নাপিত, শাক-পাচলি আৰু ফল বিক্ৰেতা, বাতৰি কাকত বিক্ৰেতা, পথৰ কাষৰ বিক্ৰেতা, ঠেলাগাড়ী চলোৱা লোক আৰু অসংগঠিত খুচুৰা ব্যৱসায়ৰ কৰ্মী অন্তৰ্ভুক্ত।^২১২২

অসংগঠিত খণ্ডৰ উৎপাদনশীলতা কম আৰু ইয়াত কম মজুৰি প্ৰদান কৰা হয়। ২০০৬ চনত ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক অসংগঠিত খণ্ডত থকাৰ বিপৰীতে এই খণ্ডই দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ মাত্ৰ ৫৭ শতাংশ সৃষ্টি কৰিছিল। অৰ্থাৎ সংগঠিত খণ্ডৰ তুলনাত প্ৰতিজন শ্ৰমিকৰ উৎপাদন প্ৰায় ন গুণ কম আছিল।^২৩ ভল্লাৰ মতে, গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অসংগঠিত খণ্ডৰ তুলনা কৰিলে উৎপাদনশীলতাৰ ব্যৱধান আৰু অধিক বৃদ্ধি পায়। বৃত্তি অনুসৰি এই ব্যৱধান আৰু দুইৰপৰা চাৰিগুণলৈ বৃদ্ধি পাব পাৰে।^২৪২৫ গ্ৰাম্য অসংগঠিত খণ্ডত কম আয়ৰ বহুতো কৰ্মসংস্থান আছে। যিবোৰ পৰিয়ালৰ কৰ্মক্ষম বয়সৰ সকলো সদস্যই জীৱনজুৰি কেৱল অসংগঠিত খণ্ডত কাম কৰিছে, তেনে পৰিয়ালত দৰিদ্ৰতাৰ হাৰ অধিক বুলি প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।

কৃষি, দুগ্ধ উৎপাদন, উদ্যানশস্য আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত বৃত্তিসমূহে অকলেই ভাৰতৰ ৪১.৪৯ শতাংশ শ্ৰমিকক নিয়োজিত কৰে।^২৬

প্ৰায় ৩০ নিযুত শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক। ইয়াৰে অধিকাংশ কৃষিক্ষেত্ৰত কাম কৰে আৰু তেওঁলোকৰ বাবে স্থানীয়ভাৱে স্থায়ী কৰ্মসংস্থান সহজলভ্য নহয়।

ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ কাৰ্যালয়ে ইয়াৰ ৬৭সংখ্যক প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰিছিল যে ২০১০ চনত অসংগঠিত উৎপাদন, অসংগঠিত বাণিজ্য বা খুচুৰা ব্যৱসায় আৰু অসংগঠিত সেৱা খণ্ডত দেশৰ মুঠ কৰ্মীৰ প্ৰায় ১০ শতাংশকৈ নিয়োজিত আছিল। প্ৰতিৱেদনখনত লগতে কোৱা হৈছিল যে ২০১০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৫৮ নিযুত নিগমবিহীন অ-কৃষি উদ্যোগ আছিল।

২০০৮ চনত প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ব্যক্তিগত খণ্ডত সৰ্বাধিক নিয়োগ কৰা খণ্ড আছিল উৎপাদন খণ্ড, য'ত ৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। সামাজিক সেৱা খণ্ডত ২.২ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ব্যক্তিগত বিদ্যালয় আৰু চিকিৎসালয় অন্তৰ্ভুক্ত। বিত্তীয় খণ্ডত ১.১ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত বেংক, বীমা আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তিৰ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। কৃষি খণ্ডত ১ নিযুত কৰ্মী আছিল।

২০০৮ চনত ভাৰতত সকলো ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কোম্পানীত থকা কৰ্মীৰ সংখ্যাতকৈ কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা অধিক আছিল। চৰকাৰী মালিকানাধীন কোম্পানী আৰু পৌৰ চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিলে ভাৰতত ৰাজহুৱা খণ্ড আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কৰ্মচাৰীৰ অনুপাত আছিল ১.৮:১। লিংগভিত্তিক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰ আৰু চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ অনুপাত আছিল ৫:১। ব্যক্তিগত খণ্ডত এই অনুপাত ৩:১ আছিল। প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড একেলগে গণনা কৰিলে ৫.৫ নিযুত মহিলা আৰু ২২ নিযুত পুৰুষ নিয়োজিত আছিল।^৪

জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ স্বাভাৱিক হাৰ আৰু বয়সৰ গাঁথনিৰ বাবে ভাৰতে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ১৩ নিযুত নতুন শ্ৰমিক কৰ্মশক্তিত যোগ কৰে। ভাৰতীয় অৰ্থনীতিয়ে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ৮ নিযুত নতুন কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি কৰিছে। এই কৰ্মসংস্থানৰ অধিকাংশ কম মজুৰিৰ অসংগঠিত খণ্ডত সৃষ্টি হয়।^২৭ বাকী প্ৰায় ৫ নিযুত যুৱক-যুৱতী কম মজুৰিৰ আংশিক কৰ্মসংস্থান, অস্থায়ী আন্তঃগাঁথনি আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তি নিৰ্মাণৰ কামত দৈনিক বা অস্থায়ী শ্ৰমিক হিচাপে যোগ দিয়ে। বহু ক্ষেত্ৰত তেওঁলোক নিবনুৱা হৈ থাকে।

শ্ৰমিক সম্পৰ্ক

২০০০ চনত ৪০০ নিযুতীয়া কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৭ শতাংশই আনুষ্ঠানিক খণ্ডত নিয়োজিত আছিল। এই খণ্ডত চৰকাৰ আৰু বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠান অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।^২৮ এই কৰ্মীসকলে দেশৰ নামমাত্ৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ ৬০ শতাংশলৈ অৱদান আগবঢ়াইছিল। শ্ৰমিক সংঘ আইন, ১৯২৬ৰ জৰিয়তে ভাৰতত নতুনকৈ গঢ় লৈ উঠা শ্ৰমিক সংঘসমূহক স্বীকৃতি আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল।

১৯৯৭ চনত ভাৰতত চৰকাৰৰ ওচৰত পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰায় ৫৯,০০০ শ্ৰমিক সংঘ আছিল।^২৯ ইয়াৰে মাত্ৰ ৯,৯০০টা সংঘই আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল আৰু মুঠ ৭.৪ নিযুত শ্ৰমিকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰাৰ দাবী কৰিছিল। কেৰালা ৰাজ্যত ৯,৮০০টা শ্ৰমিক সংঘ আছিল, যি সংখ্যা সৰ্বাধিক আছিল। কিন্তু ইয়াৰে অতি কমসংখ্যক সংঘই ভাৰত চৰকাৰৰ ওচৰত আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল। কৰ্ণাটক ৰাজ্যত ১৯৫০-ৰ দশকৰপৰা ১৯৯০-ৰ দশকলৈ শ্ৰমিক সংঘৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল।

১৯৯৫ চনত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘৰ ১০টা কেন্দ্ৰীয় মহাসংঘ আছিল। ১৯৮০ চনত সদস্য সংঘৰ সংখ্যাৰ ভিত্তিত সেইবোৰ আছিল ক্ৰমে আই এন টি ইউ চি, চি আই টি ইউ, বি এম এছ, এ আই টি ইউ চি, এইচ এম এছ, এন এল অ', ইউ টি ইউ চি, এ আই ইউ টি ইউ চি, এন এফ আই টি ইউ আৰু টি ইউ চি চি। প্ৰতিটো মহাসংঘৰ অধীনত বহুতো স্থানীয় শ্ৰমিক সংঘ আছিল। সৰুতম টি ইউ চি চিৰ ৬৫টা আৰু আই এন টি ইউ চিৰ ১,৬০৪টা সংযুক্ত সংঘ আছিল। ১৯৮৯ চনলৈ বি এম এছ ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ শ্ৰমিক সংঘৰ মহাসংঘ হৈছিল আৰু ইয়াৰ সৈতে ৩,১১৭টা সংঘ সংযুক্ত আছিল। আনহাতে, মুঠ সদস্যৰ সংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত আই এন টি ইউ চি সৰ্ববৃহৎ মহাসংঘ হৈ আছিল আৰু ইয়াৰ সদস্য আছিল ২.২ নিযুত।^২৯ আই এন টি ইউ চিয়ে সংগঠিত আৰু অসংগঠিত খণ্ডত ভাৰতৰ প্ৰায় ০.৫ শতাংশ কৰ্মশক্তিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ২০১০ চনত ভাৰতৰ ৯৮ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক কোনো শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নাছিল আৰু কোনো সামূহিক দৰ-দাম চুক্তিৰ অধীনতো নাছিল।

১৯৫০–১৯৯০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক

বহুতো অৰ্থনীতিবিদে ভাৰতৰ উদ্যোগিক সম্পৰ্কৰ পৰিৱেশ অধ্যয়ন কৰিছে। ইয়াৰে বহু অধ্যয়নে ভাৰতৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন, ১৯৪৭ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যভেদে থকা পাৰ্থক্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছে। কিছুমান অধ্যয়নে দাবী কৰিছে যে ঔদ্যোগিক বিবাদ আইনত শ্ৰমিকৰ পক্ষত কৰা সংশোধনে উদ্যোগৰ উৎপাদন আৰু কৰ্মসংস্থানৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছিল আৰু দৰিদ্ৰতাও বৃদ্ধি কৰিছিল।^৩০ কিন্তু এই অধ্যয়নসমূহত ব্যৱহৃত তথ্য ভুলকৈ ব্যাখ্যা কৰা হৈছিল বুলি সমালোচনা কৰা হৈছে।^৩১ লগতে সাধাৰণ অৰ্থমিতীয় পৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো ফলাফলসমূহ দৃঢ় নহয় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।^৩২

১৯৫০ আৰু ১৯৭০ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা প্ৰায় তিনিগুণ বৃদ্ধি পাইছিল। বছৰি গড়ে ১,০০০টা শ্ৰমিক বিবাদৰপৰা এই সংখ্যা ৩,০০০টালৈ বৃদ্ধি পাইছিল। ১৯৭৩ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৩,৩৭০টা হৈছিল। ১৯৭৯ চনত শ্ৰমিক বিবাদত অংশ লৈ কাম-বন্ধ কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ২.৯ নিযুত হৈছিল। ১৯৮২ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৭৪.৬ নিযুত হৈছিল। এই সংখ্যা সংগঠিত খণ্ডৰ মুঠ কৰ্মদিনৰ প্ৰায় ২.৭ শতাংশ আছিল।^২৯ ১৯৭০-ৰ দশকত শ্ৰমিক সংঘ আৰু বিবাদৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছিল। কিন্তু ১৯৭৫–১৯৭৭ চনৰ সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা হঠাতে হ্ৰাস পাইছিল। সেই সময়ত তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে জৰুৰীকালীন অৱস্থা ঘোষণা কৰিছিল আৰু অন্যান্য অধিকাৰৰ লগতে শ্ৰমিকৰ ধৰ্মঘট কৰাৰ অধিকাৰো স্থগিত কৰা হৈছিল।^৩৩

তলৰ তালিকাখনত সংগঠিত কৰ্মশক্তিৰ ধাৰা দেখুওৱা হৈছে।^৩৪

১৯৯০–২০০০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক

সংগঠিত খণ্ডত শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্যপদ কেন্দ্ৰীভূত আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে মুঠ সদস্যৰ সংখ্যা প্ৰায় ৯ নিযুত আছিল। বহুতো শ্ৰমিক সংঘ আঞ্চলিক বা ৰাষ্ট্ৰীয় মহাসংঘৰ সৈতে সংযুক্ত আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ সংঘসমূহ আছিল ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ, সৰ্বভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ, ভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘৰ কেন্দ্ৰ, হিন্দ মজদূৰ সভা আৰু ভাৰতীয় মজদূৰ সংঘ। ৰাজনীতিবিদসকলে প্ৰায়ে শ্ৰমিক সংঘৰ নেতা হিচাপে কাম কৰিছিল। কিছুমান বিশ্লেষকৰ মতে, শ্ৰমিকৰ স্বাৰ্থতকৈ ৰাজনৈতিক দলৰ স্বাৰ্থ আগবঢ়াবলৈ ধৰ্মঘট আৰু অন্যান্য শ্ৰমিক আন্দোলন আহ্বান কৰা হৈছিল।

১৯৯০ চনত চৰকাৰে ১,৮২৫টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ ঘটনা নথিভুক্ত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ২৪.১ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ইয়াৰে ১০.৬ নিযুত কৰ্মদিন ধৰ্মঘট আৰু ১৩.৫ নিযুত কৰ্মদিন তলাবন্ধৰ বাবে হেৰাইছিল। এই শ্ৰমিক বিবাদসমূহত ১.৩ নিযুততকৈ অধিক শ্ৰমিক জড়িত আছিল।

ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ সংখ্যা আৰু তীব্ৰতা বছৰে বছৰে সলনি হৈছিল। ১৯৯০ চন আৰু ১৯৯১ চনৰ প্ৰাৰম্ভিক তথ্যই ১৯৮০-ৰ দশকৰ তুলনাত হ্ৰাস দেখুৱাইছিল। সেই সময়ত শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি ৩৩ নিযুতৰপৰা ৭৫ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ১৯৯৯ চনত ভাৰত চৰকাৰে প্ৰায় ৯২৭টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধ নথিভুক্ত কৰিছিল। এই সংখ্যা ১৯৯০ চনৰ প্ৰায় আধা আছিল। ১৯৯৯ আৰু ১৯৯১ চনত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা প্ৰায় একে আছিল, যদিও ১৯৯০-ৰ দশকত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি আৰু কৰ্মীৰ সংখ্যা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছিল।^২৯

২০০০–২০১১ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক

২০০৪ আৰু ২০১১ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘভুক্ত কৰ্মীৰ সংখ্যা হ্ৰাস পাইছিল। এই সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা বছৰি প্ৰায় ৪০০লৈ হ্ৰাস পাইছিল। ১৯৯০-ৰ দশকত এই সংখ্যা ১,০০০তকৈ অধিক আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি গড়ে প্ৰায় ২৭ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ২০১০ চনলৈ ভাৰতীয় অৰ্থনীতি যথেষ্ট বৃদ্ধি পোৱাৰ লগতে কৰ্মশক্তিও বৃদ্ধি পাইছিল। তথাপি হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ গড় সংখ্যা প্ৰায় ৩০ শতাংশ হ্ৰাস পাইছিল। বিবাদৰ সংখ্যা আৰু প্ৰতিটো বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিন দুয়োটাই হ্ৰাস পাইছিল। ২০১০ চনৰ প্ৰথম পাঁচ মাহত ভাৰতত ২৪৯টা শ্ৰমিক বিবাদ হৈছিল। ২০১২ চনৰ একে সময়ছোৱাত এই সংখ্যা ১০১টা আছিল।^৩৫

অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ সমস্যা

অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলে বিভিন্ন সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়। ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, ঘৰত কাম কৰা শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক আৰু শিশু শ্ৰমিকৰ সমস্যাক গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যা হিচাপে চিনাক্ত কৰিছে।

প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক

ভাৰতত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ দুটা বহল গোট আছে। এটা গোটে সাময়িকভাৱে বিদেশলৈ গৈ কাম কৰে আৰু আনটো গোটে ঋতুভিত্তিক বা কামৰ সুবিধা অনুসৰি দেশৰ ভিতৰতে এটা ঠাইৰপৰা আন এটা ঠাইলৈ যায়।

যোৱা কেইটামান দশকত উন্নত কৰ্মসংস্থাপনৰ সন্ধানত বাংলাদেশ আৰু নেপালৰপৰা ভাৰতলৈ যথেষ্টসংখ্যক লোক আহিছে। বিদেশী উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠানৰ গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে এই প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে যাত্ৰাপথত, কৰ্মস্থলীত আৰু ঘৰলৈ উভতি অহাৰ সময়ত প্ৰায়ে হাৰাশাস্তি, হিংসা আৰু বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়।^৩৬

দেশত ঘৰুৱা কাম কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা প্ৰায় ৪.২ নিযুত বুলি অনুমান কৰা হৈছে। এই সংখ্যা ঘৰুৱা প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকক অন্তৰ্ভুক্ত নকৰে। এই শ্ৰমিকসকল পূৰ্ণকালীন বা আংশিককালীন, অস্থায়ী বা স্থায়ী হ'ব পাৰে। তেওঁলোকে সাধাৰণতে ধন বা সামগ্ৰীৰ বিনিময়ত কোনো সংস্থা বা পোনপটীয়াকৈ কোনো পৰিয়ালত ঘৰুৱা কাম কৰে। নিয়োগকৰ্তাৰ পৰিয়ালৰ কোনো সদস্য ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত নহয়। কিছুমান শ্ৰমিকে কেৱল এজন নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে, আন কিছুমানে একাধিক নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে। কিছুমান নিয়োগকৰ্তাৰ ঘৰত থাকি কাম কৰে আৰু কিছুমান ঋতুভিত্তিক কাম কৰে। এই শ্ৰমিকসকলৰ কৰ্মসংস্থান সাধাৰণতে নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজৰ চুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু পাৰিশ্ৰমিক ভিন্ন হয়।^৩৭৩৮

কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক

ভাৰতৰ ৰাজ্য কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকল অৰ্থনীতিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ২০১৩ চনত গুলাটি বিত্ত আৰু কৰ প্ৰতিষ্ঠানে কৰা এক অধ্যয়ন অনুসৰি ৰাজ্যখনত প্ৰায় ২.৫ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী আছিল। প্ৰতি বছৰে কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ২.৩৫ লাখকৈ বৃদ্ধি পায়।^৩৯

এই অধ্যয়নটো কেৰালাত শেষ হোৱা দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ ৰে'লৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল। সেয়েহে আন যাতায়াত ব্যৱহাৰ কৰা ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰব্ৰজনকাৰীসকল ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা নাছিল। যদি এই অনুমান সঠিক বুলি ধৰা হয় আৰু বছৰি নতুনকৈ যোগ হোৱা লোকৰ সংখ্যা, প্ৰব্ৰজনৰ সম্ভাৱ্য বৃদ্ধি আৰু ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰপৰা হোৱা প্ৰব্ৰজনো ধৰা হয়, তেন্তে ২০১৭ চনত কেৰালাত ৩.৫ৰপৰা ৪ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক থাকিব পাৰে।^৪০ তেওঁলোকৰ গুৰুত্ব থকা সত্ত্বেও আৰু বহুতে ৰাজ্যখনৰ কল্যাণমূলক আঁচনি আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰশংসা কৰা সত্ত্বেও, তেওঁলোকক প্ৰায়ে উপেক্ষা কৰা হয় আৰু তুলনামূলকভাৱে দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হয়।^৪১

মধ্যপ্ৰাচ্যত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক

কেৱল মধ্যপ্ৰাচ্যতে প্ৰায় ৪ নিযুত ভাৰতীয় মূলৰ শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে। ডুবাই, বাহৰেইন, কাটাৰ আৰু পাৰস্য উপসাগৰীয় অঞ্চলৰ বহু আধুনিক স্থাপত্য নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ বৃহৎ অৱদান আছে বুলি উল্লেখ কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত বুৰ্জ খালিফাও আছে। ই ২০১০ চনৰ জানুৱাৰী মাহত মুকলি কৰা হৈছিল।

উন্নত মজুৰি, অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ ধন লাভ কৰাৰ সম্ভাৱনা আৰু ভাৰতত থকা পৰিয়ালক ধন পঠোৱাৰ সুবিধাৰ বাবে এই শ্ৰমিকসকল মধ্যপ্ৰাচ্যলৈ আকৰ্ষিত হয়। সাধাৰণতে তেওঁলোকে প্ৰতি ঘণ্টাত ২ৰপৰা ৫ মাৰ্কিন ডলাৰ উপাৰ্জন কৰে। ২০০৯ চনত ভাৰতীয় মূলৰ মধ্যপ্ৰাচ্যৰ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে ভাৰতলৈ প্ৰায় ২০ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ পঠিয়াইছিল।

নিৰ্মাণ প্ৰকল্প শেষ হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকক নিজা খৰচত ঘৰলৈ উভতি যাবলগীয়া হয়। তেওঁলোকে সাধাৰণতে নিবনুৱা ভাট্টা বা সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা নাপায়। কিছুমান ক্ষেত্ৰত বেতন নিদিয়া, অসুৰক্ষিত কৰ্মপৰিস্থিতি আৰু দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ দৰে শ্ৰমিক নিৰ্যাতনৰ অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।^৪২৪৩

ক'ভিড-১৯ মহামাৰীৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক

ক'ভিড-১৯ মহামাৰীৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে বহুতো সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। দেশত জাৰি কৰা লকডাউনৰ বাবে কাৰখানা আৰু কৰ্মস্থলী বন্ধ হৈ পৰিছিল। ফলত লাখ লাখ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকে আয় হেৰুৱাইছিল আৰু খাদ্যৰ অভাৱ আৰু ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কে অনিশ্চয়তাৰ সন্মুখীন হৈছিল।^৪৪৪৫

ইয়াৰ পিছত বহুতো শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়াল খাদ্যৰ অভাৱত পৰিছিল।^৪৬ হাজাৰ হাজাৰ শ্ৰমিকে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে খোজকাঢ়ি ঘৰলৈ উভতি যাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।^৪৭

লকডাউনৰ ফলত ২০২০ চনৰ ৫ মে'লৈ ৩০০তকৈ অধিক লোকৰ মৃত্যু হোৱা বুলি প্ৰতিৱেদন প্ৰকাশ পাইছিল। মৃত্যুৰ কাৰণৰ ভিতৰত অনাহাৰ, আত্মহত্যা,^৪৮ ক্লান্তি,^৪৯ পথ আৰু ৰে'ল দুৰ্ঘটনা,^৫০ আৰক্ষীৰ হিংসা^৫১ আৰু সময়মতে চিকিৎসা নোপোৱাও আছিল। প্ৰতিৱেদন অনুসৰি মৃতসকলৰ অধিকাংশই প্ৰান্তীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী আৰু শ্ৰমিক আছিল।^৫২৫৩

শ্ৰমিকসকলক লৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰাৰ প্ৰথম এক মাহত শ্ৰমিক বিশেষ ৰে'লত ঘৰলৈ উভতি যোৱাৰ সময়ত ৮০জন লোকৰ মৃত্যু হৈছিল।^৫৪৫৫

ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলক সহায় কৰিবলৈ বিভিন্ন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল।^{৫৬৫৭৫৮} পিছলৈ তেওঁলোকৰ বাবে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থাও কৰা হৈছিল।^৫৯৬০

ঋণ বন্ধকী শ্ৰম

বন্ধকী শ্ৰম নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজত থকা এনে এক বাধ্যতামূলক সম্পৰ্ক, য'ত শ্ৰমিকৰ ওপৰত থকা ঋণৰ বাবে তেওঁ কাম কৰিবলৈ বাধ্য হয়। বহু ক্ষেত্ৰত ঋণৰ ওপৰত ইমান অধিক সুত জমা হয় যে বন্ধকী শ্ৰম বহু দীঘলীয়া সময়লৈ বা অনিৰ্দিষ্টকাললৈ চলি থাকে। কেতিয়াবা শ্ৰমিকৰ ভাৰতৰ সংগঠিত বা অসংগঠিত খণ্ডত আন কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ নাথাকে। এনে ক্ষেত্ৰত তেওঁ বন্ধকী শ্ৰমৰ দৰে ব্যৱস্থাতো কৰ্মসংস্থানৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে কাম কৰিবলৈ সন্মত হয়।

বন্ধকী শ্ৰম অবৈধ। তথাপি বল প্ৰয়োগ বা সামাজিক পৰম্পৰাৰ বাবে এনে সম্পৰ্ক চলি থাকিব পাৰে। কোনো শ্ৰমিক বন্ধকী সম্পৰ্কত সোমোৱাৰ পিছত তথ্যৰ অসমতা, বিকল্প কৰ্মসংস্থাপনৰ অভাৱ, আন কাম বিচাৰিবলৈ সময়ৰ অভাৱ আৰু চাকৰি এৰাৰ অধিক ব্যয়ৰ দৰে সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়।^৬১৬২

জৰীপ পদ্ধতি, ধাৰণা আৰু তথ্যসূত্ৰ অনুসৰি ভাৰতত বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান যথেষ্ট ভিন্ন। ভাৰত চৰকাৰৰ চৰকাৰী অনুমান অনুসৰি বন্ধকী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা কেইবালাখ। আনহাতে ১৯৭৮ চনৰ এটা অনুমান অনুসৰি ভাৰতত ২.৬২ নিযুত বন্ধকী শ্ৰমিক আছিল।^৬৩

ভাৰতৰ ৩২সংখ্যক ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ সংস্থাৰ জৰীপত ১৬খন মুখ্য ৰাজ্যত ৩৪৩,০০০ বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ১৯৯৬ চনলৈ ২৮৫,৩৭৯জনক চিনাক্ত কৰি মুক্ত কৰা হৈছিল।^৬৪

ঋণৰ বিনিময়ত বন্ধকী শ্ৰমৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহৰ ভিতৰত কৃষি, শিলৰ খনি, ইটাভাটা, ধৰ্মীয় আৰু মন্দিৰৰ কাম, মৃৎশিল্প, গ্ৰাম্য তাঁতশিল্প, মাছ ধৰা, বনজ কাম, তামোল আৰু বিড়ি উদ্যোগ, কাৰ্পেট উদ্যোগ, অবৈধ খনন আৰু আতচবাজী উদ্যোগ অন্তৰ্ভুক্ত। পৰিয়ালৰ ঋণৰ সৈতে জড়িত বন্ধকী শ্ৰমৰ ক্ষেত্ৰত শিশু শ্ৰমিকো পোৱা গৈছে। বিভিন্ন জৰীপত বন্ধকী শ্ৰমিকক অসংগঠিত আৰু নিগমবিহীন খণ্ডত পোৱা গৈছে।^৬১

ভাৰতে বন্ধকী শ্ৰম ব্যৱস্থা বিলোপ আইন, ১৯৭৬ প্ৰণয়ন কৰি সকলো ধৰণৰ বন্ধকী শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰে। এই আইনৰ জৰিয়তে বন্ধকী শ্ৰমিকক সুৰক্ষা দিয়া আৰু বন্ধকী শ্ৰমিক নিয়োগ, ৰখা বা বিচৰা ব্যক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানক অপৰাধী হিচাপে গণ্য কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।^৬১

শিশু শ্ৰম

২০১১ চনৰ লোকপিয়লৰ তথ্য অনুসৰি ভাৰতত শিশু শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ১০.১ নিযুত। ইয়াৰে ৫.৬ নিযুত ল'ৰা আৰু ৪.৫ নিযুত ছোৱালী। বিশ্বজুৰি প্ৰায় ১৫২ নিযুত শিশু শিশু শ্ৰমত জড়িত বুলি অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ৬৪ নিযুত ছোৱালী আৰু ৮৮ নিযুত ল'ৰা। অৰ্থাৎ বিশ্বৰ প্ৰায় প্ৰতি দহটা শিশুৰ ভিতৰত এটাৰ সৈতে শিশু শ্ৰম জড়িত।^৬৫

দৰিদ্ৰতা, বিদ্যালয়ৰ অভাৱ, দুৰ্বল শিক্ষাৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ বৃদ্ধি ভাৰতত শিশু শ্ৰমৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়।^{৬৬৬৭৬৮৬৯}

ভাৰতীয় সংবিধানৰ ২৪নং অনুচ্ছেদে শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰিছে। অৱশ্যে ইয়াৰ নিষেধাজ্ঞা কাৰখানা, খনি বা বিপজ্জনক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য। ভাৰতীয় দণ্ডবিধি, কিশোৰ ন্যায় আইন, ২০০০ আৰু শিশু শ্ৰম নিষেধ আৰু বিলোপ আইন, ১৯৮৬-এ ভাৰতত শিশু শ্ৰম চিনাক্ত, বিচাৰ আৰু বন্ধ কৰাৰ বাবে আইনী ভিত্তি প্ৰদান কৰে।^৭০

ইয়াৰ পিছতো ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ প্ৰায় সকলো অসংগঠিত, ক্ষুদ্ৰ আৰু অনানুষ্ঠানিক খণ্ডতে শিশু শ্ৰমিক দেখা যায়।^{৭১৭২৭৩}

গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে ভাৰতৰ শ্ৰম বজাৰৰ অনমনীয়তা আৰু গাঁথনি, অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ আকাৰ, উদ্যোগসমূহক বৃহৎ আকাৰলৈ বিকশিত হোৱাত বাধা দিয়া আইনী জটিলতা আৰু আধুনিক উৎপাদন প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ শিশু শ্ৰমৰ চাহিদা আৰু গ্ৰহণযোগ্যতা বৃদ্ধিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৃহৎ অৰ্থনৈতিক কাৰক।^{৬৯৭৪৭৫}

ভাৰতীয় শ্ৰম আইন

মূল প্ৰবন্ধ: ভাৰতীয় শ্ৰম আইন

ভাৰতত শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় আইনসমূহক সাধাৰণতে "ঔদ্যোগিক আইন" হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়।^৭৬ এই শ্ৰেণীবিভাজনৰ মূল কাৰণ হৈছে ভাৰতৰ বহুতো শ্ৰম আইন সীমিত ক্ষেত্ৰতহে প্ৰযোজ্য। কিছুমান আইন কেৱল ২০ জন বা তাতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা কাৰখানাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য, কিছুমান কেৱল নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য আৰু কিছুমান আইনৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰত চৰকাৰ বা ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগ বা ক্ষেত্ৰত সেই আইন প্ৰয়োগ কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল'ব পাৰে।

ভাৰতত একক আৰু কেন্দ্ৰীভূত শ্ৰম আইন-ব্যৱস্থা নাই। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে ভাৰতৰ সংবিধানত শ্ৰমক সমৱৰ্তী তালিকাৰ বিষয় হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰ দুয়োটাই শ্ৰম সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। সংবিধানৰ সপ্তম অনুসূচীৰ সমৱৰ্তী তালিকাত ২২, ২৩ আৰু ২৪ নং প্ৰৱেশ আৰু সংবিধানৰ ২৪৬ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত এই ক্ষমতা নিৰ্ধাৰিত হৈছে। শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিষয়ত সাংবিধানিক ক্ষমতা বিভাজনৰ ফলত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য দুয়োখন চৰকাৰে শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন আইন প্ৰণয়ন কৰিছে।

ভাৰতৰ শ্ৰম আইনসমূহ ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত।^৭৬ স্বাধীনতাৰ পূৰ্বৰ আইনসমূহৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ব্ৰিটিছ নিয়োগকৰ্তাসকলৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰা।^৭৬ স্বাধীনতাৰ পিছত অধিকাংশ শ্ৰম আইন সংশোধন কৰি অধিক ন্যায়সংগত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়। শেহতীয়ালৈকে ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইনসমূহ ৪০টাতকৈ অধিক পৃথক সংসদীয় আইনত বিভক্ত হৈ আছিল। ভাৰতৰ সংসদে ২০১৯ আৰু ২০২০ চনত চাৰিখন শ্ৰম সংহিতা প্ৰণয়ন কৰে। এই চাৰিখন সংহিতাই ২৯খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰে।^৭৭ এই সংহিতাসমূহ হৈছে ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০, সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০, বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০ আৰু মজুৰি সংহিতা, ২০১৯। নতুন সংহিতাসমূহ ২১ নৱেম্বৰ ২০২৫ৰপৰা কাৰ্যকৰী হয়।^৭৮ প্ৰেছ তথ্য ব্যুৰোই এই ৰূপায়ণক এক "ঐতিহাসিক সংস্কাৰ" হিচাপে অভিহিত কৰিছে, যিয়ে নিয়ম-অনুসৰণ সৰল কৰে, পুৰণি বিধানসমূহ আধুনিকীকৰণ কৰে আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ আৰু কল্যাণ সুৰক্ষিত কৰি ব্যৱসায় কৰাটো সহজ কৰাৰ বাবে এক সৰল আৰু দক্ষ কাঠামো সৃষ্টি কৰে।^৭৯

অৰ্থনীতিবিদসকলৰ সমালোচনা

গৱেষকসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে যে ভাৰতৰ কঠোৰ শ্ৰমিক আইন আৰু শ্ৰমিকসকলক সুৰক্ষা দিয়াৰ উদ্দেশ্যে প্ৰৱৰ্তিত অত্যধিক নিয়মে অধিক দৰমহা থকা সংগঠিত খণ্ডত নিয়োগৰ ধীৰ বৃদ্ধিৰ অন্যতম কাৰণ হিচাপে কাম কৰে।^{৮০৮১৮২}

ভাৰতৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় আইন আৰু নিয়মসমূহে শ্ৰমিক বজাৰত কঠোৰতা সৃষ্টি কৰিছে। ইয়াৰ ফলত উদ্যোগীসকলে জটিল আৰু অস্পষ্ট আইন এৰাই চলিবলৈ অনানুষ্ঠানিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰা এক ছায়া অৰ্থনীতিৰ আশ্ৰয় লয়। বিশেষকৈ ১৯৪৭ চনৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন আদিয়ে কঠোৰ শ্ৰমিক আইন আৰু একপক্ষীয় শ্ৰমিক সংঘ সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। যদিও এই আইনে কৰ্মচাৰী ছাটাই বা কৰ্মচ্যুত নিষিদ্ধ নকৰে, তথাপি^৮৩ অনুপস্থিতিৰ বাবে কৰ্মচাৰী বৰ্খাস্ত কৰা, অৰ্থনৈতিক কাৰণত কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা হ্ৰাস কৰা বা অৰ্থনৈতিকভাৱে অচল প্ৰতিষ্ঠান বন্ধ কৰাৰ বাবে উদ্যোগী আৰু কোম্পানীসমূহে চৰকাৰী বিষয়াৰ অনুমতি ল'ব লাগে। এই আমোলাতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়া কেইবাবছৰলৈকে চলিব পাৰে আৰু চৰকাৰী বিষয়াসকলে এনে অনুমতি প্ৰায় সদায় নাকচ কৰা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।^{৮৪৮৫৮৬}

ইয়াৰ ফলত গৱেষকসকলে যুক্তি দিছে যে ভাৰতৰ অনমনীয় শ্ৰমিক আইনে নতুন কোম্পানীসমূহক আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়ন কৰা আৰু ইতিমধ্যে সংগঠিত খণ্ডত থকা কোম্পানীসমূহত অতিৰিক্ত শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এক শক্তিশালী বাধা সৃষ্টি কৰিছে।^৮৭ চীনৰ বিপৰীতে ভাৰতীয় ব্যৱসায়সমূহে ৰপ্তানি বা ঘৰুৱা সুযোগৰ বাবে ভাৰতৰ প্ৰচুৰ শ্ৰমিক শক্তি ব্যৱহাৰ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে, অথবা গুণগত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু অন্যান্য কামৰ বাবে ব্যয়বহুল যন্ত্ৰপাতিৰ সলনি শ্ৰমিক ব্যৱহাৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত পিছ পৰি ৰৈছে। এইবোৰক ভাৰতত নিয়োগৰ দুৰ্বল বৃদ্ধিৰ কাৰণ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে।^{৮০৮১৮৮৮৯৯০}

শেহতীয়াকৈ কেইজনমান গৱেষকে বিভিন্ন শ্ৰমিক নিয়ম থকা ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ মাজত তুলনামূলক অধ্যয়ন কৰিছে।^৯১৯২ তেওঁলোকে এনে ৰাজ্যসমূহৰ তুলনা কৰিছে যিবোৰে নিয়োগকৰ্তাক অধিক নমনীয়তা প্ৰদান কৰিবলৈ শ্ৰমিক আইন সংশোধন কৰিছিল, সেই ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে যিবোৰে শ্ৰমিক আইন অধিক কঠোৰ আৰু পালন কৰাটো অধিক জটিল কৰি তুলিছিল। এই অধ্যয়নসমূহত দেখা গৈছে যে নমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। এনে ৰাজ্যসমূহে ৰপ্তানিৰ সুযোগৰ সুবিধা ল'ব পাৰিছিল আৰু নমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত জনমূৰি পৰিয়ালৰ আয় অধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। কঠোৰ শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত স্থানীয় উদ্যোগীসকলে সীমিত সময়ৰ বাবে নিয়োগ কৰিব পৰা অস্থায়ী বা চুক্তিভিত্তিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাটো অধিক পছন্দ কৰিছিল। অৰ্থাৎ অধিক কঠোৰ আৰু অনমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত অনানুষ্ঠানিক নিয়োগ বৃদ্ধি পোৱা দেখা গৈছিল।^৯৩৯৪

২০০৭ চনত প্ৰকাশিত দ্য ইকনমিষ্টৰ এটা প্ৰবন্ধত ভাৰতে বিশ্বৰ বৃহৎ অৰ্থনীতিসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ কঠোৰ শ্ৰমিক আইন থকা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।^৯৫ ভাৰতৰ ব্যক্তিগত খণ্ডই, ইয়াৰ ভিতৰত সংগঠিত উৎপাদন খণ্ডেও, প্ৰায় ১০ নিযুত ভাৰতীয়ক নিয়োগ কৰে। উৎপাদন কোম্পানীসমূহে কাৰখানাৰ পৰা শ্ৰমিক ছাটাই কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি ল'ব লাগে আৰু ১০০ জনতকৈ অধিক কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানৰ ক্ষেত্ৰত এনে অনুমতি সাধাৰণতে অস্বীকাৰ কৰা হয়। ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহৰ অধিকাংশ সৰু হোৱাৰ এইটো এটা কাৰণ বুলি কোৱা হয়। ভাৰতৰ সংগঠিত উৎপাদন খণ্ডৰ ৮৭ শতাংশ নিয়োগ ১০ জনতকৈ কম কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানত হয়, আনহাতে চীনত এই হাৰ মাত্ৰ ৫ শতাংশ। সৰু ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহে বৃহৎ পৰিসৰৰ উৎপাদনৰ সুবিধা লাভ কৰিব নোৱাৰে আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে। ফলত অধিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰি বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠানলৈ পৰিণত হ'লে যি উৎপাদনশীলতা লাভ কৰিব পাৰিলেহেঁতেন, তাৰ তুলনাত তেওঁলোকৰ উৎপাদনশীলতা কম হৈ থাকে। ইয়াৰ ফলত বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহৰ দ্ৰুত সম্প্ৰসাৰণ বা পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খোৱাৰ ক্ষমতা সীমিত হয়।

ইয়াৰ এটা ব্যতিক্ৰম হৈছে বৌদ্ধিক বা কাৰ্যালয়ভিত্তিক চাকৰি। এই ক্ষেত্ৰত কোম্পানীসমূহৰ শক্তিশালী স্বাৰ্থগোষ্ঠী থাকে আৰু কৰ্মচাৰীসকল সাধাৰণতে শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নহয়। সেয়েহে এই কোম্পানীসমূহে অধিক সংখ্যক কৰ্মচাৰীৰ সৈতে তুলনামূলকভাৱে স্বাধীনভাৱে কাম কৰিব পাৰিছে আৰু শ্ৰমিক আইন উলংঘা নকৰাকৈ কৰ্মচাৰীৰ এটা উল্লেখযোগ্য অংশক চাকৰিৰ পৰা আঁতৰাব পাৰিছে।^৯৬ প্ৰায় সকলো ক্ষেত্ৰতে কাৰ্যালয়ভিত্তিক কৰ্মচাৰীক ঋণাত্মক সুপাৰিশ আৰু উদ্যোগৰ সংস্থাসমূহত ক'লা তালিকাভুক্ত কৰাৰ ভাবুকিৰ অধীনত পদত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হয় বুলি এটা উৎসত উল্লেখ কৰা হৈছে।^৯৭

ডজানকভ আৰু ৰামালহোৱে ভাৰতকে ধৰি উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বহুতো অধ্যয়ন পৰ্যালোচনা কৰিছে। তেওঁলোকে ওপৰৰ সমালোচনাৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি মত প্ৰকাশ কৰিছে যে কঠোৰ নিয়োগ আইন থকা দেশসমূহত অসংগঠিত খণ্ডৰ আকাৰ ডাঙৰ আৰু নিবনুৱাৰ হাৰ অধিক, বিশেষকৈ যুৱসকলৰ মাজত। তেওঁলোকে লগতে উল্লেখ কৰিছে যে কঠোৰ আৰু অনমনীয় শ্ৰমিক আইন কম জনমূৰি আয়ৰ সৈতে শক্তিশালীভাৱে সম্পৰ্কিত।^৯৮৯৯

ভাৰতীয় শ্ৰমিক আইনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তুলনা

তলৰ তালিকাখনত ২০১১ চনৰ হিচাপ অনুসৰি ভাৰতৰ শ্ৰমিক আইনসমূহ চীন আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰমিক আইনসমূহৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে।

• ভাৰতত নূন্যতম মজুৰি সম্পৰ্কীয় আইন সৰল কৰিবলৈ নতুন বিধি প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে, কিন্তু ইয়াৰ ফলত শ্ৰমিকসকলে প্ৰকৃত সুবিধা লাভ কৰা নাই^১০৪

তথ্যসূত্ৰ

• The Industrial Development of Bengal, 1900-1939 Vikas Publishing House Pvt Ltd: New Delhi, Pp. 256,
• PM Cawthorne, 'Of Networks and Markets: The Rise and Rise of a South Indian Town, the Example of Tiruppur's Cotton Knitwear Industry' (1994) 23(1) World Development 43
• Library of Congress Country Studies. U.S. Library of Congress
• Library of Congress – Federal Research Division Country Profile: India, December 2004. কংগ্ৰেছ গ্ৰন্থাগাৰৰ দেশ অধ্যয়ন
• Government and Business Attitudes towards Labour Welfare in Bengal: The Maternity Benefit Question (1919-1947), in 'State and Business in India: A Historical Perspective', pp. 217–257 (New Delhi, 1987),
• The Indian mines maternity benefit question, 1919-1947, The Indian Economic & Social History Review 22 (3), 329-351
• The Problem of Middle Class Educated Unemployment in Bengal, 1912-1942, The Indian Economic & Social History Review, 19 (1), 27-45
• Supply of Labour to Bengal Tea Industry 1900-1939, Bangladesh Historical Studies, Vol. IV, pp. 49–63.
• Kwatra, Nikita. (25 November 2019). How caste affects India's rural job market. মিণ্ট

অতিৰিক্ত পঠন

গ্ৰন্থ

• ব্ৰেমান, জান আদি (২০১৯)। A Social Question in the Twenty-First Century: A Global View। অধ্যায় ৬: A Mirage of Welfare: How the Social Question in India Got Aborted। কেলিফৰ্ণিয়া: University of California Press।
• Chakravarty, D. and Chakravarty, I. (2015). Women, Labour and the Economy in India: From Migrant Menservants to Uprooted Girl Children Maids. টেইলৰ এণ্ড ফ্ৰান্সিছ. ISBN 978-1-317-36278-4
• Breman, J. (2019). Capitalism, Inequality and Labour in India. কেমব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰেছ. ISBN 978-1-108-48241-7
• Sharma, R.K. (1997). Industrial Labour in India. Atlantic Publishers and Distributors. ISBN 978-8-171-56703-4
• Barnes, T. (2014). Informal Labour in Urban India: Three Cities, Three Journeys. Taylor & Francis. ISBN 978-1-317-57101-8
• Jha, P. (2016). Labour in Contemporary India. অক্সফৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰেছ. ISBN 978-0-199-08971-0
• Ghose, A.K. (2019). Employment in India. Oxford University Press. ISBN 978-0-190-99006-0
• Kumar, P. and Singh, J. (2018). Issues in Law and Public Policy on Contract Labour in India: Comparative Insights from China. স্প্ৰিংগাৰ ছিংগাপুৰ. ISBN 978-9-811-08444-7
• Breman, J. and Hawthorn, G.P. (1996). Footloose Labour: Working in India's Informal Economy. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-56824-1

আলোচনী

• Pravin Sinha (2004) Representing labour in India, Development in Practice, 14:1-2, 127-135, .
• Amartya K. Sen, Surplus Labour in India: A Critique of Schultz's Statistical Test, দ্য ইকনমিক জাৰ্নেল, Volume 77, Issue 305, 1 March 1967, Pages 154–161,
• Vyas, M. Impact of Lockdown on Labour in India. Ind. J. Labour Econ. 63 (Suppl 1), 73–77 (2020).
• Shah, A, Lerche, J. Migration and the invisible economies of care: Production, social reproduction and seasonal migrant labour in India. Trans Inst Br Geogr. 2020; 45: 719–734.
• Bhattacharjea, Aditya, Labour Market Regulation and Industrial Performance in India: A Critical Review of the Empirical Evidence. Indian Journal of Labour Economics, Vol. 49, No. 2, pp. 211–232, April–June 2006, Available at.
• Dinar Kale, David Wield, Joanna Chataway, Diffusion of knowledge through migration of scientific labour in India, বিজ্ঞান আৰু ৰাজহুৱা নীতি, Volume 35, Issue 6, July 2008, Pages 417–430,
• Tom Brass (2008) Capitalism and Bonded Labour in India: Reinterpreting Recent (Re-) Interpretations, দ্য জাৰ্নেল অৱ পিজেণ্ট ষ্টাডিজ, 35:2, 177-248,
• Papola, T. S. “Employment Growth and Social Protection of Labour in India.” Indian Journal of Industrial Relations 30, no. 2 (1994): 117–43.
• THOMAS, JAYAN JOSE. “India’s Labour Market during the 2000s: Surveying the Changes.” Economic and Political Weekly 47, no. 51 (2012): 39–51.
• Sundaram, K., and Suresh D. Tendulkar. “The Poor in the Indian Labour Force: Scenario in the 1990s.” Economic and Political Weekly 39, no. 48 (2004): 5125–32.
• Afridi, Farzana and Mukhopadhyay, Abhiroop and Sahoo, Soham, Female Labour Force Participation and Child Education in India: The Effect of the National Rural Employment Guarantee Scheme. IZA Discussion Paper No. 6593, Available at
• Santosh Mehrotra and Jajati K. Parida. (2017). Why is the Labour Force Participation of Women Declining in India?. World Development. পৃ. 360–380
• Dubey, A., Olsen, W. & Sen, K. The Decline in the Labour Force Participation of Rural Women in India: Taking a Long-Run View. Ind. J. Labour Econ. 60, 589–612 (2017).
• Reddy, A.B. (2016), "Labour force participation of elderly in India: patterns and determinants", International Journal of Social Economics, Vol. 43 No. 5, pp. 502–516.
• Vidu Badigannavar, John Kelly, Do Labour Laws Protect Labour in India? Union Experiences of Workplace Employment Regulations in Maharashtra, India, ইণ্ডাষ্ট্ৰিয়েল ল' জাৰ্নেল, Volume 41, Issue 4, December 2012, Pages 439–470,
• SWAMINATHAN, PADMINI. “Outside the Realm of Protective Labour Legislation: Saga of Unpaid Labour in India.” ইকনমিক এণ্ড পলিটিকেল ৱিকলি 44, no. 44 (2009): 80–87.

বাহ্যিক সংযোগ

• আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কৰ্মসময় সম্পৰ্কীয় পৰিসংখ্যা by আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা
• শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়
• শ্ৰম ব্যুৰোৰ চৰকাৰী ৱেবছাইট, শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়
• ভাৰতৰ অসংগঠিত খণ্ডৰ বাবে ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা
• ২০২০ চনৰ সামাজিক সুৰক্ষা বিধিৰ ওপৰত মন্তব্য
• অসংগঠিত খণ্ডৰ স্বনিয়োজিত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক
• অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে সাৰ্বজনীন আৰু ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা ভিত্তি প্ৰস্তুত কৰা শ্ৰমিকসকল