ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০

ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০ (Industrial Relations Code, 2020) ভাৰতৰ সংসদে প্ৰণয়ন কৰা এখন শ্ৰম সংহিতা। এই সংহিতাই শ্ৰমিক সংঘ, ঔদ্যোগিক প্ৰতিষ্ঠান বা উদ্যোগত নিয়োগৰ চৰ্ত আৰু ঔদ্যোগিক বিবাদৰ অনুসন্ধান আৰু নিষ্পত্তি সম্পৰ্কীয় আইনসমূহ একত্ৰিত আৰু সংশোধন কৰিছে।

এই সংহিতাই তিনিখন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰিছে। সেইকেইখন হৈছে শ্ৰমিক সংঘ আইন, ১৯২৬, ঔদ্যোগিক নিয়োগ স্থায়ী আদেশ আইন, ১৯৪৬ আৰু ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন, ১৯৪৭।^১

ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০-এ শ্ৰমিকৰ ধৰ্মঘটৰ ক্ষেত্ৰত পূৰ্বৰ তুলনাত অধিক প্ৰক্ৰিয়াগত চৰ্ত আৰোপ কৰিছে। লগতে ৩০০ বা তাতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা ঔদ্যোগিক প্ৰতিষ্ঠানত ছাটাই আৰু কৰ্মচাৰী হ্ৰাসৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰৰ পূৰ্বানুমতিৰ সীমা ১০০ৰ পৰা ৩০০ শ্ৰমিকলৈ বৃদ্ধি কৰা হৈছে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে নিয়োগ আৰু কৰ্মচাৰী ব্যৱস্থাপনাত নিয়োগকৰ্তাক অধিক নমনীয়তা প্ৰদান কৰা।^২

সংহিতাখনে শ্ৰমিকসকলক শ্ৰমিক সংঘ গঠন কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰাৰ লগতে নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজৰ বিবাদ হ্ৰাস কৰা আৰু ঔদ্যোগিক বিবাদৰ অনুসন্ধান আৰু নিষ্পত্তিৰ বাবে এক বিস্তৃত ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰে।

মূল বৈশিষ্ট্য

শ্ৰমিক সংঘৰ স্বীকৃতি

সংহিতাখনে শ্ৰমিক সংঘৰ পঞ্জীয়ন আৰু স্বীকৃতিৰ ব্যৱস্থা অব্যাহত ৰাখিছে। কোনো ঔদ্যোগিক প্ৰতিষ্ঠানত এটা পঞ্জীয়নভুক্ত শ্ৰমিক সংঘ থাকিলে, নিৰ্ধাৰিত চৰ্ত পূৰণ সাপেক্ষে সেই সংঘক একমাত্ৰ আলোচনাকাৰী সংঘ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়াৰ ব্যৱস্থা আছে।

যদি একাধিক পঞ্জীয়নভুক্ত শ্ৰমিক সংঘ থাকে আৰু কোনো এটা সংঘৰ সমৰ্থন মুঠ শ্ৰমিকৰ ৫১ শতাংশ বা তাতকৈ অধিক হয়, তেন্তে সেই সংঘক আলোচনাকাৰী সংঘ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়।

যদি কোনো সংঘই ৫১ শতাংশ সমৰ্থন লাভ নকৰে, তেন্তে আলোচনাকাৰী পৰিষদ গঠনৰ ব্যৱস্থা আছে। এই পৰিষদত মুঠ শ্ৰমিকৰ কমেও ২০ শতাংশৰ সমৰ্থন থকা পঞ্জীয়নভুক্ত শ্ৰমিক সংঘৰ প্ৰতিনিধি অন্তৰ্ভুক্ত হ'ব পাৰে।^৩৪

আলোচনাকাৰী সংঘ আৰু আলোচনাকাৰী পৰিষদ

সংহিতাখনে শ্ৰমিক আৰু নিয়োগকৰ্তাৰ মাজত সামূহিক আলোচনাৰ বাবে আলোচনাকাৰী সংঘ বা আলোচনাকাৰী পৰিষদৰ বিধিগত ব্যৱস্থা কৰিছে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধিত্ব অধিক সুসংগঠিত কৰা আৰু ঔদ্যোগিক বিবাদৰ সমাধানত দ্বিপাক্ষিক আলোচনাক উৎসাহিত কৰা।^৫

স্থায়ী আদেশ

৩০০ বা তাতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা ঔদ্যোগিক প্ৰতিষ্ঠানৰ ক্ষেত্ৰত স্থায়ী আদেশৰ বিধান প্ৰযোজ্য হয়। নিয়োগকৰ্তাই কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা আদৰ্শ স্থায়ী আদেশ গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। অন্যথা নিৰ্ধাৰিত পদ্ধতি অনুসৰি স্থায়ী আদেশৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰি প্ৰমাণীকৰণৰ বাবে প্ৰেৰণ কৰিব লাগে।^৬

ধৰ্মঘট আৰু বন্ধ

সংহিতাখনে ধৰ্মঘটৰ অধিকাৰ সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধ কৰা নাই। কিন্তু ধৰ্মঘটৰ পূৰ্বে কমেও ১৪ দিনৰ জাননী দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। এই সময়ছোৱাই নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজত আলোচনা আৰু সমঝোতাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে।^৭

সংহিতাই ধৰ্মঘটৰ সংজ্ঞাৰ ক্ষেত্ৰতো পৰিৱৰ্তন আনিছে। কোনো প্ৰতিষ্ঠানৰ ৫০ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক একেলগে আকস্মিক ছুটীত গ'লে সেই কাৰ্যকলাপক ধৰ্মঘট হিচাপে গণ্য কৰা হ'ব পাৰে। ধৰ্মঘটৰ জাননী দিয়াৰ পিছত নিৰ্ধাৰিত সময়সীমাৰ ভিতৰত ধৰ্মঘট আৰম্ভ কৰিব নোৱাৰি।^৮

ছাটাই আৰু কৰ্মচাৰী হ্ৰাস

৩০০ বা তাতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা প্ৰতিষ্ঠানত কৰ্মচাৰী হ্ৰাসৰ বাবে চৰকাৰৰ পূৰ্বানুমতিৰ ব্যৱস্থা আছে। সাধাৰণ ক্ষেত্ৰত কৰ্মচাৰী হ্ৰাসৰ পূৰ্বে এমাহৰ জাননী আৰু নিৰ্ধাৰিত ক্ষতিপূৰণৰ বিধান অব্যাহত আছে।^৯

পুনঃদক্ষতা পুঁজি

কৰ্মচাৰী হ্ৰাসৰ ফলত চাকৰি হেৰুওৱা শ্ৰমিকৰ বাবে পুনঃদক্ষতা পুঁজি গঠনৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। নিয়োগকৰ্তাই কৰ্মচাৰী হ্ৰাস কৰা শ্ৰমিকজনৰ শেষবাৰৰ বাবে লাভ কৰা ১৫ দিনৰ মজুৰিৰ সমপৰিমাণ ধন পুনঃদক্ষতা পুঁজিলৈ আগবঢ়াব লাগে। এই ধন কৰ্মচাৰী হ্ৰাসৰ ৪৫ দিনৰ ভিতৰত প্ৰদান কৰাৰ ব্যৱস্থা আছে।^১০

পুনঃদক্ষতা পুঁজিৰ উদ্দেশ্য হৈছে কৰ্মচাৰী হ্ৰাসৰ পিছত শ্ৰমিকসকলক নতুন দক্ষতা আহৰণ কৰাত সহায় কৰা আৰু পুনৰ নিয়োগৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰা।

স্থিৰ-ম্যাদী নিয়োগ

সংহিতাই স্থিৰ-ম্যাদী কৰ্মচাৰীৰ বাবে বিধান প্ৰদান কৰিছে। এনে কৰ্মচাৰীক স্থায়ী কৰ্মচাৰীৰ সমান বা নিৰ্ধাৰিত অনুপাতে সুবিধা প্ৰদান কৰাৰ ব্যৱস্থা আছে। ইয়াৰ ভিতৰত মজুৰি, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু অন্যান্য বিধিগত সুবিধা অন্তৰ্ভুক্ত হ'ব পাৰে।^১১

অভিযোগ নিষ্পত্তি

শ্ৰমিকৰ অভিযোগ আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰৰ বিবাদ সমাধানৰ বাবে অভিযোগ নিষ্পত্তি সমিতি আৰু কৰ্ম সমিতিৰ দৰে দ্বিপাক্ষিক ব্যৱস্থাৰ বিধান আছে। এই ব্যৱস্থাত শ্ৰমিক আৰু নিয়োগকৰ্তাৰ প্ৰতিনিধিত্বৰ জৰিয়তে কৰ্মক্ষেত্ৰৰ অভিযোগ সময়মতে সমাধান কৰাৰ উদ্দেশ্য ৰখা হৈছে।^১২

ঔদ্যোগিক বিবাদ নিষ্পত্তি

সংহিতাখনে ঔদ্যোগিক বিবাদৰ সমাধানৰ বাবে সমঝোতা বিষয়া আৰু ঔদ্যোগিক ন্যায়াধিকৰণৰ ব্যৱস্থা কৰিছে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিবাদসমূহ অধিক সুশৃংখলিত আৰু সময়মতে নিষ্পত্তি কৰা।

শ্ৰমিকৰ সংজ্ঞা

সংহিতাত শ্ৰমিকৰ সংজ্ঞা অধিক বিস্তৃত কৰা হৈছে। বিক্ৰী প্ৰচাৰ কৰ্মচাৰী, কৰ্মৰত সাংবাদিক আৰু মাহে ১৮,০০০ টকালৈকে মজুৰি লাভ কৰা তদাৰকী কৰ্মচাৰীকো নিৰ্ধাৰিত চৰ্তত শ্ৰমিকৰ সংজ্ঞাৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।^১৩

উদ্যোগৰ সংজ্ঞা

সংহিতাই উদ্যোগৰ সংজ্ঞাতো পৰিৱৰ্তন আনিছে। নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ সহযোগিতাৰে চলোৱা পদ্ধতিগত কাৰ্যকলাপক, মূলধন বিনিয়োগ বা লাভৰ উদ্দেশ্য থাকক বা নাথাকক, নিৰ্ধাৰিত চৰ্তত উদ্যোগৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।^১৪

নিয়ম অনুসৰণ সৰলীকৰণ

সংহিতাই শ্ৰম আইন অনুসৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া সৰল কৰাৰ লক্ষ্য গ্ৰহণ কৰিছে। চৰকাৰী তথ্য অনুসৰি ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০ৰ অধীনত নিয়মৰ সংখ্যা ১০৫ৰ পৰা ৫১লৈ আৰু প্ৰ-পত্ৰৰ সংখ্যা ৩৭ৰ পৰা ১৮লৈ হ্ৰাস কৰা হৈছে। পঞ্জীয়ন বহীৰ সংখ্যাও হ্ৰাস কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।^১৫

পটভূমি

ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা বিধেয়ক, ২০২০ দ্বিতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আয়োগৰ প্ৰতিবেদন আৰু পৰামৰ্শৰ আধাৰত প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল।

বিধেয়কখনৰ উদ্দেশ্য আছিল শ্ৰমিক সংঘ, ঔদ্যোগিক নিয়োগৰ চৰ্ত আৰু ঔদ্যোগিক বিবাদ সম্পৰ্কীয় বিদ্যমান আইনসমূহ একত্ৰিত, সৰল আৰু যুক্তিসংগত কৰা।

সংহিতাখনে তলত দিয়া তিনিখন আইন একত্ৰিত কৰি সেইবোৰৰ ঠাই লৈছে—

• শ্ৰমিক সংঘ আইন, ১৯২৬
• ঔদ্যোগিক নিয়োগ স্থায়ী আদেশ আইন, ১৯৪৬
• ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন, ১৯৪৭

আইন প্ৰণয়নৰ ইতিহাস

ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা বিধেয়ক, ২০২০ ২০২০ চনৰ ১৯ ছেপ্টেম্বৰত লোকসভাত উত্থাপনৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা হয়। ২২ ছেপ্টেম্বৰত বিধেয়কখন লোকসভাত গৃহীত হয়। পিছদিনা, ২৩ ছেপ্টেম্বৰত, ৰাজ্যসভাত বিধেয়কখন গৃহীত হয়।

ৰাষ্ট্ৰপতি ৰাম নাথ কোৱিন্দে ২০২০ চনৰ ২৮ ছেপ্টেম্বৰত বিধেয়কখনত সন্মতি প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ পিছত আইনখন ভাৰতৰ ৰাজপত্ৰত প্ৰকাশ কৰা হয়।^১৬

কাৰ্যকৰীকৰণ

ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০ ২০২৫ চনৰ ২১ নৱেম্বৰৰ পৰা কাৰ্যকৰী কৰা হয়। একে তাৰিখৰ পৰা মজুৰি সংহিতা, ২০১৯, সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০ আৰু বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০ও কাৰ্যকৰী কৰা হয়। এই চাৰিখন শ্ৰম সংহিতাই পূৰ্বৰ ২৯খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইনক একত্ৰিত আৰু যুক্তিসংগত কৰাৰ উদ্দেশ্য পূৰণ কৰে।^১৭

প্ৰভাৱ

ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতাৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ আৰু উদ্যোগৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰা। সংহিতাই শ্ৰমিক সংঘৰ প্ৰতিনিধিত্ব, সামূহিক দৰদাম, অভিযোগ নিষ্পত্তি আৰু ঔদ্যোগিক বিবাদৰ নিষ্পত্তিৰ বাবে বিধিগত ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰাৰ লগতে নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে নিয়ম অনুসৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া সৰল কৰাৰ লক্ষ্য গ্ৰহণ কৰিছে।^১৮

সমালোচনা আৰু বিতৰ্ক

সংহিতাখনৰ সমৰ্থকসকলৰ মতে ইয়াৰ জৰিয়তে বহু পুৰণি শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰি নিয়ম অনুসৰণৰ জটিলতা হ্ৰাস কৰা হৈছে। আনহাতে, শ্ৰমিক সংগঠনসমূহে ধৰ্মঘটৰ ওপৰত অধিক প্ৰক্ৰিয়াগত বাধা আৰু ৩০০ বা তাতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা প্ৰতিষ্ঠানৰ ক্ষেত্ৰত ছাটাইৰ পূৰ্বানুমতিৰ সীমা বৃদ্ধি কৰাৰ দৰে বিধানক লৈ উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছে।^১৯

লগতে চাওক

• মজুৰি সংহিতা, ২০১৯
• সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০
• বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০
• ভাৰতীয় শ্ৰম আইন