অতিৰিক্ত সময়ৰ কাম

অতিৰিক্ত সময়ৰ কাম বুলিলে কোনো কৰ্মচাৰীয়ে নিৰ্ধাৰিত স্বাভাৱিক কৰ্মসময়ৰ অতিৰিক্ত সময়ত কৰা কামক বুজায়। এই অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ বাবে লাভ কৰা অতিৰিক্ত মজুৰিকো অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ মজুৰি বুলি কোৱা হয়।

স্বাভাৱিক কৰ্মসময় বিভিন্ন ধৰণে নিৰ্ধাৰিত হ'ব পাৰে। যেনে—

• সমাজত প্ৰচলিত আৰু গ্ৰহণযোগ্য কৰ্মসময়ৰ ভিত্তিত,
• কোনো নিৰ্দিষ্ট বৃত্তি বা উদ্যোগৰ প্ৰচলিত পদ্ধতি অনুসৰি,
• চৰকাৰী আইন আৰু বিধিৰ জৰিয়তে,
• নিয়োগকৰ্তা আৰু কৰ্মচাৰী বা তেওঁলোকৰ প্ৰতিনিধিৰ মাজত হোৱা চুক্তিৰ জৰিয়তে।

বিভিন্ন দেশত অতিৰিক্ত সময়ৰ কাম নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন কৰা হৈছে। এই আইনসমূহৰ উদ্দেশ্যৰ ভিতৰত কৰ্মচাৰীক অত্যধিক দীঘলীয়া সময় কাম কৰিবলৈ বাধ্য কৰোৱাৰপৰা সুৰক্ষা দিয়া, কৰ্মচাৰীৰ স্বাস্থ্য আৰু সুৰক্ষা ৰক্ষা কৰা আৰু উপযুক্ত কৰ্মসময় নিশ্চিত কৰা আদি অন্তৰ্ভুক্ত।

অতিৰিক্ত সময়ৰ কাম নিয়ন্ত্ৰণৰ এটা সাধাৰণ পদ্ধতি হৈছে অতিৰিক্ত সময়ত কৰা প্ৰতিটো ঘণ্টাৰ কামৰ বাবে স্বাভাৱিক মজুৰিতকৈ অধিক হাৰত মজুৰি প্ৰদান কৰা। বহু দেশত আইন অনুসৰি অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট অতিৰিক্ত মজুৰি প্ৰদান কৰিব লাগে।

অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ মজুৰিৰ হাৰ, কৰ্মসময় আৰু অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ প্ৰতি থকা নিয়ম দেশভেদে আৰু উদ্যোগভেদে পৃথক হয়।

ক্ষতিপূৰণমূলক ছুটি

ক্ষতিপূৰণমূলক ছুটি বুলিলে অধিক সময় কাম কৰাৰ পৰিৱৰ্তে বা তাৰ উপৰি পিছত ছুটি লাভ কৰা ব্যৱস্থাক বুজায়। ইংৰাজীত ইয়াক টাইম অফ ইন লিউ, কম্পেনছেটৰী টাইম বা কম্প টাইম বোলা হয়।

এই ব্যৱস্থাত কোনো কৰ্মচাৰীয়ে অতিৰিক্ত সময় কাম কৰাৰ বিনিময়ত পৰৱৰ্তী সময়ত সমপৰিমাণৰ বা আইন বা চুক্তি অনুসৰি নিৰ্ধাৰিত ছুটি লাভ কৰিব পাৰে। কিছুমান ক্ষেত্ৰত অতিৰিক্ত মজুৰিৰ পৰিৱৰ্তে এনে ছুটি প্ৰদান কৰা হয়।

ক্ষতিপূৰণমূলক ছুটিৰ নিয়ম দেশ, উদ্যোগ, চাকৰিৰ প্ৰকৃতি আৰু নিয়োগকৰ্তা–কৰ্মচাৰীৰ মাজত থকা চুক্তি অনুসৰি পৃথক হয়।

দেশভেদে অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ আইন

ভাৰত

ভাৰতত অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ সৈতে জড়িত বিধানসমূহ বিভিন্ন শ্ৰম আইনৰ অধীনত নিয়ন্ত্ৰিত হৈ আহিছে। বৰ্তমান বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০ আৰু মজুৰি সংহিতা, ২০১৯ এই ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ আইন।

২০২৫ চনৰ ২১ নৱেম্বৰ তাৰিখৰ পৰা বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০ কাৰ্যকৰী হয়। এই সংহিতাত কৰ্মসময়, সাপ্তাহিক ছুটি, অতিৰিক্ত সময়ৰ কাম আৰু কৰ্মচাৰীৰ স্বাস্থ্য, সুৰক্ষা আৰু কৰ্ম-পৰিস্থিতিৰ সৈতে জড়িত বিভিন্ন বিধান একত্ৰিত কৰা হৈছে।^১

এই সংহিতাৰ অধীনত অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ বাবে কৰ্মচাৰীক স্বাভাৱিক মজুৰিৰ কমেও দুগুণ হাৰত মজুৰি প্ৰদান কৰাৰ বিধান আছে। অতিৰিক্ত সময়ৰ কাম কৰাবলৈ কৰ্মচাৰীৰ সন্মতিৰো প্ৰয়োজন হয়। অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ মুঠ সীমা উপযুক্ত চৰকাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে।^২

মজুৰি সংহিতা, ২০১৯ৰ ১৪ নং ধাৰাতো নিৰ্ধাৰিত স্বাভাৱিক কৰ্মসময়ৰ অতিৰিক্ত সময়ত কৰা কামৰ বাবে কমেও দুগুণ স্বাভাৱিক মজুৰিৰ হাৰত অধিক সময়ৰ মজুৰি প্ৰদানৰ বিধান আছে।^৩

ভাৰত চৰকাৰৰ শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰ্যালয়ৰ তথ্য অনুসৰি সাধাৰণ মানদণ্ড হিচাপে কৰ্মসময় দৈনিক ৮ ঘণ্টা আৰু সাপ্তাহিক ৪৮ ঘণ্টা। কিছুমান ক্ষেত্ৰত কৰ্মচাৰীৰ সন্মতি আৰু অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ বাবে দুগুণ মজুৰি প্ৰদানৰ চৰ্তত দৈনিক কৰ্মসময়ৰ কিছু নমনীয়তা থাকিব পাৰে।^৪

তৈলক্ষেত্ৰ আৰু কেন্দ্ৰীয় ৰাজহুৱা খণ্ড

বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০ৰ অধীনত তৈলক্ষেত্ৰ, কেন্দ্ৰীয় ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগ আৰু কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ নিয়ন্ত্ৰিত কিছুমান প্ৰতিষ্ঠানৰ ক্ষেত্ৰত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ উপযুক্ত চৰকাৰ হিচাপে গণ্য হয়।^৫

এই বিধান তৈল আৰু গেছ উদ্যোগৰ কৰ্মসময়, কৰ্মচাৰীৰ সুৰক্ষা আৰু অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষভাৱে প্ৰাসংগিক।

ইউৰোপীয় সংঘ

ইউৰোপীয় সংঘৰ কৰ্মসময় সম্পৰ্কীয় নিৰ্দেশনাসমূহ সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ ৰাষ্ট্ৰীয় আইনত ৰূপায়ণ কৰা হয়। ২০০৩ চনৰ ২০০৩/৮৮/ইচি নিৰ্দেশনাত কৰ্মসময়, দৈনিক বিশ্ৰাম, সাপ্তাহিক বিশ্ৰাম, বাৰ্ষিক ছুটি আৰু নিশাৰ কৰ্মৰ সৈতে জড়িত ন্যূনতম মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।

নিৰ্দেশনাখনৰ অধীনত সাধাৰণতে—

• অতিৰিক্ত সময়ৰ কামসহ গড় সাপ্তাহিক কৰ্মসময় ১৭ সপ্তাহৰ হিচাপৰ সময়ছোৱাত ৪৮ ঘণ্টাতকৈ অধিক হ'ব নালাগে;
• প্ৰতি ২৪ ঘণ্টাত কমেও ১১ ঘণ্টাৰ অবিচ্ছিন্ন দৈনিক বিশ্ৰাম থাকিব লাগে;
• ছয় ঘণ্টাতকৈ অধিক সময় কাম কৰা ক্ষেত্ৰত উপযুক্ত বিৰতি থাকিব লাগে;
• প্ৰতি সাত দিনত দৈনিক বিশ্ৰামৰ উপৰি কমেও ২৪ ঘণ্টাৰ সাপ্তাহিক বিশ্ৰাম থাকিব লাগে;
• কৰ্মচাৰীয়ে বছৰি কমেও চাৰি সপ্তাহৰ বেতনসহ ছুটি লাভ কৰিব লাগে;
• নিশাৰ কামৰ ক্ষেত্ৰত গড় কৰ্মসময় সাধাৰণতে প্ৰতি ২৪ ঘণ্টাত আঠ ঘণ্টাতকৈ অধিক হ'ব নালাগে।

কিছুমান বিশেষ শ্ৰেণীৰ কৰ্মচাৰী আৰু বিশেষ পৰিস্থিতিৰ ক্ষেত্ৰত এই নিয়মসমূহৰপৰা ব্যতিক্ৰমৰ ব্যৱস্থা আছে।

গ্ৰীচ

গ্ৰীচত আইনত নিৰ্ধাৰিত দৈনিক বা সাপ্তাহিক কৰ্মসময়ৰ অতিৰিক্ত কামক অতিৰিক্ত সময়ৰ কাম হিচাপে গণ্য কৰা হয়। বৈধ অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ বাবে কৰ্মচাৰীক অতিৰিক্ত মজুৰি প্ৰদান কৰা হয়। অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ বাৰ্ষিক সীমা অতিক্ৰম কৰিলে প্ৰযোজ্য মজুৰিৰ হাৰো পৃথক হয়।^৬

জাপান

জাপানৰ ১৯৪৭ চনৰ শ্ৰম মানদণ্ড আইনে সাধাৰণতে দৈনিক আঠ ঘণ্টা আৰু সাপ্তাহিক ৪০ ঘণ্টাৰ কৰ্মসময় নিৰ্ধাৰণ কৰে। প্ৰতি সপ্তাহত কমেও এদিন ছুটিৰ ব্যৱস্থাও আছে।

নিৰ্ধাৰিত কৰ্মসময়ৰ অতিৰিক্ত কামৰ বাবে সাধাৰণ মজুৰিতকৈ অধিক হাৰত মজুৰি প্ৰদান কৰিব লাগে। নিশা ১০ বজাৰপৰা পুৱা ৫ বজালৈ কৰা কাম আৰু নিৰ্ধাৰিত ছুটীৰ দিনত কৰা কামৰ বাবেও অতিৰিক্ত মজুৰিৰ বিধান আছে।

আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ

আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত ১৯৩৮ চনৰ ফেয়াৰ লেবাৰ ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ এক্ট অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ মজুৰি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা এটা প্ৰধান ফেডাৰেল আইন। এই আইনৰ অধীনত প্ৰযোজ্য কৰ্মচাৰীসকলৰ বাবে সাধাৰণ কৰ্মসপ্তাহ ৪০ ঘণ্টা। ইয়াৰ অতিৰিক্ত সময়ৰ বাবে সাধাৰণ মজুৰিৰ কমেও ডেৰগুণ হাৰত মজুৰি প্ৰদান কৰিব লাগে।

আইনখনত কিছুমান কৰ্মচাৰীক অধিক সময়ৰ মজুৰিৰপৰা ৰেহাই দিয়া হৈছে। প্ৰশাসনিক, পেছাদাৰী আৰু কাৰ্যবাহী শ্ৰেণীৰ কিছুমান কৰ্মচাৰী এই ৰেহাইৰ অন্তৰ্গত হ'ব পাৰে।

কিছুমান ক্ষেত্ৰত ৰাজহুৱা খণ্ডত অধিক সময়ৰ মজুৰিৰ পৰিৱৰ্তে ক্ষতিপূৰণমূলক ছুটি প্ৰদান কৰিব পাৰি। ব্যক্তিগত খণ্ডত এই ব্যৱস্থাৰ ক্ষেত্ৰত পৃথক আইন প্ৰযোজ্য হয়।

কেলিফৰ্ণিয়া

কেলিফৰ্ণিয়াৰ ৰাজ্যিক অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ আইন ফেডাৰেল আইনতকৈ কিছুমান ক্ষেত্ৰত পৃথক। কিছুমান অনা-ৰেহাইপ্ৰাপ্ত কৰ্মচাৰীয়ে দৈনিক আঠ ঘণ্টা বা সাপ্তাহিক ৪০ ঘণ্টাৰ অতিৰিক্ত কামৰ বাবে ডেৰগুণ মজুৰি লাভ কৰে। দৈনিক ১২ ঘণ্টাতকৈ অধিক কাম বা একেৰাহে সপ্তম দিনত নিৰ্দিষ্ট সীমাৰ অতিৰিক্ত কামৰ বাবে দুগুণ মজুৰিৰ বিধান আছে।

অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ প্ৰভাৱ

অতিৰিক্ত সময়ৰ কামে কৰ্মচাৰীৰ আয় বৃদ্ধি কৰিব পাৰে। কিন্তু অত্যধিক আৰু দীঘলীয়া সময় কাম কৰিলে কৰ্মচাৰীৰ বিশ্ৰাম, স্বাস্থ্য, পাৰিবাৰিক জীৱন আৰু কৰ্মক্ষমতাৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে। সেইবাবে বিভিন্ন দেশৰ শ্ৰম আইনত কৰ্মসময়, বিশ্ৰাম আৰু অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ মজুৰিৰ ক্ষেত্ৰত সীমা আৰু নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ মজুৰি স্বাভাৱিক মজুৰিতকৈ অধিক হোৱাৰ বাবে কিছুমান কৰ্মচাৰীয়ে অতিৰিক্ত আয়ৰ বাবে অধিক সময় কাম কৰিবলৈ আগ্ৰহী হ'ব পাৰে। আনহাতে নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ অতিৰিক্ত ব্যয়ৰ ফলত নতুন কৰ্মচাৰী নিয়োগ বা কৰ্মসময় পুনৰ সংগঠিত কৰাৰ সিদ্ধান্তত প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে।

বাহ্যিক সংযোগ

• বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০
• মজুৰি সংহিতা, ২০১৯ — ইণ্ডিয়া কোড
• বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০ — প্ৰশ্নোত্তৰ