অসমীয়া বিশ্বকোষঅসম আৰু অসমীয়া ভাষাৰ জ্ঞানকোষ
অৱদান
ৰাজনীতি আৰু আইন

ভাৰতত শিশু শ্ৰম

ভাৰতৰ একাংশ শিশু শ্ৰমত নিয়োজিত হৈ আছে। ২০১১ চনৰ ভাৰতৰ লোকপিয়ল অনুসৰি, ৫–১৪ বছৰ বয়সৰ মুঠ ২৫৯.৬৪ নিযুত শিশুৰ ভিতৰত শিশু শ্ৰমত নিয়োজিত শিশুৰ সংখ্যা ১০.১২ নিযুত আছিল। শিশু শ্ৰমৰ সমস্যা কেৱল ভাৰততে সীমাবদ্ধ নহয়; সমগ্ৰ বিশ্বতে প্ৰায় ২১৭ নিযুত শিশু শ্ৰমত নিয়োজিত, যাৰ বহুতে পূৰ্ণকালীনভাৱে কাম কৰে।

অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ অৱদানকাৰীসকল হালনাগাদ: ৩০ ছেপ্তেম্বৰ ২০২৬ ৩,২০৭ শব্দ · ১৮ মিনিট সংগৃহীত ৭৫
সংশোধনৰ পৰামৰ্শ

ভাৰতৰ একাংশ শিশু শ্ৰমত নিয়োজিত হৈ আছে। ২০১১ চনৰ ভাৰতৰ লোকপিয়ল অনুসৰি, ৫–১৪ বছৰ বয়সৰ মুঠ ২৫৯.৬৪ নিযুত শিশুৰ ভিতৰত শিশু শ্ৰমত নিয়োজিত শিশুৰ সংখ্যা ১০.১২ নিযুত আছিল।১ শিশু শ্ৰমৰ সমস্যা কেৱল ভাৰততে সীমাবদ্ধ নহয়; সমগ্ৰ বিশ্বতে প্ৰায় ২১৭ নিযুত শিশু শ্ৰমত নিয়োজিত, যাৰ বহুতে পূৰ্ণকালীনভাৱে কাম কৰে।২

শিশু আৰু কিশোৰ শ্ৰম (নিষেধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন, ১৯৮৬-ৰ ২০১৬ চনৰ সংশোধনৰ পাছত, ১৪ বছৰৰ তলৰ ব্যক্তিক "শিশু" হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে। এই আইনে শিশুক কোনো বৃত্তি বা প্ৰক্ৰিয়াত নিয়োগ নিষিদ্ধ কৰিছে, যদিও বিধানত শিশুৱে নিজৰ পৰিয়ালক অ-আনুষংগিক বিপজ্জনক বৃত্তিত সহায় কৰাৰ দৰে কিছুমান ব্যতিক্ৰম ৰখা হৈছে। ১৪ৰপৰা ১৮ বছৰ বয়সৰ ব্যক্তিক "কিশোৰ" হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে আৰু তেওঁলোকক বিপজ্জনক বৃত্তি আৰু প্ৰক্ৰিয়াৰ বাহিৰে কামত নিয়োজিত কৰাৰ অনুমতি আছে। ২০১৬ চনৰ সংশোধনে নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে শাস্তি কঠোৰ কৰাৰ লগতে আইনখনৰ অধীনৰ অপৰাধক গ্ৰেপ্তাৰযোগ্য কৰাৰ ব্যৱস্থাও কৰে।৩৪

২০১৭ চনত শিশু আৰু কিশোৰ শ্ৰম (নিষেধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন, ১৯৮৬ সংশোধন কৰা হয়। সংশোধিত নিয়মসমূহে আইনখনৰ নতুন নাম আৰু ২০১৬ চনৰ সংশোধনৰ সৈতে সংগতি ৰাখি নিয়মাৱলীৰ বিধানসমূহ সংশোধন কৰে।৫

২০০১ চনত ভাৰতৰ সকলো শিশু শ্ৰমিকৰ অনুমাণিক ১ শতাংশ, অৰ্থাৎ প্ৰায় ১২০,০০০ শিশু বিপজ্জনক কামত নিয়োজিত আছিল।৬ ভাৰতৰ সংবিধানে ২৪ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত বিপজ্জনক উদ্যোগত শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰিছে।৭ ইউনিচেফ-ৰ মতে, বৃহৎ জনসংখ্যাৰ বাবে ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশু শ্ৰমিকৰ মুঠ সংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰত বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ দেশ, আনহাতে উপ-ছাহাৰা আফ্ৰিকাৰ দেশসমূহত শিশু শ্ৰমিকৰ শতকৰা হাৰ অধিক।৮৯১০ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ মতে, কৃষিখণ্ডত বিশ্বৰ শিশু শ্ৰমিকৰ প্ৰায় ৬০ শতাংশ নিয়োজিত হয়।১১ খাদ্য আৰু কৃষি সংস্থাৰ মতে, শিশু শ্ৰমিকৰ ৭০ শতাংশ কৃষি আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত কামত নিয়োজিত।১২ কৃষিৰ বাহিৰেও ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ প্ৰায় সকলো অনানুষ্ঠানিক খণ্ডত শিশু শ্ৰম দেখা যায়।১৩১৪১৫

গেপ,১৬ প্ৰিমাৰ্ক,১৭ আৰু মনচাণ্ট’১৮-ৰ দৰে কোম্পানীক তেওঁলোকৰ সামগ্ৰীত শিশু শ্ৰম ব্যৱহাৰৰ বাবে সমালোচনা কৰা হৈছিল। কোম্পানীসমূহে কোৱা অনুসৰি, তেওঁলোকৰ লাভৰ বাবে নাবালক শিশুৱে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰী বিক্ৰী নকৰাৰ কঠোৰ নীতি আছে, কিন্তু যোগান শৃংখলাত বহুতো স্তৰ থকাৰ বাবে সকলো পৰ্যায় নিৰীক্ষণ কৰাটো কঠিন।১৮ ২০১১ চনত, প্ৰিমাৰ্কৰ প্ৰচেষ্টাৰ তিনি বছৰৰ পাছত, বিবিচি-এ স্বীকাৰ কৰে যে প্ৰিমাৰ্কৰ সৈতে জড়িত ভাৰতীয় শিশু শ্ৰমৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ পুৰস্কাৰপ্ৰাপ্ত অনুসন্ধানমূলক প্ৰতিৱেদনটো ভুৱা আছিল। বিবিচিয়ে প্ৰিমাৰ্ক, ভাৰতীয় যোগানকাৰী আৰু দৰ্শকসকলৰ ওচৰত ক্ষমা বিচাৰে।১৯২০ আন এটা কোম্পানী নাইকীৰ ওপৰতো ব্যাপক সমালোচনা হৈছিল। নাইকীৰ সামগ্ৰী উৎপাদনত শিশু শ্ৰম ব্যৱহাৰ কৰা ঘাম-কাৰখানাৰ অভিযোগৰ সন্দৰ্ভত কোম্পানীটোৱে উত্তৰ দিবলৈ চাপৰ সন্মুখীন হৈছিল। পিছত নাইকীয়ে তেওঁলোকৰ সামগ্ৰী ক'ত উৎপাদন কৰা হয় আৰু ক'ৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা হয় সেই বিষয়ে তথ্য প্ৰদান কৰা পৃথক ৱেবপৃষ্ঠা প্ৰকাশ কৰে।

২০১৪ চনৰ ডিচেম্বৰত যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম বিভাগে শিশু শ্ৰম বা বলপূৰ্বক শ্ৰমেৰে উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ তালিকা প্ৰকাশ কৰে আৰু ভাৰতে উল্লেখযোগ্য হাৰত গুৰুতৰ কৰ্ম-পৰিস্থিতি পৰিলক্ষিত হোৱা ৭৪খন দেশৰ ভিতৰত স্থান লাভ কৰে। ভাৰতৰ সৈতে ২৩বিধ সামগ্ৰী জড়িত কৰা হৈছিল, যাৰ অধিকাংশ উৎপাদন ক্ষেত্ৰত শিশু শ্ৰমৰ সৈতে জড়িত বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।

সংবিধানত বিপজ্জনক শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰাৰ উপৰি ভাৰতত কিশোৰ ন্যায় (শিশুৰ যত্ন আৰু সুৰক্ষা) আইন, ২০০০ আৰু শিশু শ্ৰম (নিষেধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন, ১৯৮৬ৰ দৰে বিভিন্ন আইনে ভাৰতত শিশু শ্ৰম চিনাক্ত, গোচৰ চলোৱা আৰু বন্ধ কৰাৰ বাবে আইনগত ভিত্তি প্ৰদান কৰিছিল।২১

শিশু শ্ৰমৰ সংজ্ঞা

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ মতে,২২ 'শিশু শ্ৰম' বুলিলে এনে কামক বুজায় যিয়ে শিশুক শৈশৱ, সম্ভাৱনা আৰু মৰ্যাদাৰপৰা বঞ্চিত কৰে আৰু শাৰীৰিক তথা মানসিক বিকাশৰ বাবে ক্ষতিকাৰক। এনে কামে শিশুক বিদ্যালয়লৈ যোৱাৰ সুযোগৰপৰা বঞ্চিত কৰি, অকালতে বিদ্যালয় এৰিবলৈ বাধ্য কৰি অথবা বিদ্যালয়ৰ শিক্ষা আৰু অত্যধিক দীঘলীয়া তথা কঠিন কাম একেলগে কৰিবলৈ বাধ্য কৰি তেওঁলোকৰ শিক্ষাত বাধা দিয়ে।

UNICEFয়ে শিশু শ্ৰমৰ সংজ্ঞা কিছু পৃথকভাৱে দিছে। UNICEFৰ মতে, ৫ৰপৰা ১১ বছৰ বয়সৰ শিশু এজনে সপ্তাহত কমেও এঘণ্টা অৰ্থনৈতিক কাম অথবা কমেও ২৮ ঘণ্টা ঘৰুৱা কাম কৰিলে তেওঁ শিশু শ্ৰমত জড়িত বুলি গণ্য হয়। ১২ৰপৰা ১৪ বছৰ বয়সৰ শিশুৰ ক্ষেত্ৰত সপ্তাহত কমেও ১৪ ঘণ্টা অৰ্থনৈতিক কাম অথবা কমেও ৪২ ঘণ্টা অৰ্থনৈতিক আৰু ঘৰুৱা কাম কৰিলে তেওঁ শিশু শ্ৰমত জড়িত বুলি গণ্য হয়।২৩ UNICEF-ৰ আন এটা প্ৰতিৱেদনত কোৱা হৈছে যে শিশুৰ কামক এক ধাৰাবাহিক পৰিসৰৰ ৰূপত দেখা উচিত—এফালে শিশুৰ বাবে ধ্বংসাত্মক বা শোষণমূলক কাম আৰু আনফালে শিশুৰ বিকাশত সহায় কৰা, কিন্তু শিক্ষা, বিনোদন আৰু বিশ্ৰামত বাধা নিদিয়া কাম; এই দুয়োটা সীমাৰ মাজত এনে বহু ধৰণৰ কাম আছে যিবোৰে শিশুৰ বিকাশত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাবই লাগিব বুলি ক'ব নোৱাৰি।

ভাৰতৰ ২০০১ চনৰ লোকপিয়ল কাৰ্যালয়ে২৪ শিশু শ্ৰমক ১৭ বছৰৰ তলৰ শিশুৱে পাৰিশ্ৰমিক, মজুৰি বা লাভ লাভ কৰক বা নকৰক, যিকোনো অৰ্থনৈতিকভাৱে উৎপাদনশীল কামত অংশগ্ৰহণ কৰা হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰিছিল। এনে অংশগ্ৰহণ শাৰীৰিক, মানসিক বা দুয়োটাই হ'ব পাৰে। ইয়াৰ ভিতৰত খণ্ডকালীন সহায়, কৃষিপাম, পাৰিবাৰিক উদ্যোগ অথবা বিক্ৰী বা ঘৰুৱা ব্যৱহাৰৰ বাবে খেতি আৰু গাখীৰ উৎপাদনৰ দৰে অৰ্থনৈতিক কামত বিনা পাৰিশ্ৰমিকৰ কামো অন্তৰ্ভুক্ত। ভাৰত চৰকাৰে শিশু শ্ৰমিকক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল: মুখ্য শ্ৰমিক হৈছে বছৰত ছয় মাহ বা তাতকৈ অধিক সময় কাম কৰা শিশু আৰু প্ৰান্তীয় শিশু শ্ৰমিক হৈছে বছৰৰ কোনো সময়ত কাম কৰা কিন্তু বছৰত ছয় মাহতকৈ কম সময় কাম কৰা শিশু।

কিছুমান শিশু অধিকাৰ কৰ্মীয়ে যুক্তি দিয়ে যে বিদ্যালয়ত নথকা প্ৰতিজন শিশুকে শিশু শ্ৰমিকৰ ভিতৰত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব লাগে, কাৰণ তেওঁলোক গোপন শিশু শ্ৰমিক হ'ব পাৰে।২৫ অৱশ্যে UNICEF-এ উল্লেখ কৰিছে যে ভাৰতত বিশেষকৈ গ্ৰাম্য অঞ্চলত বিদ্যালয়, শ্ৰেণীকোঠা আৰু শিক্ষকৰ বৃহৎ অভাৱ আছে আৰু শিশু শ্ৰমৰ সমস্যাৰ প্ৰায় ৯০ শতাংশ গ্ৰাম্য অঞ্চলত দেখা যায়। প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ প্ৰায় প্ৰতি পাঁচখনৰ ভিতৰত এখন বিদ্যালয়ত সকলো শ্ৰেণীৰ শিক্ষাৰ্থীক পঢ়াবলৈ মাত্ৰ এজন শিক্ষক থাকে।২৬২৭২৮২৯

আইন আৰু নীতি

ঔপনিৱেশিক শাসনৰপৰা স্বাধীনতা লাভ কৰাৰ পাছত ভাৰতে শিশু শ্ৰমৰ ক্ষেত্ৰত কেইবাটাও সাংবিধানিক সুৰক্ষা আৰু আইন প্ৰণয়ন কৰিছে। ভাৰতৰ সংবিধানৰ মৌলিক অধিকাৰ আৰু ৰাজ্যৰ নীতি-নিৰ্দেশক তত্ত্বৰ অধীনত ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুক কোনো কাৰখানা বা খনি অথবা আন কোনো বিপজ্জনক নিয়োগত কামত নিয়োজিত কৰাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰা হৈছিল (২৪ নং অনুচ্ছেদ)। সংবিধানে ২১-ক আৰু ৪৫ নং অনুচ্ছেদৰ জৰিয়তে ৬ৰপৰা ১৪ বছৰ বয়সৰ সকলো শিশুৰ বাবে বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষাৰ ব্যৱস্থাৰ কথাও কল্পনা কৰিছিল।২১৩০

ভাৰতত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় শাসন-ব্যৱস্থা আছে আৰু শ্ৰম সমৱৰ্তী তালিকাৰ বিষয় হোৱাৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰ দুয়োটাই শিশু শ্ৰম সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে আৰু কৰিছে।

কাৰখানা আইন, ১৯৪৮

এই আইনে ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুক কোনো কাৰখানাত নিয়োগ কৰাত নিষেধ কৰিছিল। আইনখনত ১৫–১৮ বছৰ বয়সৰ কিশোৰক কাৰখানাত কোনে, কেতিয়া আৰু কিমান সময় নিয়োগ কৰিব পাৰে সেই সম্পৰ্কেও নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল।

খনি আইন, ১৯৫২

এই আইনে ১৮ বছৰৰ তলৰ ব্যক্তিক খনিত নিয়োগ কৰাত নিষেধ কৰিছিল।

শিশু আৰু কিশোৰ শ্ৰম (নিষেধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন, ১৯৮৬

২০১৬ চনৰ সংশোধনৰ পাছত এই আইনখনৰ নাম শিশু আৰু কিশোৰ শ্ৰম (নিষেধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন, ১৯৮৬ হয়। আইনখনে ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুক সকলো বৃত্তি আৰু প্ৰক্ৰিয়াত নিয়োগ নিষিদ্ধ কৰে, যদিও শিশুৱে নিজৰ পৰিয়ালক অ-বিপজ্জনক বৃত্তিত সহায় কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ব্যতিক্ৰম আছে। ১৪ৰপৰা ১৮ বছৰ বয়সৰ ব্যক্তিক "কিশোৰ" হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হয় আৰু তেওঁলোকক বিপজ্জনক বৃত্তি আৰু প্ৰক্ৰিয়াৰ বাহিৰে কামত নিয়োগ কৰাৰ অনুমতি আছে। সংশোধিত আইনখনে নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে শাস্তি বৃদ্ধি আৰু কিছুমান অপৰাধক গ্ৰেপ্তাৰযোগ্য কৰাৰ ব্যৱস্থাও কৰে।৩১

শিশুৰ বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইন, ২০০৯

এই আইনে ৬ৰপৰা ১৪ বছৰ বয়সৰ সকলো শিশুৰ বাবে বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষাৰ অধিকাৰ নিশ্চিত কৰে। আইনখনত অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল আৰু বঞ্চিত শ্ৰেণীৰ শিশুৰ বাবে প্ৰতিখন ব্যক্তিগত বিদ্যালয়ৰ প্ৰৱেশ পৰ্যায়ৰ আসনৰ ২৫ শতাংশ সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থাও কৰা হৈছে।

শিশু আৰু কিশোৰ শ্ৰম (নিষেধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) নিয়মাৱলী, ২০১৭

২০১৬ চনৰ সংশোধিত আইন কাৰ্যকৰী কৰাৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ২০১৭ চনত শিশু আৰু কিশোৰ শ্ৰম (নিষেধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) নিয়মাৱলী সংশোধন কৰে। ২ জুন ২০১৭ৰপৰা সংশোধিত নিয়মাৱলীয়ে ১৯৮৮ চনৰ নিয়মাৱলীৰ নাম আৰু বিভিন্ন সংজ্ঞা তথা প্ৰশাসনিক বিধান আইনখনৰ সংশোধিত ৰূপৰ সৈতে সংগতি ৰাখে।৩২

ৰাষ্ট্ৰীয় শিশু শ্ৰম নীতি

ভাৰতে ১৯৮৭ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় শিশু শ্ৰম নীতি প্ৰণয়ন কৰিছিল। এই নীতিয়ে বিপজ্জনক বৃত্তিত কাম কৰা শিশুৰ পুনৰ্বাসনৰ ওপৰত গুৰুত্ব দি ক্ৰমাগত আৰু পৰ্যায়ভিত্তিক পদ্ধতি গ্ৰহণৰ লক্ষ্য ৰাখিছিল। ইয়াৰ অধীনত শিশু শ্ৰম সম্পৰ্কীয় আইন কঠোৰভাৱে প্ৰয়োগ কৰাৰ লগতে দৰিদ্ৰতাৰ দৰে শিশু শ্ৰমৰ মূল কাৰণসমূহ মোকাবিলা কৰিবলৈ উন্নয়নমূলক কাৰ্যসূচীৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। ১৯৮৮ চনত ইয়াৰ ফলস্বৰূপে ৰাষ্ট্ৰীয় শিশু শ্ৰম প্ৰকল্প আৰম্ভ হয়।৩৩

ৰাষ্ট্ৰীয় শিশু শ্ৰম প্ৰকল্পৰ অধীনত ৯–১৪ বছৰ বয়সৰ উদ্ধাৰ বা কামৰপৰা আঁতৰোৱা শিশুসকলক বিশেষ প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰত বুনিয়াদী শিক্ষা, বৃত্তিমূলক প্ৰশিক্ষণ, মধ্যাহ্ন ভোজন, জলপান, স্বাস্থ্যসেৱা আদি প্ৰদান কৰি আনুষ্ঠানিক শিক্ষা-ব্যৱস্থাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। ২০২১ চনৰ ১ এপ্ৰিলৰপৰা ৰাষ্ট্ৰীয় শিশু শ্ৰম প্ৰকল্পক সমগ্ৰ শিক্ষা অভিযানৰ সৈতে একত্ৰিত কৰা হয়।৩৪

পেন্সিল পৰ্টেল

২০১৭ চনৰ ২৬ ছেপ্টেম্বৰত Platform for Effective Enforcement for No Child Labour (PENCIL) পৰ্টেল আৰম্ভ কৰা হয়। এই অনলাইন ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে শিশু শ্ৰমৰ অভিযোগ দাখিল কৰিব পাৰি আৰু অভিযোগসমূহ সংশ্লিষ্ট জিলাৰ নোডেল বিষয়াৰ ওচৰলৈ প্ৰেৰণ কৰা হয়। পৰ্টেলটো শিশু আৰু কিশোৰ শ্ৰম (নিষেধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন, ১৯৮৬ৰ প্ৰয়োগ নিৰীক্ষণৰ লগতে শিশু শ্ৰম সম্পৰ্কীয় তথ্য আৰু অভিযোগ ব্যৱস্থাপনা উন্নত কৰাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।৩৫

কাৰণ

মানৱ ইতিহাসৰ অধিকাংশ সময়ত আৰু বিভিন্ন সংস্কৃতিত ১৮ বছৰৰ তলৰ শিশুৱে পৰিয়ালৰ কল্যাণৰ বাবে বিভিন্ন ধৰণে অৱদান আগবঢ়াই আহিছে। UNICEF-ৰ মতে, দৰিদ্ৰতা শিশু শ্ৰমৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ কাৰণ। প্ৰতিৱেদনটোত এইটোও উল্লেখ কৰা হৈছে যে উন্নয়নশীল আৰু অনুন্নত বিশ্বৰ গ্ৰাম্য তথা দৰিদ্ৰ অঞ্চলত শিশুসকলৰ সন্মুখত প্ৰকৃত আৰু অৰ্থপূৰ্ণ বিকল্প নাথাকে। বিদ্যালয় আৰু শিক্ষকো অনুপস্থিত থাকে। শিশু শ্ৰম এনে পৰিস্থিতিৰ ফল।৩৬ একেদৰে BBC-ৰ এটা প্ৰতিৱেদনত দৰিদ্ৰতা আৰু অপৰ্যাপ্ত ৰাজহুৱা শিক্ষা আন্তঃগাঁথনিক ভাৰতত শিশু শ্ৰমৰ কিছুমান কাৰণ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে।

ল'ৰা আৰু ছোৱালীৰ মাজত UNICEF-এ দেখা পাইছে যে ছোৱালীয়ে বিদ্যালয়ৰ বাহিৰত থাকি ঘৰুৱা ভূমিকাত কাম কৰাৰ সম্ভাৱনা ল'ৰাতকৈ প্ৰায় দুগুণ। বিদ্যালয় উপলব্ধ থাকিলেও সীমিত সম্পদ থকা অভিভাৱকে কাক বিদ্যালয়ৰ খৰচ আৰু মাচুল দিব পাৰে সেই সিদ্ধান্ত ল'বলগীয়া হয় বুলি UNICEF-এ উল্লেখ কৰিছে। ভাৰতকে ধৰি বিশ্বৰ বহু ঠাইত ছোৱালীৰ শিক্ষাক কম অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হয়। UNICEF-ৰ মতে, বিদ্যালয়ত ছোৱালীয়ে হয়ৰানি বা উৎপীড়নৰ সন্মুখীন হ'ব পাৰে আৰু পক্ষপাতিত্ব বা দুৰ্বল পাঠ্যক্ৰমৰ বাবে পিছ পৰিব পাৰে। ফলত কেৱল লিংগৰ কাৰণতে বহু ছোৱালী বিদ্যালয়ৰপৰা বঞ্চিত বা বিদ্যালয় এৰিবলৈ বাধ্য হৈ শিশু শ্ৰমত জড়িত হয়।৩৬

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা (ILO) আৰু Spreading Smiles Through Education Organisation (OSSE)-ৰ মতে, দৰিদ্ৰতা শিশুক কৰ্মক্ষেত্ৰলৈ ঠেলি নিয়া এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক।৩৭ শিশুৰ কামৰপৰা পোৱা আয় তেওঁলোকৰ নিজৰ জীৱন-ধাৰণ বা পৰিয়ালৰ জীৱন-ধাৰণৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি ধৰা হয়। কিছুমান পৰিয়ালত শিশুৰ শ্ৰমৰপৰা পোৱা আয় পৰিয়ালৰ মুঠ আয়ৰ ২৫ৰপৰা ৪০ শতাংশলৈকে হয়।

ILO-ৰ ২০০৮ চনৰ এক অধ্যয়ন অনুসৰি,৩৭ শিশুক ক্ষতিকাৰক শ্ৰমলৈ ঠেলি নিয়া গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰকসমূহৰ ভিতৰত বিদ্যালয়ৰ উপলব্ধতা আৰু শিক্ষাৰ গুণগত মানৰ অভাৱ অন্যতম। বহুতো সম্প্ৰদায়ত, বিশেষকৈ গ্ৰাম্য অঞ্চলত, পৰ্যাপ্ত বিদ্যালয়ৰ সুবিধা নাই। বিদ্যালয় থাকিলেও বহু সময়ত সেইবোৰ বহু দূৰত, যাতায়াত কঠিন, ব্যয়-বহুল অথবা শিক্ষাৰ মান ইমানেই নিম্ন যে অভিভাৱকে বিদ্যালয়লৈ যোৱাটো সঁচাকৈ লাভজনক নে নহয় সেই বিষয়ে সন্দেহ কৰে। চৰকাৰী প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ত শিশুসকল উপস্থিত থাকিলেও চৰকাৰীভাৱে নিযুক্ত শিক্ষক প্ৰায় ২৫ শতাংশ সময়ত উপস্থিত নাথাকে বুলি কিছুমান অধ্যয়নত উল্লেখ কৰা হৈছে।৩৮৩৯৪০ ২০০৮ চনৰ ILO অধ্যয়নে কৈছে যে শিশুৱে বিদ্যালয়লৈ যোৱাৰ সলনি কাম কৰাতকৈ গুণগত প্ৰাথমিক আৰু মাধ্যমিক শিক্ষাৰ অভাৱৰ ফলত হোৱা নিৰক্ষৰতাই তেওঁলোকৰ মৌলিক শিক্ষা লাভৰ সুযোগ সীমিত কৰে আৰু ভৱিষ্যতে দক্ষতা আহৰণ কৰি উপযুক্ত প্ৰাপ্তবয়স্ক কৰ্মজীৱন লাভ কৰাৰ সম্ভাৱনা হ্ৰাস কৰে।৩৭

UNICEF-ৰ এক পুৰণি প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছিল যে ভাৰতৰ শিশু শ্ৰমৰ প্ৰায় ৯০ শতাংশ গ্ৰাম্য অঞ্চলত আছে আৰু গ্ৰাম্য অঞ্চলত বিদ্যালয়ৰ উপলব্ধতা আৰু গুণগত মান দুৰ্বল। ১৯৭৮–৭৯ চনত থকা চৰকাৰী পুঁজিৰে পৰিচালিত প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ প্ৰায় ৫০ শতাংশৰ নিয়মীয়া ভৱন নাছিল, ৪০ শতাংশত ব্লেকব'ৰ্ড নাছিল আৰু চৰকাৰী পুঁজিৰে পৰিচালিত বিদ্যালয়সমূহৰ ৯৭ শতাংশ ধন শিক্ষক আৰু প্ৰশাসকৰ দৰমহাৰ বাবে বাজেট কৰা হৈছিল বুলি সেই প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছিল।৪১ ২০১২ চনৰ Wall Street Journal-ৰ এক প্ৰতিৱেদনত কোৱা হৈছিল যে ভাৰতত ৬–১৪ বছৰ বয়সৰ শিশুৰ বিদ্যালয়ত নামভৰ্তিৰ হাৰ ৯৬ শতাংশৰ অধিকলৈ বৃদ্ধি পালেও শিশু শ্ৰম হ্ৰাস কৰাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বিদ্যালয়ৰ আন্তঃগাঁথনিৰ বহু সমস্যা অব্যাহত আছিল।৩৯৪২

Biggeri আৰু Mehrotra-এ শিশু শ্ৰমক উৎসাহিত কৰা সামষ্টিক অৰ্থনৈতিক কাৰকসমূহ অধ্যয়ন কৰিছে। তেওঁলোকে ভাৰত, পাকিস্তান, ইণ্ডোনেছিয়া, থাইলেণ্ড আৰু ফিলিপাইনছৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ মতে পাঁচখন দেশতে শিশু শ্ৰম এটা গুৰুতৰ সমস্যা, কিন্তু ই নতুন সমস্যা নহয়। দৰিদ্ৰতা আৰু ভাল বিদ্যালয়ৰ অনুপস্থিতিয়ে শিশু শ্ৰমৰ যোগানৰ দিশ ব্যাখ্যা কৰাৰ বিপৰীতে কম মজুৰিৰ অনানুষ্ঠানিক অৰ্থনীতিৰ বৃদ্ধি, অধিক মজুৰিৰ আনুষ্ঠানিক অৰ্থনীতিৰ তুলনাত, চাহিদাৰ দিশৰ এক কাৰক বুলি তেওঁলোকে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ভাৰতত সংগঠিত অৰ্থনীতিৰ বৃদ্ধিত কঠোৰ শ্ৰম আইন আৰু বহুতো নিয়মে বাধা দিয়ে বুলি তেওঁলোকে উল্লেখ কৰিছে।৪৩৪৪৪৫৪৬

ভাৰতীয় জটিল শ্ৰম আইনৰ এক অনিচ্ছাকৃত ফল হিচাপে কাম অনানুষ্ঠানিক খণ্ডলৈ স্থানান্তৰিত হৈছে বুলি কিছুমান অধ্যয়নে যুক্তি দিছে। ফলত ৬০ শতাংশ শিশু শ্ৰমিক নিয়োগ কৰা অনানুষ্ঠানিক কৃষিখণ্ডৰ পিছত অনানুষ্ঠানিক বাণিজ্য, অনানুষ্ঠানিক সংযোজন আৰু অনানুষ্ঠানিক খুচুৰা কাম শিশু শ্ৰমিকৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ নিয়োগক্ষেত্ৰ হৈ পৰিছে। আনুষ্ঠানিক খণ্ডৰ বৃদ্ধিত সামষ্টিক অৰ্থনৈতিক কাৰক আৰু আইনসমূহে বাধা দিলে পাৰিবাৰিক অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ বৃদ্ধি ঘটে আৰু তাত কম খৰচৰ, সহজে নিয়োগ কৰিব পৰা আৰু সহজে কামৰপৰা আঁতৰাব পৰা শিশু শ্ৰম ব্যৱহাৰ হয়।৪৩ আন গৱেষকসকলেও ভাৰতীয় শ্ৰম বজাৰৰ অনমনীয়তা আৰু গাঁথনি, অনানুষ্ঠানিক অৰ্থনীতিৰ আকাৰ, উদ্যোগৰ বৃহৎ পৰিসৰত বিকাশ কৰিব নোৱাৰা ক্ষমতা আৰু আধুনিক উৎপাদন প্ৰযুক্তিৰ অভাৱক শিশু শ্ৰমৰ চাহিদা আৰু গ্ৰহণযোগ্যতাত প্ৰভাৱ পেলোৱা সামষ্টিক অৰ্থনৈতিক কাৰক হিচাপে উল্লেখ কৰিছে।৪৪৪৫৪৬

Cigno আদিয়ে ভাৰতত চৰকাৰে ৰূপায়ণ কৰা ভূমি পুনৰ্বিতৰণ কাৰ্যসূচীৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিছে। দৰিদ্ৰ পৰিয়ালক অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী কৰাৰ উদ্দেশ্যে সৰু সৰু মাটিৰ টুকুৰা দিয়া হৈছিল যদিও ইয়াৰ অনিচ্ছাকৃত ফল হিচাপে শিশু শ্ৰম বৃদ্ধি পোৱা বুলি তেওঁলোকে উল্লেখ কৰিছে। তেওঁলোকৰ মতে, সৰু মাটিৰটুকুৰাত ব্যয়-বহুল কৃষি সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰাটো উৎপাদনশীল নহয় বাবে এনে মাটি অধিক শ্ৰম-নিবিড়ভাৱে চহোৱা হয়। ফলত সৰু মাটিৰপৰা উৎপাদন বৃদ্ধি কৰিবলৈ শিশু শ্ৰমকে ধৰি অধিক শ্ৰম ব্যৱহাৰ কৰা হয়।৪৭৪৮

ভাৰতত বন্ধকী শিশু শ্ৰম

বন্ধকী শিশু শ্ৰম হৈছে বলপূৰ্বক বা আংশিকভাৱে বলপূৰ্বক শ্ৰমৰ এক ব্যৱস্থা, য'ত শিশুৱে বা শিশুৰ পিতৃ-মাতৃয়ে কোনো ঋণদাতাৰ সৈতে মৌখিক বা লিখিত চুক্তি কৰে। শিশুৱে ঋণৰ বিনিময় হিচাপে কাম কৰে।৪৯ ২০০৫ চনৰ ILO প্ৰতিৱেদন অনুসৰি, ভাৰতত ঋণ বন্ধকী ব্যৱস্থা ঔপনিৱেশিক যুগত সস্তা আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য শ্ৰম লাভৰ উপায় হিচাপে বিকশিত হৈছিল। সেই সময়ৰ ঋণ আৰু ভূমি ইজাৰ সম্পৰ্কৰপৰা এই ব্যৱস্থা গঢ় লৈ উঠিছিল। অঞ্চলভেদে ইয়াক Hali, Halwaha বা Jeura ব্যৱস্থা বুলি কোৱা হৈছিল আৰু ঔপনিৱেশিক প্ৰশাসনে ইয়াক বন্ধকী শ্ৰম ব্যৱস্থা হিচাপে অভিহিত কৰিছিল। এই ব্যৱস্থাসমূহত বন্ধকী শিশু শ্ৰমো অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। ILO-ৰ মতে, সময়ৰ সৈতে এনে দীঘলীয়া পৰম্পৰাগত সম্পৰ্কৰ প্ৰচলন হ্ৰাস পাইছে।৪৯৫০

১৯৭৭ চনত ভাৰতে যিকোনো ব্যক্তিয়ে বন্ধকী শ্ৰমৰ বাবে মানুহক আহ্বান কৰা বা ব্যৱহাৰ কৰাটো নিষিদ্ধ কৰা আইন প্ৰণয়ন কৰে। তথাপি বন্ধকী শিশু শ্ৰম অব্যাহত থকাৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় মানৱ অধিকাৰ আয়োগৰ বিশেষ প্ৰতিবেদকৰ এটা প্ৰতিৱেদনত ১৯৯৬ চনত তামিলনাডুত আকস্মিক পৰিদৰ্শনৰ সময়ত ৫৩জন শিশু শ্ৰমিক উদ্ধাৰৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছিল। প্ৰতিটো শিশু বা পিতৃ-মাতৃয়ে ₹১,০০,০০০ৰপৰা ₹২,৫০,০০০লৈ অগ্ৰিম ধন লৈছিল। শিশুসকলক দিনে ১২ৰপৰা ১৪ ঘণ্টা কাম কৰোৱা হৈছিল আৰু প্ৰতিদিনে মাত্ৰ ₹২ৰপৰা ₹৩ মজুৰি দিয়া হৈছিল।৫১৫২ ILO-ৰ এক প্ৰতিৱেদন অনুসৰি বন্ধকী শিশু শ্ৰমৰ পৰিসৰ নিৰ্ধাৰণ কৰাটো কঠিন যদিও ২০০১ চনত বিভিন্ন সামাজিক কৰ্মী গোটৰ অনুমান ৩৫০,০০০লৈকে আছিল।৪৯

আইন থকাৰ পাছতো ভাৰতত বন্ধকী শ্ৰম ব্যৱস্থা (উচ্ছেদ) আইন, ১৯৭৬ৰ অধীনত দায়ী ব্যক্তিৰ বিৰুদ্ধে গোচৰ চলোৱাৰ ঘটনা কম।৫৩ কিছুমান ক্ষেত্ৰত কাৰখানাত কাম কৰা শিশুৰ সংখ্যা কমিলেও দৰিদ্ৰতাৰ বাবে শিশু আৰু দৰিদ্ৰ পৰিয়ালসমূহে কাম কৰিবলৈ বাধ্য হোৱা বুলি প্ৰতিৱেদনসমূহত উল্লেখ কৰা হৈছে। কাৰখানাই প্ৰয়োজন হোৱা ব্যক্তিক ঋণ দিয়ে, ঘৰত তাঁত স্থাপন কৰি দিয়ে আৰু তাৰ পাছত শিশু থকা পৰিয়ালটোৱে ঘৰৰপৰা কাম কৰি সুদ পৰিশোধ কৰাৰ লগতে কিছু মজুৰি লাভ কৰে।৫৩

শিশু শ্ৰমৰ পৰিণতি

ৰ ৰাজপথত এজন কিশোৰ ফল বিক্ৰেতা]]

বৃহৎসংখ্যক শিশু শ্ৰমিকৰ উপস্থিতিক অৰ্থনৈতিক কল্যাণৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুতৰ সমস্যা হিচাপে গণ্য কৰা হয়। কাম কৰা শিশুৱে প্ৰয়োজনীয় শিক্ষা লাভ কৰিব নোৱাৰে আৰু শাৰীৰিক, বৌদ্ধিক, আৱেগিক আৰু মানসিকভাৱে বিকশিত হোৱাৰ সুযোগ হেৰুৱায়।৫৪ শাৰীৰিক অৱস্থাৰ ক্ষেত্ৰত শিশুসকল দীঘলীয়া একঘেয়ামি কামৰ বাবে প্ৰস্তুত নহয়, কাৰণ তেওঁলোক প্ৰাপ্তবয়স্কতকৈ অধিক সোনকালে ভাগৰি পৰে। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকৰ শাৰীৰিক অৱস্থা দুৰ্বল হয় আৰু ৰোগৰ প্ৰতি অধিক সংবেদনশীল হয়।৫৫

বিপজ্জনক কৰ্ম-পৰিস্থিতিত কাম কৰা শিশুৰ অৱস্থা অধিক সংকটজনক।৫৬ বিদ্যালয়লৈ যোৱাৰ সলনি কাম কৰা শিশুৱে নিৰক্ষৰ হৈ থকাৰ সম্ভাৱনা থাকে, যাৰ ফলত নিজৰ কল্যাণ আৰু তেওঁলোক বাস কৰা সম্প্ৰদায়ৰ কল্যাণত অৱদান আগবঢ়োৱাৰ ক্ষমতা সীমিত হয়। শিশু শ্ৰমে ভাৰতৰ ওপৰত দীৰ্ঘম্যাদী নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।

অৰ্থনীতিৰ অধ্যয়নসমূহে দেখুৱায় যে দীৰ্ঘম্যাদী ঔদ্যোগিক বিকাশ ব্যৱসায়সমূহৰ প্ৰয়োজনীয় দক্ষতা থকা শিক্ষিত কৰ্মশক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। এই দৃষ্টিকোণৰপৰা যুৱসকল এখন দেশৰ ভৱিষ্যৎ কৰ্মশক্তি আৰু অৰ্থনৈতিক সম্ভাৱনাৰ ভেটি। গৱেষণাই সূচায় যে ব্যাপক শিশু শ্ৰমে কম মানৱ মূলধন সঞ্চয়ৰ জৰিয়তে ভৱিষ্যৎ কৰ্মশক্তিৰ মানৱ মূলধন গঠনৰ হাৰ হ্ৰাস কৰিব পাৰে।৫৭

ভাৰতৰ শিশু শ্ৰমিকৰ বৃহৎ অংশ, প্ৰায় ৭০ শতাংশ, কৃষিখণ্ডত নিয়োজিত বুলি এক প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছিল।৫৮ আন কিছুমান শিশু কম দক্ষতা আৰু অধিক শ্ৰম-নিবিড় খণ্ডত, যেনে শাৰী বোৱা বা ঘৰুৱা সহায়কৰ কামত নিয়োজিত হয়; আনহাতে কিছুমান শিশু কয়লা খননৰ দৰে গধুৰ উদ্যোগতো কাম কৰে।৫৯

ILO-ৰ মতে, শিশুক কামৰ সলনি বিদ্যালয়লৈ পঠিয়ালে উন্নয়নশীল দেশসমূহে উল্লেখযোগ্য অৰ্থনৈতিক লাভ লাভ কৰিব পাৰে।১০ শিক্ষাৰ অভাৱত শিশুৱে সাক্ষৰতা আৰু কাৰিকৰী দক্ষতাৰ দৰে প্ৰয়োজনীয় যোগ্যতা লাভ নকৰে, যিবোৰে তেওঁলোকৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰি ভৱিষ্যতে অধিক দক্ষতা আৰু অধিক মজুৰিৰ কাম লাভ কৰাত সহায় কৰিব পাৰে।

হীৰা উদ্যোগ

১৯৯৯ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই Universal Alliance of Diamond Workers নামৰ এটা শ্ৰমিক সংগঠনৰ সৈতে যৌথভাৱে এক প্ৰতিৱেদন প্ৰকাশ কৰিছিল।৬০ ILO-ৰ প্ৰতিৱেদন অনুসৰি ভাৰতীয় হীৰা উদ্যোগত শিশু শ্ৰম ব্যাপক আছিল। International Confederation of Free Trade Unions-এও ১৯৯৭ চনৰ এক পৃথক বিবৃতিত ভাৰতৰ হীৰা উদ্যোগত শিশু শ্ৰম অব্যাহত থকাৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল।৬১ অৱশ্যে South Gujarat Diamond Workers Association-এ শিশু শ্ৰম আছে বুলি স্বীকাৰ কৰিলেও ই ব্যৱস্থাগত নহয় আৰু ১ শতাংশতকৈ কম বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছিল।৬২

১৯৯৯ চনৰ ILO প্ৰতিৱেদন অনুসৰি, ভাৰতে ওজনৰ হিচাপত বিশ্বৰ ৬০ শতাংশ হীৰা আৰু মূল্যৰ হিচাপত ৪০ শতাংশ হীৰা কাটি আৰু পালিশ কৰে। ইয়াৰ উপৰি বিশ্বৰ ৯৫ শতাংশ পান্না, ৮৫ শতাংশ চুনি আৰু ৬৫ শতাংশ নীলাও ভাৰতে প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰে।৬০ এই হীৰা আৰু ৰত্নসমূহ পৰম্পৰাগত শ্ৰম-নিবিড় পদ্ধতিৰে প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰা হয়। এই উদ্যোগত প্ৰায় ১৫ লাখ লোক নিয়োজিত আৰু তেওঁলোকৰ অধিকাংশ অনানুষ্ঠানিক খণ্ডত কাম কৰে। উদ্যোগটো বহু সৰু সৰু এককত বিভক্ত আৰু প্ৰতিটো এককত কমসংখ্যক শ্ৰমিক থাকে।৬০

ILO-ৰ প্ৰতিৱেদন অনুসৰি, ভাৰতৰ জটিল শ্ৰম আইন এৰাই চলাৰ বাবে ৰপ্তানি অৰ্ডাৰসমূহ বহু অংশত বিভক্ত কৰা হয় আৰু বহু মধ্যস্থতাকাৰীৰ জৰিয়তে কাম উপ-ঠিকাত দিয়া হয়। এই পৰিস্থিতিত হীৰা আৰু ৰত্ন উদ্যোগত শিশু শ্ৰমিকৰ সঠিক সংখ্যা জনা নাছিল। ১৯৯৭ চনত মুঠ ১৫ লাখ শ্ৰমিকৰ ভিতৰত শিশু শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ১০,০০০ৰপৰা ২০,০০০ৰ ভিতৰত আছিল বুলি অনুমান কৰা হৈছিল।৬০

২০০৫ চনত ভাৰতৰ হীৰা আৰু ৰত্ন উদ্যোগৰ ২১টা স্থানত ৬৬৩টা উৎপাদন এককত কৰা এক অধ্যয়নত শিশু শ্ৰমৰ হাৰ ০.৩১ শতাংশলৈ হ্ৰাস পোৱা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।৬৩৬৪৬৫

আতচবাজি উৎপাদন

দক্ষিণ ভাৰতৰ শিৱকাশী চহৰ আতচবাজি আৰু দিয়াশলাই উদ্যোগৰ বাবে পৰিচিত আৰু তাত আতচবাজি উৎপাদনত শিশু শ্ৰম ব্যৱহাৰৰ কথা প্ৰতিৱেদন কৰা হৈছে।৬৬ ২০১১ চনত তামিলনাডুৰ শিৱকাশীত ৯,৫০০ৰো অধিক আতচবাজি কাৰখানা আছিল আৰু ভাৰতৰ মুঠ আতচবাজি উৎপাদনৰ প্ৰায় ১০০ শতাংশ তাত উৎপাদিত হৈছিল।৬৭ আতচবাজি উদ্যোগত প্ৰায় ১.৫ লাখ লোক নিয়োজিত আছিল আৰু প্ৰতিটো কাৰখানাত গড়ে ১৫জন শ্ৰমিক আছিল। ইয়াৰে অধিকাংশ অনানুষ্ঠানিক খণ্ডত আছিল।

১৯৮৯ চনত শুভ ভৰদ‍্বাজে ভাৰতৰ আতচবাজি উদ্যোগত শিশু শ্ৰমৰ উপস্থিতি আৰু দুৰ্বল সুৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল।৬৮ অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ সৰু সৰু শেডত শিশু শ্ৰম সাধাৰণ আছিল। মাত্ৰ চাৰিটা কোম্পানীয়ে বৃহৎ পৰিসৰত সংগঠিত খণ্ডত কাম কৰিছিল আৰু ৫০০ৰো অধিক শ্ৰমিক আছিল। বৃহৎ কোম্পানীসমূহে শিশু নিয়োগ নকৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ সুৰক্ষা ব্যৱস্থা উন্নত আছিল।

ILO-ৰ ২০০২ চনৰ এক প্ৰতিৱেদনত তামিলনাডুৰ আতচবাজি, দিয়াশলাই আৰু ধূপকাঠি উদ্যোগত শিশু শ্ৰম উল্লেখযোগ্য বুলি কোৱা হৈছিল।৬৯ প্ৰতিৱেদন অনুসৰি, এই শিশুসকল সাধাৰণতে ৰপ্তানিৰ বাবে উৎপাদন কৰা আনুষ্ঠানিক অৰ্থনীতিৰ প্ৰতিষ্ঠানত নহয়, ঘৰুৱা আৰু অনানুষ্ঠানিক যোগান শৃংখলাত কাম কৰিছিল।

ৰেচম উৎপাদন

২০০৩ চনৰ Human Rights Watchৰ এক প্ৰতিৱেদন অনুসৰি, পাঁচ বছৰ বয়সৰপৰাই শিশুক ৰেচম উদ্যোগত নিয়োজিত কৰি দিনে ১২ ঘণ্টালৈকে আৰু সপ্তাহত ছয়ৰপৰা সাত দিন কাম কৰোৱা হৈছিল।৭০ প্ৰতিৱেদনটোত এই শিশুসকলক বন্ধকী শ্ৰমিক বুলি দাবী কৰা হৈছিল। কৰ্ণাটক আৰু তামিলনাডুৰ ৰেচম উদ্যোগত এনে শিশু শ্ৰমিক সহজে পোৱা যায় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।৭১

২০১২ চনৰ এটা জাৰ্মান অনুসন্ধানমূলক সংবাদ প্ৰতিৱেদনত দাবী কৰা হৈছিল যে কৰ্ণাটকৰ দৰে ৰাজ্যত বেচৰকাৰী সংস্থাই ১৯৯৮ চনত ১,১০০টা ৰেচম কাৰখানাত ১৫,০০০লৈকে শিশু শ্ৰমিক বিচাৰি পাইছিল।৭২

কাৰ্পেট বোৱা

সিদ্ধাৰ্থ কাঁড়াৰ অধ্যয়ন অনুসৰি ভাৰতত উৎপাদিত প্ৰায় ২০ শতাংশ কাৰ্পেটত শিশু শ্ৰম জড়িত থাকিব পাৰে।৭৩ অধ্যয়নটোত ভাৰতৰ হাতেৰে নিৰ্মিত কাৰ্পেটৰ যোগান শৃংখলাত শিশু শ্ৰম আৰু দাসত্বৰ উপস্থিতি নিৰ্ণয় কৰিবলৈ অধিক যোগান শৃংখলা অনুসৰণৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ কথাও উল্লেখ কৰা হৈছিল।

ঘৰুৱা শ্ৰম

ঘৰুৱা কাম আৰু ৰেস্তোৰাঁত কাম কৰা শিশু শ্ৰমিকৰ চৰকাৰী অনুমান ২৫ লাখৰো অধিক, আনহাতে বেচৰকাৰী সংস্থাসমূহে এই সংখ্যা প্ৰায় ২ কোটি বুলি অনুমান কৰিছিল।৭৪ ভাৰত চৰকাৰে ২০০৬ চনৰ ১০ অক্টোবৰৰপৰা শিশু শ্ৰম নিষেধাজ্ঞাৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰি ঘৰুৱা কাম, ৰেস্তোৰাঁ, ধাবা, হোটেল, স্পা আৰু ৰিজৰ্টত শিশুক নিয়োগ নিষিদ্ধ কৰে।

খনি

১৯৫২ চনৰ আইনে ১৮ বছৰৰ তলৰ ব্যক্তিক খনিত নিয়োগ নিষিদ্ধ কৰাৰ পাছতো মেঘালয়ৰ আদিম কয়লা খনিসমূহত ১৮ বছৰৰ তলৰ শিশুক নিয়োগ কৰা ধৰা পৰিছিল। ২০১৩ চনত এই বিষয়টোৱে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংবাদ মাধ্যমৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল।

ইটাভাটা

বেংগালুৰু আৰু হছুৰৰ আশে-পাশে বহুতো ইটাভাটাত উচ্চ মজুৰিৰ প্ৰলোভন দেখুৱাই বন্ধকী আৰু শিশু শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাৰ কথা প্ৰতিৱেদন কৰা হৈছে। ২০১৮ চনত বাংগালুৰুৰ আনেকালৰ ওচৰৰ এটা ইটাভাটাৰপৰা শিশুসহ ২২জন বন্ধকী শ্ৰমিক উদ্ধাৰ কৰা হয় আৰু নিয়োগকৰ্তাসকলক আৰক্ষীয়ে গ্ৰেপ্তাৰ কৰে।৭৫৭৬

অসমত শিশু শ্ৰম

অসমতো শিশু শ্ৰম এক সামাজিক আৰু শ্ৰম-সম্পৰ্কীয় সমস্যা হিচাপে বিদ্যমান। ২০১১ চনৰ লোকপিয়লত অসমক ৰাজ্য হিচাপে আৰু ইয়াৰ জিলাসমূহক পৃথক ভৌগোলিক একক হিচাপে লৈ ৫–৯ আৰু ১০–১৪ বছৰ বয়সৰ কৰ্মৰত ব্যক্তিৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল।৭৭ ২০১১ চনৰ লোকপিয়লৰ আন আন তালিকাসমূহতো অসমৰ ৫–১৪ বছৰ বয়সৰ কৰ্মী, মুখ্য আৰু প্ৰান্তীয় কৰ্মী আৰু বিভিন্ন সামাজিক গোট অনুসৰি কৰ্মসংস্থাপনৰ তথ্য সংৰক্ষিত আছে।৭৮৭৯

অসম চৰকাৰৰ শ্ৰম আয়ুক্তালয়ৰ মতে, ১৪ বছৰ সম্পূৰ্ণ নকৰা ব্যক্তি, অথবা শিশুৰ বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইন, ২০০৯ত নিৰ্ধাৰিত বয়সৰ তলৰ ব্যক্তি, শিশু শ্ৰমিকৰ সংজ্ঞাৰ অন্তৰ্গত।৮০

অসম চৰকাৰৰ শ্ৰম আয়ুক্তালয়ে শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধ খণ্ডৰপৰা চিনাক্ত আৰু উদ্ধাৰ কৰা, শিশু শ্ৰমিকক মুক্ত কৰি পুনৰ্বাসন কৰা আৰু শিশু শ্ৰম নিৰ্মূল কৰাৰ বাবে কাম কৰে।৮১ অসমত শিশু শ্ৰম বা বিপদত থকা শিশুৰ বিষয়ে তথ্য জনাবলৈ চৰকাৰীভাৱে ১০৯৮ টোল-ফ্ৰী হেল্পলাইন নম্বৰ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ নাগৰিকসকলক আহ্বান জনোৱা হৈছে। অসম চৰকাৰৰ শ্ৰম আয়ুক্তালয়ে শিশু আৰু কিশোৰ শ্ৰম আইন, কেন্দ্ৰীয় নিয়ম আৰু শিশু শ্ৰম আইন প্ৰয়োগৰ বাবে মানক কাৰ্যপদ্ধতিও প্ৰকাশ কৰিছে।৮২

ভাৰতত শিশু শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে পদক্ষেপ

১৯৭৯ চনত ভাৰত চৰকাৰে শিশু শ্ৰম আৰু ইয়াক মোকাবিলা কৰাৰ উপায় অধ্যয়নৰ বাবে গুৰূপাদস্বামী সমিতি গঠন কৰে। ১৯৮৬ চনত সমিতিখনৰ পৰামৰ্শৰ ভিত্তিত শিশু শ্ৰম নিষেধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ আইন প্ৰণয়ন কৰা হয়।৮৩ ১৯৮৭ চনত বিপজ্জনক বৃত্তিত কাম কৰা শিশুৰ পুনৰ্বাসনৰ ওপৰত গুৰুত্ব দি ৰাষ্ট্ৰীয় শিশু শ্ৰম নীতি প্ৰণয়ন কৰা হয়।৮৪ ১৯৮৮ চনৰপৰা শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰ্যালয়ে শিশু শ্ৰমিকৰ পুনৰ্বাসনৰ বাবে প্ৰায় ১০০টা উদ্যোগ-নিৰ্দিষ্ট ৰাষ্ট্ৰীয় শিশু শ্ৰম প্ৰকল্পয়ে ৰূপায়ণ কৰিছিল।৮৫

ভাৰত চৰকাৰে শিশু শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে বিভিন্ন আইন, সংস্থা আৰু প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি তুলিছে। ইয়াৰ ভিতৰত শিশু আৰু কিশোৰ শ্ৰম (নিষেধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন, ১৯৮৬, ৰাষ্ট্ৰীয় শিশু শ্ৰম নীতি, বিশেষ প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ, PENCIL পৰ্টেল আৰু বিভিন্ন পুনৰ্বাসনমূলক ব্যৱস্থা অন্তৰ্ভুক্ত। ২০২১ চনৰপৰা ৰাষ্ট্ৰীয় শিশু শ্ৰম প্ৰকল্পক সমগ্ৰ শিক্ষা অভিযানৰ সৈতে একত্ৰিত কৰা হৈছে।৮৬

ভাৰতত শিশু শ্ৰমমুক্ত অঞ্চলৰ ধাৰণাও প্ৰচাৰ কৰা হৈছে। শিশু শ্ৰমমুক্ত অঞ্চল হৈছে এনে এটা নিৰ্ধাৰিত অঞ্চল, যেনে গাঁও বা বাগিছা, য'ত সমাজে শিশু কাম নকৰিব আৰু প্ৰতিটো শিশু বিদ্যালয়ত থাকিব লাগে বুলি একমত হয়।৮৭ এই ধাৰণাটো ১৯৯২ চনত ভাৰতীয় সংগঠন Mamidipudi Venkatarangaiya Foundation-এ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।

বেচৰকাৰী সংস্থা

বচপন বাচাও আন্দোলন, চাইল্ড ফাণ্ড, কেয়াৰ ইণ্ডিয়া, তালাশ এচছিয়েচন, চাইল্ড ৰাইট এণ্ড ইউ, গ্লোৱেল মাৰ্চ এগেইনষ্ট চাইল্ড লেবাৰ, বুন্দেলখণ্ড মাতৃ ভূমি সমাজ সেৱী সমগঠন প্ৰকল্প, গুডৱেভ ইণ্ডিয়া,৮৮ RIDE India আৰু Childline আদি বহুতো বেচৰকাৰী সংস্থাই ভাৰতত শিশু শ্ৰম নিৰ্মূলৰ বাবে কাম কৰি আহিছে।৮৪

শিশু শ্ৰম ভাৰতীয় আদালতসমূহত জনস্বাৰ্থমূলক গোচৰৰ বিষয়ো হৈ আহিছে।৮৯৯০

শিশু শ্ৰমিকৰ জনমিতি

ভাৰতত দৰিদ্ৰতা, নিৰক্ষৰতা, শিক্ষাৰ অভাৱ, নিবনুৱা সমস্যা, জনসংখ্যাৰ অধিক ঘনত্ব আদি বিভিন্ন কাৰণত লাখ লাখ শিশু শিশু শ্ৰমত জড়িত হয়।

Save the Children-ৰ মতে, ১৪ৰপৰা ১৭ বছৰ বয়সৰ শিশুৱে বিপজ্জনক কামত জড়িত হৈ ভাৰতৰ শিশু শ্ৰমিকৰ এক বৃহৎ অংশ গঠন কৰে।৯১ পূৰ্বতে শিশু শ্ৰম ভাৰতৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলত অধিক ব্যাপক আছিল, য'ত কৰ্মৰত শিশুৰ প্ৰায় ৮০ শতাংশে কাম কৰিছিল বুলি প্ৰতিৱেদন কৰা হৈছিল।৯২ পাছলৈ নগৰায়িত অঞ্চলসমূহতো শিশু শ্ৰমৰ উপস্থিতি বৃদ্ধি পোৱাৰ কথা প্ৰতিৱেদন কৰা হৈছে। UNICEF-ৰ মতে, ৫ৰপৰা ১৪ বছৰ বয়সৰ শিশুৰ নগৰাঞ্চলীয় শিশু শ্ৰমৰ ক্ষেত্ৰত ৫৪ শতাংশ বৃদ্ধি দেখা গৈছিল।৯৩ Campaign Against Child Labour-ৰ এক অধ্যয়ন অনুসৰি ভাৰতত মুঠ প্ৰায় ১২,৬৬৬,৩৭৭জন শিশু শ্ৰমিক আছিল।৯২

২০০৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰৰ NSSO তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত শিশু শ্ৰমৰ উপস্থিতিৰ হাৰ বিভিন্ন সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় গোটৰ মাজত পৃথক আছিল। সেই তথ্যত মুছলমান ভাৰতীয়সকলৰ মাজত শিশু শ্ৰমৰ হাৰ হিন্দু ভাৰতীয়সকলতকৈ প্ৰায় ৪০ শতাংশ অধিক বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল। জাতিভিত্তিক শ্ৰেণীবিভাজনত শিশু শ্ৰমৰ হাৰ ২.৮ শতাংশ আছিল, যি ৰাষ্ট্ৰীয় গড় ২.৭৪ শতাংশৰ সৈতে পৰিসংখ্যাগতভাৱে একে আছিল। জনজাতীয় জনসংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত শিশু শ্ৰমৰ হাৰ ৩.৮ শতাংশ আছিল।৯৪ Save the Children-ৰ Stolen Childhoods প্ৰতিৱেদন অনুসৰি, অপুষ্টিৰ বাবে ভাৰতত ৪৮.২ নিযুত শিশু খৰ্বকায় আছিল বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল। ভাৰতত প্ৰায় ৩.১ কোটি শিশু কৰ্মশক্তিৰ অংশ আছিল বুলি প্ৰতিৱেদনটোত উল্লেখ কৰা হৈছিল। উপলব্ধ শিশু শ্ৰমৰ তথ্যৰ বিশ্লেষণে দেখুৱায় যে গ্ৰাম্য ভাৰতত ৫–১৪ বছৰ বয়সৰ বহু শিশু কৃষিকৰ্মত নিয়োজিত আছিল।৯৫

বাহ্যিক সংযোগ

তথ্যসূত্ৰ

  1. ↑ Age Data C13 Table (India/States/UTs ), Final Population - 2011 Census of India
  2. ↑ (2011). Child Labour - ILO. ILO, United Nations
  3. ↑ Child and Adolescent Labour (Prohibition and Regulation) Act, 1986. India Code
  4. ↑ Ministry of Labour & Employment. Ministry of Labour & Employment, Government of India
  5. ↑ Child Labour (Prohibition and Regulation) Amendment Rules, 2017. Ministry of Labour and Employment, Government of India
  6. ↑ (2009). Children and Work (Annual Report 2009). Ministry of Labour and Employment (India). পৃ. 108
  7. ↑ Constitution of India. Vakilno1.com. Government of India
  8. ↑ India- The big picture. UNICEF
  9. ↑ (2012). THE STATE OF THE WORLD'S CHILDREN - 2011. UNICEF
  10. ↑ Madslien, Jorn. (4 February 2004). ILO: 'Child labour prevents is ver. BBC News
  11. ↑ (2011). Facts on Child Labor - 2010. ILO, Geneva
  12. ↑ (2006). Agriculture accounts for 70 percent of child labour worldwide. FAO, United Nations
  13. ↑ Child Labour. Labour.nic.in
  14. ↑ Archived copy
  15. ↑ Burra, Neera. Child labour in rural areas with a special focus on migration, agriculture, mining and brick kilns. National Commission for Protection of Child Rights
  16. ↑ Gap Under Fire: Reports Allege Child Labor. ABC News
  17. ↑ Hawkes, Steve. (17 June 2008). Primark drops firms using child labour. The Times
  18. ↑ Bahree, Megha. (3 October 2008). Child Labor. Forbes
  19. ↑ Burrell, Ian; Hickman, Martin. (17 June 2011). BBC crisis over 'fake' sweatshop scene in Primark documentary. The Independent
  20. ↑ (2012). Primark and BBC Panorama: the true story. Primark
  21. ↑ (2011). National Legislation and Policies Against Child in India. International Labour Organization - an Agency of the United Nations, Geneva
  22. ↑ (2012). What is child labour?. International Labour Organization
  23. ↑ (2012). Definitions: Child Protection. UNICEF
  24. ↑ (2007). Figures: An Analysis of Census 2001 Child Labour Facts and Figures. Govt of India and ILO
  25. ↑ (2011). Abolition of Child Labour– A Brief Note. National Advisory Council
  26. ↑ (2011). The Children - Education. UNICEF
  27. ↑ (24 April 2006). Global campaign for children - More teachers needed. UNICEF
  28. ↑ Swati Chandra. (10 April 2012). Shortage of teachers cripples right to education. The Times of India
  29. ↑ (3 September 2011). Uniform shortage. India Today
  30. ↑ Constitution of india. Ministry of Law and Justice, Govt. of India
  31. ↑ Child and Adolescent Labour (Prohibition and Regulation) Act, 1986. India Code
  32. ↑ Child Labour (Prohibition and Regulation) Amendment Rules, 2017. Ministry of Labour and Employment, Government of India
  33. ↑ (2011). Initiatives towards Elimination of Child Labour – Action Plan and Present Strategy. Ministry of Labour, Government of India
  34. ↑ Ministry of Labour & Employment. Ministry of Labour & Employment, Government of India
  35. ↑ PENCIL Portal. Ministry of Labour and Employment, Government of India
  36. ↑ (2001). Beyond Child Labour - Affirming Rights. UNICEF
  37. ↑ (2008). Child labour - causes. ILO, United Nations
  38. ↑ Basu, Kaushik. (29 November 2004). Combating India's truant teachers. BBC News
  39. ↑ (20 January 2012). Are Indian Schools Getting Even Worse?. The Wall Street Journal
  40. ↑ Kremer. (September 2004). TEACHER ABSENCE IN INDIA: A SNAPSHOT. World Bank
  41. ↑ (1990). Child Labour and Education - Digest 28. UNICEF
  42. ↑ (3 January 2012). India Journal: The Basic Shortages that Plague Our Schools. The Wall Street Journal
  43. ↑ Biggeri, Mario; Santosh Mehrotra. (2007). Asian Informal Workers: Global Risks, Local Protection. Routledge. ISBN 978-0-415-38275-5
  44. ↑ Grootaert, Christiaan; Harry Anthony Patrinos. (1999). The Policy Analysis of Child Labor: A Comparative Study. Palgrave Macmillan. ISBN 978-0312221225
  45. ↑ Galbi, Douglas. (1997). Child Labor and the Division of Labor in the Early English Cotton Mills. Journal of Population Economics. পৃ. 357–375
  46. ↑ Brown, D. K.; Deardorff, A. V.; Stern, R. M. Child Labor: Theory, Evidence, and Policy (Chapter 3, International Labor Standards: History, Theory, and Policy Options). ISBN 9781405105552
  47. ↑ Cigno, Rosati; Cigno, Tzannatos. (December 2001). Child Labor, Nutrition and Education in Rural India: An Economic Analysis of Parental Choice and Policy Options. Pacific Economic Review. The World Bank
  48. ↑ Cigno, A.; F. C. Rosati. (2002). Child Labour, Education and Nutrition in Rural India. Pacific Economic Review. পৃ. 65–83
  49. ↑ Incidence and Pattern
  50. ↑ Brass, Tom. (1986). Unfree labour and capitalist restructuring in the Agrarian sector: Peru and India. Journal of Peasant Studies. পৃ. 50–77
  51. ↑ (2000). Annual Report 1999-2000. National Human Rights Commission, Govt of India
  52. ↑ (2004). Debt Bondage in India: An Indicative Report. Centre for Education and Communication. পৃ. 48–50. ISBN 8188160113
  53. ↑ (January 2003). Small Change: Bonded Labour in India. Human Rights Watch
  54. ↑ Magnitude of Child Labour in India
  55. ↑ Lieten, G. K. (2004). Child labour and poverty. In G. K. Lieten (Ed.), Working children around the world: Child rights and child reality, 63-80. New Delhi: Institute For Human Development
  56. ↑ Dhariwal, Navdip. (13 June 2006). Child Labour - India's Cheap Commodity. BBC News
  57. ↑ Is Child Labor Inefficient?. Harvard
  58. ↑ (22 June 2010). Civil society urges PM to ban child labour. The Times of India
  59. ↑ Harris, Gardiner. (25 February 2013). Children Toil in India's Mines, Despite Legal Ban. The New York Times
  60. ↑ Korgaokar, Chandra; Geir Myrstad. (1997). Child Labour in the Diamond Industry. International Labour Organization. পৃ. 51–53
  61. ↑ (26 October 1999). Child Labour Crisis in Diamond Industry. BBC News
  62. ↑ Khanna, Summit. (13 December 2004). Diamond industry plays down child labour charges. Business Standard India. Business-standard.com
  63. ↑ Tanna, Ketan. (14 February 2005). Child Labor Practice Drops in India. Rapaport News
  64. ↑ (14 February 2005). Use of child labour in gem industry lower. The Indian Express
  65. ↑ Khanna, Summit. (23 February 2005). AF Ferguson report slams Surat diamond industry. Business Standard
  66. ↑ Child Labor in Fireworks
  67. ↑ (20 October 2011). Firecracker industry edgy about slow business prospects this Diwali: ASSOCHAM. ASSOCHAM
  68. ↑ (1989). Urban unorganized sector in India. Mittal. পৃ. 45–48
  69. ↑ (2002). A future without child labour. International Labour Organization, Geneva. ISBN 92-2-112416-9
  70. ↑ (23 January 2003). Indian silk industry employs child: Human Rights Watch
  71. ↑ Child: Blood on silk. The Hindu
  72. ↑ (2010). India: Freeing the Small Hands of the Silk Industry. (Germany)
  73. ↑ Tainted Carpets: Slavery and Child Labor in India's Hand-Made Carpet Sector, Health and Human Rights, Harvard University, page 48
  74. ↑ (20 October 2006). Enforcing the ban. The Hindu
  75. ↑ Modern slavery and child labour in Indian quarries - Stop Child Labour. Stop Child Labour
  76. ↑ Modern slavery and child labour in Indian quarries. www.indianet.nl
  77. ↑ India - B-26: Occupational classification of main workers and marginal workers other than cultivators and agricultural labourers by age and sex, Assam - 2011. Office of the Registrar General & Census Commissioner, India
  78. ↑ India - B-01: Main workers, marginal workers, non-workers and those marginal workers, non-workers seeking/available for work classified by age and sex (total), Assam - 2011. Office of the Registrar General & Census Commissioner, India
  79. ↑ India - ST-01: Main workers classified by industrial category, age and sex (scheduled tribes), Assam - 2011. Office of the Registrar General & Census Commissioner, India
  80. ↑ Who is a Child Labour?. Commissionerate of Labour, Government of Assam
  81. ↑ Functions and Objectives. Commissionerate of Labour, Government of Assam
  82. ↑ Child and Adolescent Labour. Commissionerate of Labour, Government of Assam
  83. ↑ About Child Labour · Ministry of Labour & Employment. labour.gov.in
  84. ↑ Other Initiatives Against Child Labour in India. আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা
  85. ↑ National Legislation and Policies Against Child Labour in India. আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা
  86. ↑ Ministry of Labour & Employment. Ministry of Labour & Employment, Government of India
  87. ↑ "Stop Child Labour – School is the best place to work" coalition, Child labour free zones, accessed 27 September 2022
  88. ↑ (2019-02-11). FEATURE-India's tourist magnet starts to clean child labour 'blot'. Reuters
  89. ↑ PIL on child labour. The Tribune
  90. ↑ (9 April 2013). CWP 2693 of 2010- Hemant Goswami vs. Union of India. JD Supra
  91. ↑ Save the Children India · Statistics of Child Labour in India State Wise. Save the Children India
  92. ↑ Save the Children India · Statistics of Child Labour in India State Wise. Save the Children India
  93. ↑ Child Labour · UNICEF. unicef.in
  94. ↑ Magnitude of Child Labour in India Table 12, Section 8.12, Government of India
  95. ↑ INDIA. Status of child labour in India. cacl india

সম্পৰ্কিত শ্ৰেণী

শ্ৰমিক অধিকাৰ

উৎস আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰ

উৎস: অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া। এই প্ৰবন্ধটো অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ “ভাৰতত শিশু শ্ৰম” প্ৰবন্ধৰ সংশোধন ৬৪০৩৪০ (৩০ ছেপ্তেম্বৰ ২০২৬)ৰ পৰা আনি অসমীয়া বিশ্বকোষৰ গাঁথনিলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হৈছে। মূল লেখকসকলৰ তালিকা সম্পাদনা-ইতিহাসত উপলব্ধ। পাঠ্য CC BY-SA 4.0।

এই প্ৰবন্ধটো উদ্ধৃত কৰক