মজুৰি সংহিতা, ২০১৯

মজুৰি সংহিতা, ২০১৯ (Code on Wages, 2019), বা চমুকৈ মজুৰি সংহিতা, ভাৰতৰ সংসদ ভৱনে প্ৰণয়ন কৰা এখন শ্ৰম আইন। এই সংহিতাই মজুৰি আৰু বোনাছ পৰিশোধৰ সৈতে জড়িত চাৰিখন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত আৰু সৰল কৰিছে। ইয়াৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ সকলো শ্ৰমিকৰ বাবে ন্যূনতম মজুৰি আৰু সময়মতে মজুৰি পৰিশোধৰ বিধান প্ৰযোজ্য কৰা হৈছে।

মজুৰি সংহিতা, ২০১৯-এ মজুৰি পৰিশোধ আইন, ১৯৩৬, ন্যূনতম মজুৰি আইন, ১৯৪৮, বোনাছ পৰিশোধ আইন, ১৯৬৫ আৰু সমান পাৰিশ্ৰমিক আইন, ১৯৭৬ৰ ঠাই লৈছে। ২০২৫ চনৰ ২১ নৱেম্বৰৰপৰা মজুৰি সংহিতা, ২০১৯ অন্যান্য তিনিখন শ্ৰম সংহিতাৰ সৈতে কাৰ্যকৰী কৰা হয়।^১

পটভূমি

ভাৰতৰ বহু কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন স্বাধীনতাৰ পূৰ্বৰ আৰু স্বাধীনতাৰ পিছৰ আৰম্ভণিৰ সময়ছোৱাত প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল। সেই সময়ৰ অৰ্থনীতি আৰু কৰ্মজগত বৰ্তমানৰ তুলনাত যথেষ্ট পৃথক আছিল। পৰৱৰ্তী দশকসমূহত অৰ্থনীতি আৰু নিয়োগৰ ধৰণ সলনি হোৱাৰ লগে লগে পুৰণি আইনসমূহৰ মাজত থকা বিভিন্ন সংজ্ঞা, পঞ্জীয়ন, অনুজ্ঞাপত্ৰ আৰু প্ৰতিৱেদন দাখিলৰ ব্যৱস্থাই জটিলতা সৃষ্টি কৰিছিল।

নৰেন্দ্ৰ মোদী চৰকাৰে ২০১৫ চনৰপৰা ভাৰতৰ শ্ৰম আইনসমূহ সৰল আৰু একত্ৰিত কৰাৰ বাবে পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰে। প্ৰায় ৪৪খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইনক চাৰিখন শ্ৰম সংহিতাত একত্ৰিত কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল। এই সংস্কাৰৰ উদ্দেশ্য আছিল শ্ৰম আইনসমূহ সৰল কৰা, নিয়ম অনুসৰণৰ বোজা হ্ৰাস কৰা, শ্ৰমিকৰ সুৰক্ষা বৃদ্ধি কৰা আৰু ব্যৱসায় কৰাৰ পৰিৱেশ উন্নত কৰা।

মজুৰি সংহিতা হৈছে এই সংস্কাৰৰ অধীনত প্ৰণয়ন কৰা প্ৰথমখন শ্ৰম সংহিতা। আন তিনিখন হৈছে বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০, ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০ আৰু সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০।

চাৰিখন শ্ৰম সংহিতাই মুঠ ২৯খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত আৰু সৰল কৰাৰ উদ্দেশ্যে প্ৰণয়ন কৰা হৈছে। ২০২৫ চনৰ ২১ নৱেম্বৰৰপৰা চাৰিখন সংহিতাই কাৰ্যকৰী ৰূপ লাভ কৰে।^২

মূল বৈশিষ্ট্য

সকলো শ্ৰমিকৰ বাবে ন্যূনতম মজুৰি

মজুৰি সংহিতা, ২০১৯ৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে সকলো শ্ৰমিকৰ বাবে বিধিগত ন্যূনতম মজুৰিৰ অধিকাৰ নিশ্চিত কৰা। পূৰ্বৰ ব্যৱস্থাত ন্যূনতম মজুৰিৰ বিধান নিৰ্দিষ্ট নিয়োগ বা উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত সীমাবদ্ধ আছিল। নতুন সংহিতাই সকলো শ্ৰমিকক ন্যূনতম মজুৰিৰ আইনী সুৰক্ষাৰ অধীনলৈ আনে।

কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে শ্ৰমিকৰ ন্যূনতম জীৱন-ধাৰণৰ মান নিশ্চিত কৰাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় ন্যূনতম মজুৰিৰ মান নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে। ৰাজ্য চৰকাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা ন্যূনতম মজুৰি এই ৰাষ্ট্ৰীয় ন্যূনতম মজুৰিতকৈ কম হ'ব নোৱাৰে।

সময়মতে মজুৰি পৰিশোধ

সংহিতাই সকলো শ্ৰমিকক সময়মতে মজুৰি লাভৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ফলত মজুৰি পৰিশোধত বিলম্ব হ্ৰাস কৰাৰ লগতে শ্ৰমিকৰ আৰ্থিক স্থিৰতা বৃদ্ধি কৰাৰ উদ্দেশ্য ৰখা হৈছে।

সমান কামৰ বাবে সমান মজুৰি

লিংগৰ ভিত্তিত মজুৰি বা নিয়োগৰ ক্ষেত্ৰত বৈষম্য নিষিদ্ধ কৰা হৈছে। একে বা একে ধৰণৰ কামৰ বাবে পুৰুষ আৰু মহিলা শ্ৰমিকক সমান মজুৰি দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

মজুৰিৰ সংজ্ঞা

সংহিতাই মজুৰিৰ এক অভিন্ন সংজ্ঞা প্ৰদান কৰিছে। মজুৰিৰ সংজ্ঞাৰ অন্তৰ্গত মূল দৰমহা, মহাৰ্ঘ ভাট্টা আৰু ধাৰ্য কৰা অন্যান্য উপাদান অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। নিৰ্দিষ্ট সীমাৰ ওপৰত বিভিন্ন ভাট্টা থাকিলে সেইবোৰৰ এটা অংশ মজুৰিৰ হিচাপত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

বোনাছ

যোগ্য শ্ৰমিকক বোনাছ প্ৰদানৰ বিধান সংহিতাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। বোনাছ পৰিশোধৰ ক্ষেত্ৰত পূৰ্বৰ বোনাছ পৰিশোধ আইন, ১৯৬৫ৰ বিধানসমূহ একত্ৰিত কৰা হৈছে।

আইন প্ৰণয়নৰ ইতিহাস

মজুৰি সংহিতা বিধেয়ক প্ৰথমবাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ১০ আগষ্টত লোকসভাত শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰ্যালয়ৰ ৰাজ্যিক মন্ত্ৰী সন্তোষ গংৱাৰে উত্থাপন কৰে। ২০১৭ চনৰ ২১ আগষ্টত বিধেয়কখন সংসদীয় স্থায়ী সমিতিলৈ প্ৰেৰণ কৰা হয়। সমিতিখনে ২০১৮ চনৰ ১৮ ডিচেম্বৰত প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰে।^৩

সমিতিখনে ২৪টা পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল। ইয়াৰে ১৭টা পৰামৰ্শ বিধেয়কখনত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।^৪৫

১৬শ লোকসভা ভংগ হোৱাৰ ফলত ২০১৭ চনৰ বিধেয়কখনৰ ম্যাদ উকলি যায়। ২০১৯ চনৰ ২৩ জুলাইত মজুৰি সংহিতা বিধেয়ক, ২০১৯ পুনৰ লোকসভাত উত্থাপন কৰা হয়।^৪৬

বিধেয়কখন উত্থাপনৰ সময়ত সন্তোষ গংৱাৰে কয় যে চৰকাৰে শ্ৰমিক সংঘ, নিয়োগকৰ্তা আৰু ৰাজ্য চৰকাৰসমূহৰ সৈতে আলোচনা কৰিছিল। ২০১৫ চনৰ ১০ মাৰ্চ আৰু ১৩ এপ্ৰিলত ত্ৰিপাক্ষিক আলোচনাও অনুষ্ঠিত হৈছিল। বিধেয়কখনৰ খচৰা শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰ্যালয়ৰ ৱেবছাইটত প্ৰকাশ কৰি সাধাৰণ ৰাইজৰপৰা পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।^৫

গংৱাৰে লগতে উল্লেখ কৰে যে পূৰ্বৰ শ্ৰম আইনসমূহে কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৪০ শতাংশৰ মজুৰি পৰিশোধ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল। নতুন সংহিতাই খণ্ড বা মজুৰিৰ সীমা নিৰ্বিশেষে সকলো শ্ৰমিকক ইয়াৰ আওতালৈ অনাৰ উদ্দেশ্য গ্ৰহণ কৰে।^৪

বিধেয়কখন ২০১৯ চনৰ ৩০ জুলাইত লোকসভাত গৃহীত হয়।^৭

২০১৯ চনৰ ২ আগষ্টত বিধেয়কখন ৰাজ্যসভাত গৃহীত হয়।^৮

ৰাষ্ট্ৰপতি ৰাম নাথ কোৱিন্দে ২০১৯ চনৰ ৮ আগষ্টত বিধেয়কখনত সন্মতি প্ৰদান কৰে। একেদিনাই আইনখন ভাৰতৰ ৰাজপত্ৰত প্ৰকাশ কৰা হয়।^৯

বিধি প্ৰস্তুতি আৰু কাৰ্যকৰীকৰণ

কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে ২০২০ চনৰ ৭ জুলাইত মজুৰি সংহিতাৰ ৬৭ নং ধাৰাৰ অধীনত খচৰা বিধি ৰাজপত্ৰত প্ৰকাশ কৰে। খচৰা বিধিৰ ওপৰত ৪৫ দিনৰ বাবে জনসাধাৰণৰ মতামত গ্ৰহণৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।^১০

আইনৰ কিছুমান বিধান ২০২০ চনৰ ১৮ ডিচেম্বৰত কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল।^১১

২০২৫ চনৰ ২১ নৱেম্বৰত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে মজুৰি সংহিতা, ২০১৯ক আন তিনিখন শ্ৰম সংহিতাৰ সৈতে কাৰ্যকৰী কৰে। ইয়াৰ ফলত মজুৰি সম্পৰ্কীয় পূৰ্বৰ কেইবাখনো কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত বিধানৰ অধীনলৈ আহে।^১২

শ্ৰম সংস্কাৰৰ সৈতে জড়িত গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন

চাৰিখন শ্ৰম সংহিতা কাৰ্যকৰী হোৱাৰ পিছত শ্ৰমিকৰ বাবে নিযুক্তি, মজুৰি, সামাজিক সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰৰ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত কেইবাটাও পৰিৱৰ্তন প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।^১৩

নিযুক্তি পত্ৰ

সকলো শ্ৰমিকক লিখিত নিযুক্তি পত্ৰ দিয়াৰ ব্যৱস্থাই নিযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত স্বচ্ছতা বৃদ্ধি কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে শ্ৰমিকৰ পদ, মজুৰি আৰু অন্যান্য প্ৰাপ্যৰ লিখিত প্ৰমাণ থাকে।

নিৰ্দিষ্ট ম্যাদৰ নিয়োগ

নিৰ্দিষ্ট ম্যাদৰ কৰ্মচাৰীসকলে স্থায়ী কৰ্মচাৰীৰ সমান বহুতো সুবিধা লাভ কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। নিৰ্দিষ্ট ম্যাদৰ কৰ্মচাৰীৰ বাবে এক নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ সেৱাৰ পিছত গ্ৰেচুইটিৰ যোগ্যতাৰ ব্যৱস্থাও কৰা হৈছে।

গিগ আৰু প্লেটফৰ্ম কৰ্মী

শ্ৰম সংহিতাসমূহত প্ৰথমবাৰৰ বাবে গিগ কৰ্মী, প্লেটফৰ্ম কৰ্মী আৰু এগ্ৰিগেটৰৰ সংজ্ঞা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতাৰ অধীনত এই শ্ৰমিকসকলৰ বাবে সামাজিক সুৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰা হৈছে।

মহিলা শ্ৰমিক

মহিলাসকলক তেওঁলোকৰ সন্মতি আৰু প্ৰয়োজনীয় সুৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ অধীনত নিশাৰ পালি আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ কামত নিয়োজিত হোৱাৰ সুযোগ দিয়া হৈছে। সমান কামৰ বাবে সমান মজুৰি আৰু লিংগ বৈষম্য নিষিদ্ধ কৰাৰ বিধান শক্তিশালী কৰা হৈছে।

স্বাস্থ্য পৰীক্ষা

কৰ্মক্ষেত্ৰৰ স্বাস্থ্য সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত নিৰ্দিষ্ট শ্ৰেণীৰ শ্ৰমিকৰ বাবে বিনামূলীয়া বাৰ্ষিক স্বাস্থ্য পৰীক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। ৪০ বছৰৰ ওপৰৰ শ্ৰমিকৰ স্বাস্থ্য পৰীক্ষাৰ ব্যৱস্থাও শ্ৰম সংস্কাৰৰ অংশ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে।^১৪

নিয়ম অনুসৰণ সৰলীকৰণ

বিভিন্ন শ্ৰম আইনৰ অধীনত থকা একাধিক পঞ্জীয়ন, অনুজ্ঞাপত্ৰ আৰু প্ৰতিৱেদনৰ পৰিৱৰ্তে একক পঞ্জীয়ন, একক অনুজ্ঞাপত্ৰ আৰু একক প্ৰতিৱেদনৰ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰাৰ লক্ষ্য লোৱা হৈছে। ইয়াৰ ফলত নিয়োগকৰ্তাৰ নিয়ম অনুসৰণৰ বোজা হ্ৰাস কৰাৰ উদ্দেশ্য ৰখা হৈছে।^১৫

সামাজিক সুৰক্ষা আৰু শ্ৰম কল্যাণ

চাৰিখন শ্ৰম সংহিতাৰ সৈতে সামাজিক সুৰক্ষাৰ আৱৰণ অধিক সম্প্ৰসাৰিত কৰাৰ লক্ষ্য গ্ৰহণ কৰা হৈছে। চৰকাৰী তথ্য অনুসৰি ভাৰতত সামাজিক সুৰক্ষাৰ আৱৰণ ২০১৫ চনত কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ১৯ শতাংশৰপৰা ২০২৫ চনত ৬৪ শতাংশতকৈ অধিকলৈ বৃদ্ধি পাইছে।^১৬

নতুন শ্ৰম ব্যৱস্থাৰ লক্ষ্য হৈছে বিশেষকৈ মহিলা, যুৱক-যুৱতী, অসংগঠিত শ্ৰমিক, গিগ আৰু প্লেটফৰ্ম কৰ্মী আৰু প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকৰ বাবে সামাজিক সুৰক্ষা আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰৰ সুৰক্ষা শক্তিশালী কৰা।

সমালোচনা

মজুৰি সংহিতা আৰু অন্যান্য শ্ৰম সংহিতাসমূহে শ্ৰম আইন সৰল কৰাৰ লগতে নিয়োগ আৰু বিনিয়োগৰ পৰিৱেশ উন্নত কৰাৰ লক্ষ্য গ্ৰহণ কৰিছে। আনহাতে, শ্ৰমিক সংগঠনসমূহে কিছুমান বিধানৰ প্ৰভাৱ, বিশেষকৈ নিয়োগৰ নমনীয়তা আৰু শ্ৰমিক অধিকাৰৰ ওপৰত ইয়াৰ সম্ভাৱ্য প্ৰভাৱ সম্পৰ্কে আপত্তি প্ৰকাশ কৰিছে।

লগতে চাওক

• সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০
• ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০
• বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০
• ভাৰতীয় শ্ৰম আইন

বাহ্যিক সংযোগ

• মজুৰি সংহিতা, ২০১৯ — ভাৰতৰ ৰাজপত্ৰ
• Preliminary Draft Rules, July 2020