সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০

সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০ ভাৰতৰ সংসদ ভৱনে প্ৰণয়ন কৰা এখন শ্ৰম সংহিতা। এই সংহিতাৰ উদ্দেশ্য হৈছে সামাজিক সুৰক্ষাৰ সৈতে জড়িত বিভিন্ন আইন সংশোধন আৰু একত্ৰিত কৰা আৰু সংগঠিত, অসংগঠিত অথবা আন যিকোনো খণ্ডৰ সকলো কৰ্মচাৰী আৰু শ্ৰমিকলৈ সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা সম্প্ৰসাৰণ কৰা।

এই সংহিতাই অসংগঠিত খণ্ডৰ শ্ৰমিক, গিগ কৰ্মী আৰু মঞ্চভিত্তিক কৰ্মীসকলক সামাজিক সুৰক্ষা আঁচনিৰ আওতালৈ অনাৰ ব্যৱস্থা কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত জীৱন বীমা, অক্ষমতা বীমা, স্বাস্থ্য আৰু মাতৃত্বকালীন সুবিধা, ভৱিষ্যনিধি, পেঞ্চন আৰু দক্ষতা উন্নয়নৰ দৰে সুবিধা অন্তৰ্ভুক্ত।^১

সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০ৰ জৰিয়তে সামাজিক সুৰক্ষাৰ সৈতে জড়িত নখন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰা হৈছে।

পটভূমি

সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা বিধেয়কখন শ্ৰম মন্ত্ৰী সন্তোষ গংৱাৰে উত্থাপন কৰিছিল। বিধেয়কখন ২০২০ চনৰ ২২ ছেপ্টেম্বৰত লোকসভাত আৰু ২৩ ছেপ্টেম্বৰত ৰাজ্যসভাত গৃহীত হয়।^২

বিধেয়কখন দ্বিতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আয়োগৰ প্ৰতিৱেদন আৰু পৰামৰ্শৰ ভিত্তিত প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল।

সংহিতাখনৰ জৰিয়তে তলত উল্লেখ কৰা নখন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰা হৈছে:

• কৰ্মচাৰী ক্ষতিপূৰণ আইন, ১৯২৩
• কৰ্মচাৰী ৰাজ্যিক বীমা আইন, ১৯৪৮
• কৰ্মচাৰী ভৱিষ্যনিধি আৰু বিবিধ ব্যৱস্থা আইন, ১৯৫২
• নিয়োগ বিনিময় বাধ্যতামূলক খালী পদ জাননী আইন, ১৯৫৯
• মাতৃত্ব সুবিধা আইন, ১৯৬১
• গ্ৰেচুইটি পৰিশোধ আইন, ১৯৭২
• চলচ্চিত্ৰ কৰ্মী কল্যাণ নিধি আইন, ১৯৮১
• নিৰ্মাণ আৰু অন্যান্য নিৰ্মাণ কৰ্মী কল্যাণ উপকৰ আইন, ১৯৯৬
• অসংগঠিত কৰ্মী সামাজিক সুৰক্ষা আইন, ২০০৮^৩৪

আইন প্ৰণয়ন

বিধেয়কখন ২০২০ চনৰ ২২ ছেপ্টেম্বৰত লোকসভাত আৰু ২৩ ছেপ্টেম্বৰত ৰাজ্যসভাত গৃহীত হয়।^৫

ৰাষ্ট্ৰপতি ৰাম নাথ কোৱিন্দে ২০২০ চনৰ ২৮ ছেপ্টেম্বৰত বিধেয়কখনত সন্মতি প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ পিছত আইনখন ভাৰতৰ আইন হিচাপে পৰিগণিত হয়।

মুখ্য বিধান

সামাজিক সুৰক্ষাৰ পৰিসৰ সম্প্ৰসাৰণ

এই সংহিতাৰ অন্যতম উদ্দেশ্য হৈছে সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা অধিকসংখ্যক কৰ্মীলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা। ইয়াৰ অধীনত সংগঠিত আৰু অসংগঠিত দুয়োটা খণ্ডৰ কৰ্মচাৰী আৰু শ্ৰমিকক সামাজিক সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থাৰ আওতালৈ অনাৰ লক্ষ্য গ্ৰহণ কৰা হৈছে।

অসংগঠিত খণ্ডৰ শ্ৰমিক

সংহিতাই অসংগঠিত খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে সামাজিক সুৰক্ষা আঁচনি প্ৰৱৰ্তনৰ ব্যৱস্থা কৰিছে। অসংগঠিত খণ্ডত কৰ্মৰত শ্ৰমিকসকলক পঞ্জীয়নৰ জৰিয়তে বিভিন্ন কল্যাণমূলক আঁচনিৰ সুবিধা প্ৰদান কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

গিগ কৰ্মী আৰু মঞ্চভিত্তিক কৰ্মী

সংহিতাখনে গিগ কৰ্মী আৰু মঞ্চভিত্তিক কৰ্মীসকলক সামাজিক সুৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ আনুষ্ঠানিক আওতালৈ অনাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আনিছে। এই শ্ৰমিকসকলৰ বাবে জীৱন আৰু অক্ষমতা বীমা, স্বাস্থ্য আৰু মাতৃত্বকালীন সুবিধা, পেঞ্চন আৰু অন্যান্য সামাজিক সুৰক্ষা সুবিধাৰ আঁচনি প্ৰৱৰ্তনৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।^১

কৰ্মচাৰী ভৱিষ্যনিধি

সংহিতাখনে কৰ্মচাৰী ভৱিষ্যনিধি সম্পৰ্কীয় পূৰ্বৰ বিধানসমূহ একত্ৰিত কৰিছে। কৰ্মচাৰী ভৱিষ্যনিধি আঁচনিৰ অধীনত যোগ্য কৰ্মচাৰীৰ বাবে অৱসৰৰ পিছৰ আৰ্থিক সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

কৰ্মচাৰী পেঞ্চন

কৰ্মচাৰী পেঞ্চন আঁচনিৰ সৈতে জড়িত বিধানসমূহো সংহিতাৰ সামাজিক সুৰক্ষা কাঠামোৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ২০২৩ চনৰ জাননীৰ জৰিয়তে কৰ্মচাৰী পেঞ্চন আঁচনি আৰু কৰ্মচাৰী ভৱিষ্যনিধি আঁচনিৰ সৈতে জড়িত কিছুমান বিধান কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল।^৬৭

মাতৃত্বকালীন সুবিধা

সংহিতাই মাতৃত্বকালীন সুবিধাৰ সৈতে জড়িত বিধানসমূহ একত্ৰিত কৰিছে। যোগ্য মহিলা কৰ্মচাৰীৰ বাবে মাতৃত্বকালীন ছুটী আৰু অন্যান্য সুবিধাৰ ব্যৱস্থা ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত।

গ্ৰেচুইটি

গ্ৰেচুইটিৰ সৈতে জড়িত পূৰ্বৰ আইনখনৰ বিধানসমূহ সংহিতাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। নিৰ্দিষ্ট পৰিস্থিতিত কৰ্মচাৰীক সেৱাৰ ভিত্তিত গ্ৰেচুইটি প্ৰদানৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

নিৰ্মাণ কৰ্মীসকলৰ কল্যাণ

নিৰ্মাণ আৰু অন্যান্য নিৰ্মাণ কৰ্মীসকলৰ কল্যাণৰ বাবে পূৰ্বৰ কল্যাণ উপকৰ সম্পৰ্কীয় বিধানসমূহ সংহিতাত একত্ৰিত কৰা হৈছে। এই পুঁজিৰ জৰিয়তে নিৰ্মাণ কৰ্মীসকলৰ কল্যাণমূলক আঁচনি ৰূপায়ণৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।

সামাজিক সুৰক্ষা পুঁজিৰ ব্যৱস্থা

সংহিতাই বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ শ্ৰমিকৰ বাবে সামাজিক সুৰক্ষা আঁচনি ৰূপায়ণৰ বাবে সামাজিক সুৰক্ষা পুঁজিৰ ব্যৱস্থাৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰে বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ শ্ৰমিকৰ বাবে সামাজিক সুৰক্ষা আঁচনি প্ৰৱৰ্তন কৰিব পাৰে।

গিগ কৰ্মী, মঞ্চভিত্তিক কৰ্মী আৰু অসংগঠিত খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে পৃথক সামাজিক সুৰক্ষা আঁচনি প্ৰস্তুত কৰাৰ ব্যৱস্থাও কৰা হৈছে।

আইনৰ অধীনত পঞ্জীয়ন

অসংগঠিত শ্ৰমিক, গিগ কৰ্মী আৰু মঞ্চভিত্তিক কৰ্মীসকলৰ সামাজিক সুৰক্ষা সুবিধা লাভৰ বাবে পঞ্জীয়নৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। পঞ্জীয়নৰ জৰিয়তে শ্ৰমিকসকলক চৰকাৰী সামাজিক সুৰক্ষা আঁচনিৰ সৈতে সংযুক্ত কৰাৰ লক্ষ্য লোৱা হৈছে।

কাৰ্যকৰীকৰণৰ ইতিহাস

ৰাষ্ট্ৰপতিৰ সন্মতি লাভ কৰাৰ পাছত সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতাৰ কিছুমান ধাৰা বিভিন্ন সময়ত কাৰ্যকৰী কৰা হয়।

আইনৰ ১৪২ নং ধাৰা ২০২১ চনৰ ৩ মে'ৰপৰা কাৰ্যকৰী হয়।^৮

২০২৩ চনৰ ৩ মে'ত শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰ্যালয়ে জাৰি কৰা জাননীৰ জৰিয়তে কৰ্মচাৰী পেঞ্চন আঁচনি আৰু কৰ্মচাৰী ভৱিষ্যনিধি আঁচনিৰ সৈতে জড়িত সংহিতাৰ কিছুমান বিধান কাৰ্যকৰী কৰা হয়।^{১৩৮৯১০}

২০২৫ চনৰ ২১ নৱেম্বৰৰপৰা সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতাক আন তিনিখন শ্ৰম সংহিতাৰ সৈতে ব্যাপকভাৱে কাৰ্যকৰী কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত সামাজিক সুৰক্ষা সম্পৰ্কীয় পূৰ্বৰ বিভিন্ন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত বিধানৰ অধীনলৈ আহে।

চাৰিখন শ্ৰম সংহিতাৰ সৈতে সম্পৰ্ক

সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০ ভাৰতৰ শ্ৰম আইন সংস্কাৰৰ অধীনত প্ৰণয়ন কৰা চাৰিখন শ্ৰম সংহিতাৰ এখন। আন তিনিখন সংহিতা হৈছে:

• মজুৰি সংহিতা, ২০১৯
• ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০
• বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০

এই চাৰিখন সংহিতাৰ উদ্দেশ্য হৈছে পুৰণি কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইনসমূহ একত্ৰিত আৰু সৰল কৰা আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ, মজুৰি, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰৰ সুৰক্ষাৰ বাবে এক অধিক সুসংহত আইনগত কাঠামো প্ৰদান কৰা।

সমালোচনা আৰু উদ্বেগ

সংহিতাখনে সামাজিক সুৰক্ষাৰ পৰিসৰ অসংগঠিত খণ্ড, গিগ কৰ্মী আৰু মঞ্চভিত্তিক কৰ্মীলৈ সম্প্ৰসাৰণ কৰাৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আনিছে। অৱশ্যে বিভিন্ন শ্ৰমিক সংগঠন আৰু বিশেষজ্ঞই সামাজিক সুৰক্ষা আঁচনিৰ বাস্তৱ ৰূপায়ণ, পঞ্জীয়ন, পুঁজিৰ পৰিমাণ আৰু সুবিধা লাভৰ ব্যৱস্থা সম্পৰ্কে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছে।^১১

লগতে চাওক

• মজুৰি সংহিতা, ২০১৯
• ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০
• বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০
• ভাৰতীয় শ্ৰম আইন
• সামাজিক সুৰক্ষা