বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০

বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০ (Occupational Safety, Health and Working Conditions Code, 2020) হৈছে ভাৰতৰ সংসদে প্ৰণয়ন কৰা এখন শ্ৰম সংহিতা। এই সংহিতাৰ উদ্দেশ্য হৈছে কোনো প্ৰতিষ্ঠানত নিয়োজিত ব্যক্তিসকলৰ বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা বিভিন্ন আইন একত্ৰিত আৰু সংশোধন কৰা।^১২

এই সংহিতাই বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতিৰ সৈতে জড়িত ১৩খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰি সেইবোৰৰ ঠাই লৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত কাৰখানা, খনি, বাগিছা, চুক্তিবদ্ধ শ্ৰমিক, আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক, নিৰ্মাণ শ্ৰমিক, বন্দৰ শ্ৰমিক, মটৰ পৰিবহণ শ্ৰমিক, কৰ্মৰত সাংবাদিক আৰু চলচ্চিত্ৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় আইন অন্তৰ্ভুক্ত।^৩

বিধেয়কখন ২০২০ চনৰ ২২ ছেপ্টেম্বৰত লোকসভাত আৰু ২৩ ছেপ্টেম্বৰত ৰাজ্যসভাত গৃহীত হয়।^৪ ৰাষ্ট্ৰপতি ৰাম নাথ কোৱিন্দ ২০২০ চনৰ ২৮ ছেপ্টেম্বৰত বিধেয়কখনত সন্মতি প্ৰদান কৰে। সংহিতাখন ২০২৫ চনৰ ২১ নৱেম্বৰৰপৰা কাৰ্যকৰী হয়।

পটভূমি

এই সংহিতা দ্বিতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আয়োগৰ প্ৰতিৱেদন আৰু পৰামৰ্শৰ ভিত্তিত প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল। আয়োগে বিদ্যমান শ্ৰম আইনসমূহ সৰল আৰু একত্ৰিত কৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল।

ভাৰতত বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে বিভিন্ন সময়ত পৃথক পৃথক আইন প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল। এই আইনসমূহৰ মাজত সংজ্ঞা আৰু নিয়মৰ পাৰ্থক্য আছিল। সেইবোৰ একত্ৰিত কৰি অধিক সৰল আৰু একে ধৰণৰ ব্যৱস্থা সৃষ্টি কৰাটো এই সংহিতাৰ অন্যতম উদ্দেশ্য।

২০২০ চনৰ সংহিতাখনে ১৩খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰিছে।^৫৬

প্ৰযোজ্যতা

সংহিতাখন সাধাৰণতে ১০ বা তাতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা প্ৰতিষ্ঠানত প্ৰযোজ্য। ইয়াৰ লগতে সকলো খনি, বন্দৰ আৰু কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে অধিসূচনা কৰা বিপজ্জনক বা জীৱনৰ বাবে ভাবুকিপূৰ্ণ কাম কৰা প্ৰতিষ্ঠানৰ ক্ষেত্ৰতো ইয়াৰ প্ৰযোজ্যতা আছে।^৭

সংহিতাৰ কিছুমান স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সম্পৰ্কীয় বিধান সকলো কৰ্মচাৰীৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য। প্ৰতিষ্ঠানসমূহক নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ভিতৰত পঞ্জীয়ন কৰাৰ ব্যৱস্থাও কৰা হৈছে।

নিয়োগকৰ্তাৰ দায়িত্ব

সংহিতাই নিয়োগকৰ্তাৰ ওপৰত কেইবাটাও দায়িত্ব আৰোপ কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত আছে—

• শ্ৰমিকৰ বাবে বিপদমুক্ত আৰু সুৰক্ষিত কৰ্মস্থান প্ৰদান কৰা।
• কৰ্মচাৰীক লিখিত নিযুক্তি পত্ৰ প্ৰদান কৰা।
• কৰ্মস্থানত স্বাস্থ্য আৰু সুৰক্ষাৰ মানদণ্ড পালন কৰা।
• শ্ৰমিকক কৰ্মক্ষেত্ৰৰ বিপদ আৰু সুৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে তথ্য প্ৰদান কৰা।
• প্ৰয়োজন অনুসৰি স্বাস্থ্য পৰীক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰা।
• কৰ্মস্থানত পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা, পৰ্যাপ্ত বায়ু চলাচল, বিশুদ্ধ খোৱাপানী আৰু অন্যান্য কল্যাণমূলক সুবিধা প্ৰদান কৰা।^৮

কৰ্মঘণ্টা আৰু অতিৰিক্ত কাম

সংহিতাৰ অধীনত কোনো শ্ৰমিকক দৈনিক আঠ ঘণ্টাতকৈ অধিক কাম কৰাব নোৱাৰাৰ বিধান কৰা হৈছে। সাপ্তাহিক কৰ্মঘণ্টা আৰু বিশ্ৰামৰ সময় সম্পৰ্কে কেন্দ্ৰীয় বা ৰাজ্য চৰকাৰে নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে।^৯

অতিৰিক্ত সময় কাম কৰিলে শ্ৰমিকক সাধাৰণ মজুৰিৰ দুগুণ হাৰত অতিৰিক্ত মজুৰি দিয়াৰ বিধান আছে। অতিৰিক্ত কামৰ বাবে শ্ৰমিকৰ সন্মতিৰ প্ৰয়োজন হয়।^১০

২০২৬ চনত প্ৰকাশিত নিয়ম অনুসৰি কোনো প্ৰতিষ্ঠানত সাপ্তাহিক কৰ্মঘণ্টা ৪৮ ঘণ্টাতকৈ অধিক হ'ব নোৱাৰে।^১১

ছুটী

সংহিতাই কৰ্মচাৰীৰ সাপ্তাহিক ছুটী আৰু বাৰ্ষিক ছুটীৰ ব্যৱস্থাৰ বাবে নিয়ম নিৰ্ধাৰণৰ সুযোগ দিছে। সাধাৰণভাৱে কোনো শ্ৰমিকক একেৰাহে ছয় দিনতকৈ অধিক কাম কৰাব নোৱাৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। কৰ্মদিনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বেতনসহ বাৰ্ষিক ছুটীৰ ব্যৱস্থাও কৰা হৈছে।^১২

কৰ্মস্থানৰ স্বাস্থ্য আৰু সুৰক্ষা

সংহিতাই কৰ্মস্থানত স্বাস্থ্য আৰু সুৰক্ষাক গুৰুত্ব দিছে। নিয়োগকৰ্তাই কৰ্মস্থানত পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা, বায়ু চলাচল, পৰ্যাপ্ত ঠাই, বিশুদ্ধ খোৱাপানী আৰু উপযুক্ত পোহৰৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে।^১৩

বিপজ্জনক কাম বা বিপজ্জনক প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে জড়িত শ্ৰমিকৰ বাবে বিশেষ সুৰক্ষা ব্যৱস্থা আৰু স্বাস্থ্য পৰীক্ষাৰ বিধান আছে।

সংহিতাত অধিসূচনাযোগ্য ৰোগ, সুৰক্ষাৰ বিষয় আৰু বিপজ্জনক প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে জড়িত উদ্যোগৰ তালিকাও অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।^১৪

কল্যাণমূলক সুবিধা

নিয়োগকৰ্তাই কৰ্মস্থানত প্ৰয়োজনীয় কল্যাণমূলক সুবিধা প্ৰদান কৰিব লাগে। ইয়াৰ ভিতৰত বিশুদ্ধ খোৱাপানী, শৌচাগাৰ, প্ৰাথমিক চিকিৎসাৰ বাকচ, বিশ্ৰামৰ সুবিধা আৰু নিৰ্দিষ্ট প্ৰতিষ্ঠানৰ ক্ষেত্ৰত কেণ্টিন আৰু শিশু যত্ন কেন্দ্ৰৰ ব্যৱস্থা থাকিব পাৰে।^১৫

কাৰখানা, খনি, বন্দৰ, নিৰ্মাণ কাম আৰু অন্যান্য বিশেষ শ্ৰেণীৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বাবে অতিৰিক্ত কল্যাণমূলক আৰু সুৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ বিধান কৰিব পৰা যায়।

মহিলা শ্ৰমিক

সংহিতাই মহিলাক সকলো ধৰণৰ কামত নিয়োগৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে। সন্ধিয়া আৰু নিশাৰ সময়তো মহিলা শ্ৰমিকক কামত নিয়োগ কৰিব পাৰি, কিন্তু ইয়াৰ বাবে শ্ৰমিকৰ সন্মতি আৰু নিৰ্ধাৰিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা থাকিব লাগে।^১৬

২০২৬ চনৰ নিয়ম অনুসৰি নিশাৰ সময়ত মহিলা শ্ৰমিকক নিয়োগ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত লিখিত সন্মতি, যাতায়াতৰ সুবিধা আৰু অন্যান্য সুৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজন হয়।^১৭

স্বাস্থ্য পৰীক্ষা

বিপজ্জনক কাম, বিপজ্জনক প্ৰক্ৰিয়া বা বিষাক্ত পদাৰ্থৰ সংস্পৰ্শলৈ অহা শ্ৰমিকৰ বাবে নিয়মীয়া স্বাস্থ্য পৰীক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

২০২৬ চনৰ নিয়ম অনুসৰি নিৰ্দিষ্ট শ্ৰেণীৰ প্ৰতিষ্ঠানত ৪০ বছৰ বা তাতকৈ অধিক বয়সৰ কৰ্মচাৰীৰ বিনামূলীয়া স্বাস্থ্য পৰীক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।^১৮

সুৰক্ষা সমিতি আৰু সুৰক্ষা বিষয়া

নিৰ্দিষ্ট শ্ৰেণীৰ প্ৰতিষ্ঠানত শ্ৰমিক আৰু নিয়োগকৰ্তাৰ মাজত সুৰক্ষা সম্পৰ্কীয় বিষয়ত সমন্বয়ৰ বাবে সুৰক্ষা সমিতি গঠনৰ ব্যৱস্থা আছে।

সুৰক্ষা বিষয়াৰ নিযুক্তিৰ বাবেও নিৰ্দিষ্ট বিধান আছে। বৃহৎ কাৰখানা, বিপজ্জনক প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে জড়িত কাৰখানা, নিৰ্মাণ কাম আৰু খনিৰ বাবে শ্ৰমিকৰ সংখ্যাৰ ভিত্তিত সুৰক্ষা বিষয়াৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।^১৯

আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক

সংহিতাত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকৰ বাবে বিশেষ বিধান অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। নিয়োগকৰ্তা বা ঠিকাদাৰৰ ওপৰত এনে শ্ৰমিকৰ কৰ্ম পৰিস্থিতি আৰু কিছুমান কল্যাণমূলক সুবিধা নিশ্চিত কৰাৰ দায়িত্ব দিয়া হৈছে।

দুৰ্ঘটনাত মৃত্যু বা গুৰুতৰ আঘাতৰ ক্ষেত্ৰত সংশ্লিষ্ট কৰ্তৃপক্ষক অৱগত কৰাৰ ব্যৱস্থাও আছে।^২০

চুক্তিবদ্ধ শ্ৰমিক

চুক্তিবদ্ধ শ্ৰমিক নিয়োগ কৰা প্ৰতিষ্ঠান আৰু ঠিকাদাৰৰ বাবে পঞ্জীয়ন আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। চুক্তিবদ্ধ শ্ৰমিকক প্ৰয়োজনীয় কল্যাণমূলক সুবিধা প্ৰদান কৰাৰ ক্ষেত্ৰত নিয়োগকৰ্তা আৰু ঠিকাদাৰৰ দায়িত্ব নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।^২১

পঞ্জীয়ন আৰু নিয়ম অনুসৰণ

সংহিতাৰ অধীনত প্ৰযোজ্য প্ৰতিষ্ঠানসমূহক পঞ্জীয়নৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। কেন্দ্ৰীয় ক্ষেত্ৰৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বাবে ইলেক্ট্ৰনিক পঞ্জীয়নৰ ব্যৱস্থাও নিয়মত কৰা হৈছে।^২২

শ্ৰম আইনসমূহৰ নিয়ম অনুসৰণৰ বোজা হ্ৰাস কৰিবলৈ পঞ্জীয়ন, প্ৰতিৱেদন আৰু পৰিদৰ্শনৰ প্ৰক্ৰিয়া সৰল কৰাৰ লক্ষ্য গ্ৰহণ কৰা হৈছে।

অপৰাধ আৰু শাস্তি

সংহিতাত বিভিন্ন ধৰণৰ অপৰাধৰ বাবে শাস্তিৰ বিধান আছে। কোনো অপৰাধৰ ফলত কৰ্মচাৰীৰ মৃত্যু হ'লে কাৰাদণ্ড, জৰিমনা বা দুয়োটাৰে শাস্তি হ'ব পাৰে। এনে ক্ষেত্ৰত আদালতে জৰিমনাৰ এটা অংশ মৃত শ্ৰমিকৰ উত্তৰাধিকাৰীক ক্ষতিপূৰণ হিচাপে দিয়াৰ নিৰ্দেশ দিব পাৰে।^২৩

কিছুমান প্ৰথমবাৰৰ অপৰাধত, যিবোৰৰ বাবে কাৰাদণ্ডৰ বিধান নাই, নিৰ্ধাৰিত পদ্ধতিৰে জৰিমনা দি গোচৰ নিষ্পত্তি কৰাৰ ব্যৱস্থাও আছে।^২৪

আইন প্ৰণয়নৰ ইতিহাস

বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতাৰ পূৰ্বৰ ৰূপটো ২০১৯ চনত বিধেয়ক হিচাপে লোকসভাত উত্থাপন কৰা হৈছিল। ২০১৯ চনৰ ২৩ জুলাইত বিধেয়কখন উত্থাপন কৰা হৈছিল আৰু ২০১৯ চনৰ ৯ অক্টোবৰত ইয়াক শ্ৰম আৰু নিয়োগ বিষয়ক স্থায়ী সমিতিলৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছিল। সমিতিখনে ২০২০ চনৰ ১১ ফেব্ৰুৱাৰীত প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰে।^২৫

২০১৯ চনৰ বিধেয়কখনৰ পৰিৱৰ্তে ২০২০ চনৰ ১৯ ছেপ্টেম্বৰত নতুন বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা বিধেয়ক, ২০২০ লোকসভাত উত্থাপন কৰা হয়।^২৬

বিধেয়কখন ২০২০ চনৰ ২২ ছেপ্টেম্বৰত লোকসভাত আৰু ২৩ ছেপ্টেম্বৰত ৰাজ্যসভাত গৃহীত হয়।^২৭

ৰাষ্ট্ৰপতি ৰাম নাথ কোৱিন্দে ২০২০ চনৰ ২৮ ছেপ্টেম্বৰত বিধেয়কখনত সন্মতি প্ৰদান কৰে।

কাৰ্যকৰীকৰণ

সংহিতাখন ২০২৫ চনৰ ২১ নৱেম্বৰৰপৰা কাৰ্যকৰী হয়। ইয়াৰ সৈতে মজুৰি, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সম্পৰ্কীয় আন তিনিখন শ্ৰম সংহিতাও কাৰ্যকৰী কৰা হয়।

২০২৬ চনত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে চাৰিখন শ্ৰম সংহিতাৰ অধীনত নিয়ম অধিসূচিত কৰে। বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতাৰ অধীনত সাপ্তাহিক কৰ্মঘণ্টা ৪৮ ঘণ্টালৈ সীমিত ৰখা, মহিলা শ্ৰমিকৰ নিশাৰ কামৰ বাবে সুৰক্ষা ব্যৱস্থা আৰু নিৰ্দিষ্ট শ্ৰেণীৰ শ্ৰমিকৰ স্বাস্থ্য পৰীক্ষাৰ দৰে বিধান অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।^২৮

সমালোচনা আৰু বিতৰ্ক

সংহিতাখনে ১৩খন পৃথক শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰিছে যদিও কিছুমান ক্ষেত্ৰত পৃথক শ্ৰেণীৰ শ্ৰমিকৰ বাবে বিশেষ বিধান অব্যাহত ৰখা হৈছে। ইয়াৰ ফলত সংহিতাখনে আইনসমূহ একত্ৰিত কৰিলেও সকলো বিধান সম্পূৰ্ণৰূপে একে কৰা হোৱা নাই বুলি মত প্ৰকাশ কৰা হৈছে।^২৯

সংহিতাৰ প্ৰযোজ্যতাৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠানৰ আকাৰৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰাক লৈও আলোচনা হৈছে। সৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ নিয়ম অনুসৰণৰ বোজা হ্ৰাস কৰাটো ইয়াৰ এটা যুক্তি। আনহাতে, কৰ্মস্থানৰ স্বাস্থ্য আৰু সুৰক্ষা সকলো শ্ৰমিকৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য হোৱা উচিত বুলি মত প্ৰকাশ কৰা হৈছে।^৩০

লগতে চাওক

• মজুৰি সংহিতা, ২০১৯
• সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০
• ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০
• ভাৰতীয় শ্ৰম আইন

বাহ্যিক সংযোগ

• বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০
• বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা বিধেয়ক, ২০২০
• শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰ্যালয়