বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্য

বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্য (Vijayanagara Empire) কৰ্ণাট ৰাজ্য বুলিও জনাজাত ৷ বিজয়নগৰ মধ্যযুগৰ শেষৰ ফালে ব্যপ্ত হৈ উঠা এখন হিন্দু সাম্ৰাজ্য যিয়ে দক্ষিণ ভাৰতৰ বহু অংশ শাসন কৰিছিল। ১৩৩৬ চনত চন্দ্ৰবংশ ঠালৰ যাদৱ বংশৰ অন্তৰ্গত সংগম বংশৰ হৰিহৰ-প্ৰথম আৰু বুক্কা ৰায়-প্ৰথম ভাতৃদ্বয়ে ইয়াক প্ৰতিষ্ঠা কৰে।^১২

ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে দক্ষিণৰ শক্তিসমূহে যেতিয়া মুছলমান আক্ৰমণক প্ৰতিহত কৰাৰ প্ৰচেষ্টা চলাইছিল, তেতিয়াই এই সাম্ৰাজ্য সাফল্যৰ শিখৰত উপনীত হয়। ষোড়শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে কৃষ্ণদেৱৰায়ৰ অধীনত দক্ষিণ ভাৰতৰ প্ৰায় সকলো শাসক বংশক বশ কৰি ডেক্কান চুলতানক তুংগভদ্ৰা-কৃষ্ণা নদী দোৱাব অঞ্চলৰ বাহিৰলৈ ঠেলি দিয়াৰ উপৰিও গজপতি সাম্ৰাজ্য (ওড়িশা) কৃষ্ণ নদীলৈকে সংযুক্ত কৰি ভাৰতৰ অন্যতম বিশিষ্ট ৰাজ্য হিচাপে পৰিগণিত হয়।^৩ সাম্ৰাজ্যৰ ভূখণ্ডই আধুনিক ভাৰতীয় ৰাজ্য কৰ্ণাটক, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, তামিলনাডু, গোৱা আৰু তেলেংগানা, মহাৰাষ্ট্ৰ আৰু কেৰালাৰ কিছু অংশ সামৰি লৈছিল।^৪

১৬৪৬ চনলৈকে এই সাম্ৰাজ্য চলিছিল যদিও ১৫৬৫ চনত ডেক্কান চুলতানৰ সংযুক্ত সেনাবাহিনীৰ বিৰুদ্ধে টালিকোটা যুদ্ধত বৃহৎ সামৰিক পৰাজয়ৰ পিছত ইয়াৰ ক্ষমতা বহু পৰিমাণে হ্ৰাস পায়। এই সাম্ৰাজ্যৰ নামকৰণ কৰা হৈছে ইয়াৰ ৰাজধানী চহৰ বিজয়নগৰ (বৰ্তমানৰ হাম্পি) যাৰ বিস্তৃত ধ্বংসাৱশেষ বৰ্তমান কৰ্ণাটকৰ ইউনেস্কোৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ। সাম্ৰাজ্যৰ সম্পদ আৰু খ্যাতিয়ে মধ্যযুগীয় ইউৰোপীয় ভ্ৰমণকাৰী ডমিংগো পেইছ, ফাৰ্নাও নুনেছ, নিকোলো ডি কণ্টিক ভ্ৰমণ কৰিবলৈ আৰু বিজয়নগৰৰ বিষয়ে লিখিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল। এই ভ্ৰমণ কাহিনী, স্থানীয় ভাষাৰ সমসাময়িক সাহিত্য আৰু এপিগ্ৰাফী, বিজয়নগৰত আধুনিক প্ৰত্নতাত্ত্বিক খনন আদিৰ পৰা সাম্ৰাজ্যৰ ইতিহাস আৰু শক্তিৰ বিষয়ে যথেষ্ট তথ্য পোৱা গৈছে।

সাম্ৰাজ্যৰ উত্তৰাধিকাৰত দক্ষিণ ভাৰতত বিস্তৃত কীৰ্তিচিহ্নসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত, ইয়াৰে আটাইতকৈ পৰিচিত হ’ল হাম্পিত থকা গোটটো। দক্ষিণ আৰু মধ্য ভাৰতৰ বিভিন্ন মন্দিৰ নিৰ্মাণ পৰম্পৰাক বিজয়নগৰ স্থাপত্য শৈলীত একত্ৰিত কৰা হৈছিল। এই সংশ্লেষণে হিন্দু মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ ক্ষেত্ৰত স্থাপত্যৰ নতুনত্বৰ প্ৰেৰণা যোগাইছিল। দক্ষ প্ৰশাসন আৰু বৰ্ধিত বহিঃৰাজ্যৰ বাণিজ্যই জলসিঞ্চনৰ বাবে পানী ব্যৱস্থাপনা ব্যৱস্থাৰ দৰে নতুন প্ৰযুক্তি আনিছিল। সাম্ৰাজ্যৰ পৃষ্ঠপোষকতাই কানাড়া, তেলেগু, তামিল, সংস্কৃত ভাষাত সূক্ষ্ম কলা আৰু সাহিত্যই নতুন উচ্চতা লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান, গণিত, চিকিৎসা, কল্পকাহিনী, সংগীত বিজ্ঞান, ইতিহাস ৰচনা আৰু নাট্য আদি বিষয়সমূহে জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল। দক্ষিণ ভাৰতৰ শাস্ত্ৰীয় সংগীত কৰ্ণাটিক সংগীত বৰ্তমানৰ ৰূপলৈ বিকশিত হৈছিল। বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যই দক্ষিণ ভাৰতৰ ইতিহাসত এনে এক যুগৰ সৃষ্টি কৰিছিল যিয়ে হিন্দু ধৰ্মক একত্ৰীকৰণৰ কাৰক হিচাপে প্ৰচাৰ কৰি আঞ্চলিকতাবাদক অতিক্ৰম কৰিছিল৷

স্থাপত্য

শিল্প সমালোচক পাৰ্চি ব্ৰাউনৰ মতে বিজয়নগৰ স্থাপত্য হৈছে চালুক্য, হয়শালা, পাণ্ড্য আৰু চোলা শৈলীৰ এক সজীৱ সংমিশ্ৰণ।^৫ ইয়াৰ ভাস্কৰ্য্য, স্থাপত্য আৰু চিত্ৰকলাৰ উত্তৰাধিকাৰে সাম্ৰাজ্যৰ অন্ত পৰাৰ বহুদিনৰ পিছতো কলাৰ বিকাশত প্ৰভাৱ পেলাইছিল। ইয়াৰ শৈলীগত চিহ্ন হ’ল অলংকৃত স্তম্ভযুক্ত কল্যাণমন্তপ (বিবাহ প্ৰেক্ষাগৃহ), বসন্তমন্তপ (মুকলি স্তম্ভযুক্ত প্ৰেক্ষাগৃহ) আৰু ৰায়গোপুৰ (টাৱাৰ)। সাম্ৰাজ্যখন আক্ৰমণৰ অহৰহ ভাবুকিৰ সন্মুখীন হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ স্থায়িত্বৰ বাবে শিল্পীসকলে স্থানীয়ভাৱে উপলভ্য কঠিন গ্ৰেনাইট ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ইয়াৰ ৰাজধানী বিজয়নগৰত থকা এখন মুকলি আকাশৰ তলত কীৰ্তিচিহ্নস্থলী ইউনেস্কোৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ।^৬

চতুৰ্দশ শতিকাতো ৰজাসকলে ভেছাৰা বা ডেকান শৈলীৰ কীৰ্তিচিহ্ন নিৰ্মাণ কৰি থাকিল যদিও পিছলৈ তেওঁলোকৰ আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণৰ বাবে দ্ৰাবিড় শৈলীৰ গোপুৰাসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। বুক্কাৰ প্ৰসন্ন বিৰুপাক্ষ মন্দিৰ (ভূগৰ্ভস্থ মন্দিৰ) আৰু দেৱ ৰায়ৰ হাজাৰে ৰাম মন্দিৰ ডেকান স্থাপত্যৰ উদাহৰণ।^৭ স্তম্ভসমূহৰ বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ আৰু জটিল অলংকাৰ তেওঁলোকৰ বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ কামৰ চিন। তেওঁলোকৰ শৈলীৰ এটা দৃশ্যমান দিশ হৈছে চালুক্য বংশই বিকশিত কৰা সৰল শিল্পকলা।তুলুভা ৰজাসকলৰ ৰাজত্বকালত বিঠালা মন্দিৰ নিৰ্মাণ সম্পূৰ্ণ হ'বলৈ কেইবা দশক সময় লাগিছিল।^৮

বিজয়নগৰ শৈলীৰ আন এটা উপাদান হ’ল হাম্পিত সচিভকালু (সৰিয়হ) গণেশ আৰু কদলেকালু (পিহি বাদাম) গণেশ, কৰ্কলা আৰু ভেনুৰত গোম্মেটেশ্বৰ (বাহুবলী) একক শিল্প, লেপাক্ষীত নন্দী ম’হৰ দৰে বৃহৎ একক শিলৰ খোদিত আৰু পবিত্ৰকৰণ। কৰ্ণাটকৰ কোলাৰ, কনকাগিৰি, শ্ৰীংগেৰী আদি চহৰৰ বিজয়নগৰ মন্দিৰ; অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ তাদপত্ৰী, লেপাক্ষী, আহোবিলাম, তিৰুমালা ভেংকটেশ্বৰ মন্দিৰ আৰু শ্ৰীকালহস্তিৰ মন্দিৰ; আৰু তামিলনাডুৰ ভেল্লোৰ, কুম্বকোনাম, কাঞ্চি আৰু শ্ৰীৰংগম মন্দিৰ এই শৈলীৰ উদাহৰণ। বিজয়নগৰ শিল্পৰ ভিতৰত হাম্পিৰ বিৰুপাক্ষ মন্দিৰৰ দশৱতৰা আৰু গিৰিজাকল্যান (পাৰ্ৱতী, শিৱৰ পত্নীৰ বিবাহ), লেপাক্ষীৰ বিৰাভদ্ৰ মন্দিৰত শিৱপুৰাণ মিউৰেল (শিৱৰ কাহিনী), আৰু কাঞ্চিৰ কামাক্ষী আৰু বাৰদৰাজ মন্দিৰৰ দেৱাল-চিত্ৰ আদি অন্তৰ্ভুক্ত। দক্ষিণ ভাৰতীয় শৈলীৰ এই মিশ্ৰণৰ ফলত পূৰ্বৰ শতিকাবোৰত দেখা নোপোৱা শিল্পৰ এক নতুন প্ৰবচনৰ সৃষ্টি হয়, ভাস্কৰ্য্যৰ উপৰিও ৰিলিফৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয় যিটো পূৰ্বতকৈ পৃথক।^৯

বিজয়নগৰ স্থাপত্যৰ এটা দিশ যিয়ে মহানগৰখনৰ বিশ্বব্যাপীতা দেখুৱাইছে, সেয়া হ’ল ইছলামিক বৈশিষ্ট্য বহন কৰা বহুতো ধৰ্মনিৰপেক্ষ গঠনৰ উপস্থিতি। ৰাজনৈতিক ইতিহাসে বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্য আৰু ডেকান চুলতানৰ মাজত চলি থকা সংঘাতৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিলেও স্থাপত্যৰ অভিলেখে অধিক সৃষ্টিশীল পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া-কলাপ প্ৰতিফলিত কৰে। বহুতো তোৰণ, গম্বুজ আৰু ভল্টে এই প্ৰভাৱ দেখুৱাইছে। পেভিলিয়ন, ষ্টেবল আৰু টাৱাৰৰ দৰে গঠনৰ কেন্দ্ৰীভূত হোৱাৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে এইবোৰ ৰজাঘৰীয়া লোকৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে আছিল।^১০ এই গঠনসমূহৰ সজ্জাগত বিৱৰণ হয়তো ১৫ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে বিজয়নগৰ স্থাপত্যত সোমাই পৰিছিল, প্ৰথম দেৱ ৰায় আৰু দ্বিতীয় দেৱ ৰায়ৰ শাসনৰ লগত সংগতি ৰাখি। এই ৰজাসকলে নিজৰ সেনাবাহিনী আৰু দৰবাৰত বহু মুছলমানক নিয়োগ কৰা বুলি জনা যায়, ইয়াৰে কিছুমান মুছলমান স্থপতিও হ’ব পাৰে। স্থাপত্যৰ এই সুসম আদান-প্ৰদান নিশ্চয় হিন্দু আৰু মুছলমান ৰাজ্যৰ মাজত শান্তিৰ বিৰল সময়ছোৱাত হৈছিল।^১১ "গ্ৰেট প্লেটফৰ্ম" (মহানৱমী ডিব্বা)ত ৰিলিফ খোদিত আছে য'ত আকৃতিবোৰৰ মুখৰ বৈশিষ্ট্য মধ্য এছিয়াৰ তুৰস্কসকলৰ দৰে যেন লাগে যিসকলক ৰাজকীয় পৰিচাৰক হিচাপে নিয়োজিত কৰা বুলি জনা গৈছিল।^১২