হাম্পি

হাম্পি (Hampi; ಹಂಪೆ) ভাৰতৰ কৰ্ণাটকৰ উত্তৰপাৰত অৱস্থিত এখন গাঁও। হাম্পিত অৱস্থিত ভগ্নাৱশেষসমূহৰ বাবে ঠাইখন বিখ্যাত। হাম্পি স্মাৰকসমূহ হ'ল উত্তৰ কৰ্ণাটকৰ মনোৰম বিলাসবহুল হাম্পি নগৰৰ স্মাৰকসমষ্টি। হাম্পিত বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ অধুনালুপ্ত ৰাজধানী বিজয়নগৰৰ ধ্বংসাৱশেষ অৱস্থিত। এই নগৰৰ চাৰিওফালে দ্ৰাবিড় স্থাপত্য মন্দিৰ আৰু প্ৰাসাদৰ ধ্বংসাৱশেষে আৱৰি আছে। হাম্পি বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ পূৰ্বৰ; হিন্দু ধৰ্মৰ ৰামায়ণ আৰু পুৰাণত ইয়াক পম্পা দেৱী তীৰ্থ ক্ষেত্ৰ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।^১২ চতুৰ্দশ আৰু ষোড়শ শতাব্দীৰ মধ্যৱৰ্তী কালত যিসকল পৰ্যটক ভাৰতলৈ আহিছিল সেইসকলে এই মন্দিৰসমূহৰ ভূয়সী প্ৰশংসা কৰি গৈছে। হাম্পিত বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ হিন্দু ধৰ্মীয় মন্দিৰ আছে। ইয়াত বিৰুপাক্ষ মন্দিৰ, আদি শংকৰৰ সৈতে জড়িত সক্ৰিয় মঠ আৰু পুৰণি চহৰখনৰ অন্তৰ্গত বিভিন্ন কীৰ্তিচিহ্ন আছে।^৩৪ তদুপৰি আছে বহুতো অভিজাত বাসগৃহ, হাতী বন্ধা ঘৰ, ৰাণীৰ আভিজাত স্নানাগাৰ, লটাচ মহল আদি। এই স্মাৰকসমূহ ইউনেস্কো বিশ্ব ঐতিহ্য তালিকা (i), (iii) আৰু (iv) অনুযায়ী সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ মৰ্যাদাপ্ৰাপ্ত^৫৬।

১৩৩৬ চনৰ পৰা (বিজয়নগৰ হিচাপে) হাম্পি বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজধানী আছিল আৰু ১৫৬৫ চনলৈকে ইয়াক পৰিত্যক্ত কৰা হৈছিল।^১ ই আছিল এখন দুৰ্গম নগৰ। পাৰ্চী আৰু ইউৰোপীয় ভ্ৰমণকাৰীসকলে বিশেষকৈ পৰ্তুগীজসকলে এৰি থৈ যোৱা বুৰঞ্জীত উল্লেখ আছে যে হাম্পি আছিল টুংগাভদ্ৰা নদীৰ ওচৰৰ এখন সমৃদ্ধিশালী, ধনী আৰু ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মী চহৰ, য'ত অসংখ্য মন্দিৰ, খেতিপথাৰ আৰু বাণিজ্যিক বজাৰ আছিল। ১৫০০ চনৰ ভিতৰত হাম্পি-বিজয়নগৰ বেইজিঙৰ পিছত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম চহৰ আছিল বুলি অনুমান কৰা হৈছে আৰু সম্ভৱতঃ সেই সময়ত ভাৰতৰ আটাইতকৈ ধনী চহৰ আছিল, পাৰস্য আৰু পৰ্তুগালৰ ব্যৱসায়ীক আকৰ্ষণ কৰিছিল।^৭৮ বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্য মুছলমান চুলতানৰ মিত্ৰজোঁটৰ দ্বাৰা পৰাজিত হয়; ১৫৬৫ চনত মুছলমান বাহিনীয়ে ইয়াৰ ৰাজধানী জয়, লুটপাত আৰু ধ্বংস কৰে।^১৩৯

কৰ্ণাটকত অৱস্থিত, ১৩ কিলোমিটাৰ (৮.১ মাইল) দূৰত্বত হোছাপেটে চহৰৰ সৈতে সমসাময়িক চহৰ হাম্পিৰ ওচৰত অৱস্থিত হাম্পিৰ ধ্বংসাৱশেষ ৪,১০০ হেক্টৰ (১৬ বৰ্গমাইল)ত বিস্তৃত আৰু ইয়াক ৰাষ্ট্ৰসংঘ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সংস্কৃতি সংস্থাৱে দক্ষিণ ভাৰতৰ শেষৰটো মহান হিন্দু ৰাজ্যৰ ১৬০০ৰো অধিক জীয়াই থকা অৱশিষ্টৰ "কঠোৰ, ভৱিষ্যৎ স্থান" বুলি অভিহিত কৰিছে য'ত "দুৰ্গ, নদীৰ পাৰৰ বৈশিষ্ট্য, ৰাজকীয় আৰু পবিত্ৰ কমপ্লেক্স, মন্দিৰ, মন্দিৰ, স্তম্ভযুক্ত হল, মণ্ডপা, স্মৃতিসৌধ, জল গঠন আৰু অন্যান্য" অন্তৰ্ভুক্ত।^১০

ব্যুৎপত্তি

লোকভাষাত হাম্পিক পাম্পা-ক্ষেত্ৰ, কৃষকৃন্দ ক্ষেত্ৰা নতুবা ভাষ্কৰা ক্ষেত্ৰ বুলি জনা যায়, ভাষ্কৰ নামটো পাম্পাৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে, যিটো তুঙ্গভদ্ৰা নদী প্ৰাচীন নাম। হাম্পি নামটো হাম্পেৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা।^১০

ভোগৌলিক বিৱৰণ

হাম্পি তুঙ্গভদ্ৰা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত। বেংগালুৰুৰ পৰা দূৰত্ব ৩৪৩ কিঃমিঃ আৰু বেলাৰীৰ পৰা ৭৪ কিঃমিঃ। ন্যূনতম দূৰত্বত থকা ৰেল ষ্টেচনটো হৈছে মণ্ট্ৰালয়ম, যিটো তুঙ্গভদ্ৰা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত। অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ সৈতে ৰাজ্যিক সীমান্তৰ সমীপত মধ্য কৰ্ণাটকৰ পূব অংশত তুংগাভদ্ৰা নদীৰ পাৰত হাম্পি অৱস্থিত। বাদামি আৰু আইহোলে প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থানৰ পৰা ১৪০ কিলোমিটাৰ (৮৭ মাইল) দক্ষিণ-পূবে অৱস্থিত।^১১১২

হাম্পি—পৰম্পৰাগতভাৱে পাম্পক্ষেত্ৰ, কিষ্কিন্দ-ক্ষেত্ৰ বা ভাস্কৰ-ক্ষেত্ৰ নামেৰে জনাজাত—হিন্দু ধৰ্মতত্ত্বত পাৰ্বতী দেৱীৰ আন এটা নাম পাম্পাৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি কুমাৰী পাৰ্বতীয়ে (যি শিৱৰ পূৰ্বৰ পত্নী সতীৰ পুনৰ্জন্ম) অকলশৰীয়া তপস্বী শিৱক বিয়া কৰাবলৈ সংকল্প লয়।^১৩১৪ মাক-দেউতাকে তাইৰ ইচ্ছাৰ কথা গম পাই পাৰ্বতীক নিৰুৎসাহিত কৰে, কিন্তু তেওঁ নিজৰ ইচ্ছাত অটল থাকে। শিৱ যোগ ধ্যানত হেৰাই গৈছে, জগতৰ প্ৰতি অৱহেলিত; পাৰ্বতীয়ে তেওঁক জাগ্ৰত কৰিবলৈ আৰু তেওঁৰ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰিবলৈ দেৱতাসকলৰ ওচৰত সহায়ৰ বাবে আবেদন জনায়। ইন্দ্ৰই কামদেৱক — কামনা, কামুক প্ৰেম, আকৰ্ষণ আৰু মৰমৰ হিন্দু দেৱতাক — শিৱক ধ্যান-ধাৰণাৰ পৰা জাগ্ৰত কৰিবলৈ পঠিয়াই দিয়ে। কামে শিৱৰ ওচৰত উপস্থিত হৈ কামনাৰ কাঁড় মাৰিলে।^১৫১৬ শিৱই কপালত তৃতীয় চকুটো মেলি কামক জ্বলাই ছাই কৰি পেলায়।

পাৰ্বতীয়ে শিৱক জয় কৰাৰ আশা বা সংকল্প লৈ; পাৰ্বতীয়ে শিৱৰ দৰে জীৱন যাপন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু একেবোৰ কামতে লিপ্ত হয় – তপস্যা, যোগাসন আৰু তপস্যা – তেওঁক উত্তেজিত কৰে আৰু তেওঁৰ আগ্ৰহ আকৰ্ষণ কৰে। শিৱই পাৰ্বতীক ছদ্মবেশত লগ পায় আৰু শিৱৰ দুৰ্বলতা আৰু ব্যক্তিত্বৰ সমস্যাৰ কথা কৈ পাৰ্বতীক নিৰুৎসাহিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।^১৭১৮ পাৰ্বতীয়ে শুনিবলৈ অস্বীকাৰ কৰি নিজৰ সংকল্পত অটল থাকে। শিৱই অৱশেষত তাইক গ্ৰহণ কৰে আৰু তেওঁলোকৰ বিয়া হয়।^১৯২০ পিছত শিৱ আৰু পাৰ্বতীৰ বিবাহৰ পিছত কামক পুনৰ জীৱন্ত কৰি তোলা হয়। স্থল পুৰাণৰ মতে পাৰ্বতীয়ে (পাম্পা) তপস্বী শিৱক জয়ী কৰি গৃহস্থ জীৱনলৈ ঘূৰাই আনিবলৈ হেমাকুটা পাহাৰত তপস্বী, যোগিনী জীৱনশৈলী অনুসৰণ কৰিছিল, যিটো বৰ্তমান হাম্পিৰ অংশ।^২১ শিৱক পম্পাপতি (অৰ্থাৎ "পাম্পাৰ স্বামী") বুলিও কোৱা হয়।^২২ হেমাকুটা পাহাৰৰ ওচৰৰ নদীখনক পাম্পা নদী বুলি জনা যায়।^২৩ সংস্কৃত ভাষাৰ পাম্পা শব্দটো কানাড়া শব্দ হাম্পালৈ ৰূপান্তৰিত হয় আৰু পাৰ্বতীয়ে শিৱক খেদি যোৱা ঠাইখন হাম্পে বা হাম্পি নামেৰে জনাজাত হয়।^{২৪২৩২৫}

এই স্থান আছিল প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগৰ তীৰ্থযাত্ৰা কেন্দ্ৰ যিটো পাম্পক্ষেত্ৰ নামেৰে জনাজাত। ইয়াৰ খ্যাতি হিন্দু মহাকাব্য ৰামায়ণৰ কিষ্কিন্ধা অধ্যায়ৰ পৰাই হৈছিল, য'ত ৰাম আৰু লক্ষ্মণে অপহৃত সীতাৰ সন্ধানত হনুমান, সুগ্ৰীৱ আৰু বান্দৰ সৈন্যৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰে। মহাকাব্যখনত বৰ্ণনা কৰা ঠাইখনৰ লগত হাম্পি অঞ্চলৰ বহু সাদৃশ্য আছে। আঞ্চলিক পৰম্পৰা অনুসৰি ৰামায়ণত বৰ্ণনা কৰা এই ঠাইখনেই তীৰ্থযাত্ৰীক আকৰ্ষণ কৰে।^২৬ ১৮০০ চনৰ ভিতৰত কৰ্ণেল কলিন মেকেঞ্জী নামৰ এজন অভিযন্তাই ইয়াক পোহৰলৈ আনিছিল।

আন্তঃ গাঁথনি

বিৰূপাক্ষ মন্দিৰ আৰু বজাৰ সমষ্টি

বিৰূপাক্ষ মন্দিৰ হাম্পিৰ আটাইতকৈ পুৰণি মন্দিৰ। ই তীৰ্থযাত্ৰী আৰু পৰ্যটকৰ বাবে এক প্ৰধান আকৰ্ষণ আৰু বৰ্তমানেও ইয়াত হিন্দু ধৰ্মীয় উপাসনা অনুষ্ঠিত হয়। ^২৭ শিৱ, পাম্পা আৰু দুৰ্গাৰ মন্দিৰৰ কিছু অংশ একাদশ শতিকাৰপৰাই আছিল; পিছলৈ বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত মন্দিৰটো সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়।^২৮ মন্দিৰটো কেইবাটাও সৰু সৰু মন্দিৰৰ সমষ্টি। ইয়াত নিয়মিতভাৱে পুনৰংকন কৰা প্ৰায় ৫০ মিটাৰ (১৬০ ফুট) উচ্চতাৰ গোপুৰম, অদ্বৈত বেদান্ত পৰম্পৰাৰ বিদ্যাৰণ্য-ৰ নামত উৎসৰ্গিত এটা হিন্দু মঠ, মন্মথা নামৰ জলাধাৰ, সামূহিক ৰান্ধনীঘৰ আৰু অন্যান্য বহুতো স্থাপত্য-স্মাৰক আছে। মন্দিৰৰ সৈতে সংলগ্ন প্ৰায় ৭৫০ মিটাৰ (২,৪৬০ ফুট) দীঘল ধ্বংসপ্ৰাপ্ত শিলৰ বজাৰখনৰ পূব প্ৰান্তত এটা একশিলীয়া নন্দীৰ মন্দিৰো আছে। ^{২৯৩০৩১}

মন্দিৰটো পূবমুখী, আৰু শিৱ আৰু পাম্পা দেৱীৰ মন্দিৰৰ গৰ্ভগৃহসমূহ সূৰ্যোদয়ৰ দিশত একে সৰলৰেখাত অৱস্থিত। প্ৰৱেশপথত এটা বৃহৎ গোপুৰম আছে। মন্দিৰটোৰ ওপৰৰ স্থাপত্যটো পিৰামিড আকৃতিৰ স্তৰযুক্ত টাৱাৰ, যাৰ প্ৰতিটো স্তৰতে পিলাষ্টাৰ আৰু বিভিন্ন শিল্পকৰ্ম দেখা যায়; ইয়াৰ ভিতৰত শৃংগাৰধৰ্মী ভাস্কৰ্যও আছে। ^৩২ গোপুৰমটোৰ মাজেৰে এটা আয়তাকাৰ প্ৰাঙ্গণলৈ সোমাব পাৰি, যিটো আগলৈ গৈ ১৫১০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা এটা সৰু গোপুৰমত শেষ হয়।^৩৩ সৰু গোপুৰমটোৰ দক্ষিণফালে ১০০টা স্তম্ভযুক্ত এটা মণ্ডপ আছে। প্ৰতিটো স্তম্ভৰ চাৰিওফালেই হিন্দু ধৰ্মৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিভিন্ন উৎকীৰ্ণ ভাস্কৰ্য দেখা যায়। এই ৰাজহুৱা মণ্ডপটোৰ সৈতে এটা সামূহিক ৰান্ধনীঘৰ সংযুক্ত হৈ আছে। হাম্পিৰ আন কেইবাটাও বৃহৎ মন্দিৰতো এনে ব্যৱস্থা দেখা যায়। শিল কাটি নিৰ্মাণ কৰা এটা জলনলীৰ জৰিয়তে ৰান্ধনীঘৰ আৰু ভোজনশালালৈ পানী যোগান ধৰা হৈছিল। সৰু গোপুৰমটোৰ পাছৰ প্ৰাঙ্গণত দীপস্তম্ভ (দীপ জ্বলোৱাৰ স্তম্ভ) আৰু নন্দীৰ মূৰ্তি আছে। ^{৩৪৩৫৩৬}

সৰু গোপুৰমটোৰ পাছৰ প্ৰাঙ্গণটোৱে শিৱ মন্দিৰৰ মূল মণ্ডপলৈ লৈ যায়। এই মণ্ডপটো মূল বৰ্গাকাৰ মণ্ডপ আৰু কৃষ্ণদেৱৰায়ে নিৰ্মাণ কৰোৱা এটা আয়তাকাৰ সংযোজনৰে গঠিত। সংযোজনটো দুটা সংযুক্ত বৰ্গ আৰু ষোল্লটা স্তম্ভেৰে নিৰ্মিত। মণ্ডপৰ ওপৰৰ মুকলি হলটোৰ চিলিঙত চিত্ৰ অংকিত আছে। ইয়াৰে এটা অংশত শৈৱ ধৰ্মৰ শিৱ-পাৰ্বতীৰ বিবাহৰ কাহিনী দেখুওৱা হৈছে। আন এটা অংশত বৈষ্ণৱ ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰ ৰাম-সীতাৰ কাহিনী চিত্ৰিত কৰা হৈছে।^৩৭ তৃতীয় অংশত প্ৰেমৰ দেৱতা কামদেৱে শিৱৰ প্ৰতি পাৰ্বতীৰ প্ৰতি আগ্ৰহ সৃষ্টি কৰাৰ উদ্দেশ্যে শিৱলৈ কাঁড় নিক্ষেপ কৰা কাহিনী দেখুওৱা হৈছে। চতুৰ্থ অংশত অদ্বৈত হিন্দু পণ্ডিত বিদ্যাৰণ্যক শোভাযাত্ৰাত লৈ যোৱা দৃশ্য চিত্ৰিত কৰা হৈছে। জৰ্জ মিচেল আৰু আন কেইবাগৰাকীও গৱেষকৰ মতে, চিত্ৰসমূহৰ সূক্ষ্ম বৈশিষ্ট্য আৰু ৰঙৰ সুৰে ইংগিত দিয়ে যে চিলিঙৰ এই সকলো চিত্ৰ ১৯শ শতিকাত কৰা মন্দিৰৰ পুনৰসংস্কাৰৰ সময়ত অংকন কৰা হৈছিল। সেয়েহে মূল চিত্ৰসমূহৰ বিষয়-বস্তু কেনে আছিল, সেয়া নিশ্চিতভাৱে জনা নাযায়। ^{৩৮৩৯৪০} মণ্ডপৰ স্তম্ভসমূহত বৃহৎ আকাৰৰ য়ালিৰ ভাস্কৰ্য দেখা যায়। য়ালি হৈছে এক পৌৰাণিক প্ৰাণী, যাৰ আকৃতিত ঘোঁৰা, সিংহ আৰু আন বিভিন্ন জন্তুৰ বৈশিষ্ট্যৰ সংমিশ্ৰণ দেখা যায়। বহু ভাস্কৰ্যত এই পৌৰাণিক প্ৰাণীটোৰ ওপৰত অস্ত্ৰধাৰী যোদ্ধা আৰোহণ কৰি থকা দেখা যায়। এনে য়ালিৰ ভাস্কৰ্য বিজয়নগৰ স্থাপত্যশৈলীৰ এক উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য। ^৪১

মন্দিৰটোৰ গৰ্ভগৃহত এটা মুখলিংগ আছে। ই হৈছে পিতলৰদ্বাৰা মুখমণ্ডল খোদিত কৰা এটা শিৱলিংগ।^৪২ বিৰূপাক্ষ মন্দিৰৰ মূল গৰ্ভগৃহৰ উত্তৰফালে পাৰ্বতীৰ দুটা ৰূপ পাম্পা আৰু ভুৱনেশ্বৰীৰ বাবে দুটা সৰু মন্দিৰো আছে। ভুৱনেশ্বৰীৰ মন্দিৰটো চালুক্য স্থাপত্যশৈলীৰ আৰু ইয়াত পটলীয়া শিলৰ পৰিৱৰ্তে গ্ৰেনাইট শিল ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। মন্দিৰ চৌহদত পূবফালৰ গোপুৰমতকৈ সৰু এটা উত্তৰ গোপুৰম আছে। ^৪৩ এই গোপুৰমটোৰপৰা মনমথা পুখুৰীলৈ আৰু তাৰ পিছত নদীলৈ যোৱা এটা পথ আছে। পথটোৰ কাষৰ শিলত ৰামায়ণৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিভিন্ন ভাস্কৰ্য খোদিত কৰা হৈছে।^৪৪ মনমথা পুখুৰীৰ পশ্চিমফালে শাক্ত আৰু বৈষ্ণৱ পৰম্পৰাৰ কেইবাটাও মন্দিৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ক্ৰমে দুৰ্গা আৰু বিষ্ণুৰ মন্দিৰ উল্লেখযোগ্য।^৪৫৪৬ এই তীৰ্থযাত্ৰাৰ পথত থকা কিছুমান মন্দিৰ ১৯শ শতিকাত ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ বিষয়া এফ. ডব্লিউ. ৰবিনছনৰ নিৰ্দেশত বগা ৰঙেৰে ৰং কৰা হৈছিল। তেওঁ বিৰূপাক্ষ মন্দিৰ চৌহদটো পুনৰুদ্ধাৰ কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। ঐতিহাসিক স্মাৰকসমূহৰ এই গোটটো বগা ৰঙেৰে ৰং কৰাৰ পৰম্পৰা পিছলৈও অব্যাহত আছে। ^৪৭

স্থানীয় পৰম্পৰা অনুসৰি, ১৫৬৫ চনত হাম্পি ধ্বংস হোৱাৰ পিছতো বিৰূপাক্ষ মন্দিৰটোৱেই একমাত্ৰ এনে মন্দিৰ আছিল, যি হিন্দুসকলৰ সমাৱেশস্থল হিচাপে সক্ৰিয় হৈ থাকিছিল আৰু তীৰ্থযাত্ৰীসকলে ইয়ালৈ নিয়মিতভাৱে আহি থাকিছিল। মন্দিৰটোত বৃহৎসংখ্যক ভক্ত আৰু দৰ্শনাৰ্থীৰ সমাগম হয়। বসন্তকালত বিৰূপাক্ষ আৰু পাম্পাৰ বিবাহ উপলক্ষ্যে ৰথযাত্ৰাসহ এক বাৰ্ষিক উৎসৱ অনুষ্ঠিত হয়। ইয়াৰ লগতে মহা শিৱৰাত্ৰিও গম্ভীৰ ধৰ্মীয় পৰিৱেশত উদ্‌যাপন কৰা হয়।^৪৮ মন্দিৰটোৰ বাসিন্দা হাতী লক্ষ্মীক ৰখাৰ পদ্ধতিৰ বাবেও পৰ্যটকসকলৰ মাজত মন্দিৰটোৱে সমালোচনাৰ সন্মুখীন হৈছে। লক্ষ্মী মন্দিৰৰ পিছফালে থকা এটা ঠেক গলিত বাস কৰে।^৪৯

বাহ্যিক সংযোগ

• www.hampi.in
• expertbulletin
• Vijayanagara Architecture at Hampi
• Hampi on UNESCO World Heritage Site
• Hampi preservation project summary at Global Heritage Fund
• Explore Hampi with Google Earth on Global Heritage Network
• Karnataka.com - Hampi
• A Guide to History and Tourism at Hampi
• Computer generated simulation of queens bath of Hampi
• 3D virtual views for Hampi siate from UNESCO