ফুল সপুষ্পক উদ্ভিদৰ প্ৰজনন-সংৰচনাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু। ফুলৰ ভিতৰতেই পুং আৰু স্ত্ৰী জননকোষৰ উৎপত্তি, পৰাগসঞ্চাৰ, আৰু নিষেচনৰ বাবে উপযোগী গঠনসমূহ একেলগে সংগঠিত হৈ থাকে; ফলস্বৰূপে বীজ সৃষ্টি হয় আৰু পাছত ফল গঠিত হয়। উদ্ভিদবিদ্যাৰ দৃষ্টিত ফুল কেৱল সৌন্দৰ্যৰ বস্তু নহয়; ফুলৰ গঠনগত ভিন্নতা আৰু উপান্তৰণসমূহ উদ্ভিদ প্ৰজাতি চিনাক্তকৰণ, তুলনামূলক অধ্যয়ন আৰু বিৱৰ্তনীয় সম্বন্ধ বুজাৰ ক্ষেত্ৰতো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
সংজ্ঞা আৰু জৈৱিক ভূমিকা
ফুল মেগ্ন’লিঅ’ফাইটা বিভাগৰ অন্তৰ্গত সপুষ্পক উদ্ভিদত পোৱা প্ৰজনন অংগ। সাধাৰণতে ফুলৰ মুখ্য জৈৱিক কাৰ্য হ’ল স্ত্ৰীজননকোষৰ সৈতে পুংজননকোষৰ মিলন ঘটাই সফল প্ৰজনন সুনিশ্চিত কৰা। এই মিলনৰ বাবে ফুলে দুটা পথ সহজ কৰে—
- ইতৰ পৰাগন: একে প্ৰজাতিৰ দুটা ভিন্ন উদ্ভিদৰ মাজত পৰাগসঞ্চাৰৰ জৰিয়তে মিলন।
- স্ব পৰাগন: একে ফুলৰ ভিতৰতে পুং আৰু স্ত্ৰী অংশৰ সহায়ত মিলন।
কিছুমান ক্ষেত্ৰত নিষেচন নোহোৱাকৈয়ো বীজসদৃশ গঠন (ডাইস্প’ৰ) গঠন হ’ব পাৰে বুলি উল্লেখ আছে। ফুলৰ পৰা বীজ আৰু ফল গঠন হোৱা বাবে কৃষি, উদ্যানবিদ্যা আৰু প্ৰাকৃতিক বন-ব্যৱস্থাপনাত ফুলৰ ভূমিকা মৌলিক।
ফুলৰ মৌলিক গঠন
এপাহ “আদৰ্শ ফুল” সাধাৰণতে চুটি ঠাৰিৰ ওপৰত থকা পুষ্পাক্ষত চক্ৰাকাৰে সজোৱা কিছুমান অংগৰ সমষ্টি। সামগ্রিকভাৱে এই অংগসমূহ দুটা বৃহৎ শ্ৰেণীত ধৰা হয়—
- অংগজ অংশ
- প্ৰজনন অংশ
আদৰ্শ ফুলত চাৰি প্ৰধান চক্ৰ দেখা যায়; ঠাৰিৰ দিশৰ পৰা ওপৰলৈ ক্ৰমে—
- বৃতি মণ্ডল
- দল মণ্ডল
- পুং স্তৱক
- স্ত্ৰী স্তৱক
এই বিভাজন “কাৰ্য”ৰ তুলনাত অধিককৈ “অৱস্থান”ৰ ভিত্তিত সংজ্ঞায়িত কৰা হয়; বহুতো উদ্ভিদত কিছুমান অংশ অনুপস্থিত বা ৰূপান্তৰিত হ’ব পাৰে।
বৃতি মণ্ডল (বেটুপাত)
বাহিৰৰ চক্ৰটো বেটুপাতৰ সমষ্টি। ই সাধাৰণতে সেউজীয়া আৰু কলি অৱস্থাত ভিতৰৰ কোমল অংশ সুৰক্ষা দিয়ে। কিছুমান ফুলত বেটুপাত নাথাকে, আন কিছুমানত বেটুপাত সুস্পষ্টভাৱে পাহী-সদৃশ ৰূপ ল’ব পাৰে।
দল মণ্ডল (পাহী/দল)
দল বা পাহীৰে গঠিত এই চক্ৰটো বহু ক্ষেত্ৰত ৰঙীণ, পাতল আৰু কোমল। বহু ফুলে পৰাগবাহক জীৱক আকৰ্ষণ কৰিব পৰাকৈ পাহীসমূহৰ ৰং-চং, আকাৰ আৰু বিন্যাসত বিশেষ অভিযোজন দেখুৱায়।
পুং স্তৱক (পুংকেশৰ)
পুং স্তৱক এক বা অধিক চক্ৰৰ পুংকেশৰৰ সমষ্টি। প্ৰতিডাল পুংকেশৰত—
- পুংদণ্ড
- ৰেণুধানী (পৰাগধানী)
ৰেণুধানীত মিঅ’চিছ প্ৰক্ৰিয়াৰে পৰাগৰেণু উৎপন্ন হয়; পৰাগৰেণুই পুংজননকোষ বহন কৰে।
স্ত্ৰী স্তৱক (গৰ্ভকেশৰ)
ফুলৰ ভিতৰৰ চক্ৰটো এক বা কেইবাডালো গৰ্ভকেশৰৰ সমষ্টি। গৰ্ভকেশৰত সাধাৰণতে তিনিটা অংশ উল্লেখ কৰা হয়—
- গৰ্ভমূণ্ড
- গৰ্ভদণ্ড
- গৰ্ভাশয় (ডিম্বাশয়)
গৰ্ভাশয়ৰ ভিতৰত ডিম্বক উৎপন্ন হয়, আৰু ডিম্বকত মিঅ’চিছ প্ৰক্ৰিয়াৰে স্ত্ৰীজননকোষ গঠিত হয়। গৰ্ভদণ্ডৰ ভিতৰত পৰাগনলী থাকে বুলি বৰ্ণনা আছে, যাৰ জৰিয়তে পৰাগৰেণুৰ পৰা আগবঢ়া প্ৰক্ৰিয়াই নিষেচনৰ দিশে সহায় কৰে।
ফুলৰ অৱস্থানগত ধৰণ: হাইপ’গাইনাছ, পেৰিগাইনাছ, এপিগাইনাছ
পুষ্পাক্ষত স্ত্ৰী স্তৱকৰ (বিশেষকৈ গৰ্ভাশয়ৰ) অৱস্থানৰ সৈতে বাকী চক্ৰসমূহৰ সম্পৰ্ক অনুসৰি ফুলক কেইবাভাগত ধৰা হয়—
- হাইপ’গাইনাছ: বাকী অংশসমূহ গৰ্ভাশয়ৰ তলত অৱস্থিত।
- পেৰিগাইনাছ: বাকী অংশসমূহ গৰ্ভাশয়ক চাৰিওকাষে ঘিৰি থাকে।
- এপিগাইনাছ: বাকী অংশসমূহ গৰ্ভাশয়ৰ ওপৰত অৱস্থিত।
এই ধৰণসমূহ উদ্ভিদৰ গঠনগত বৈচিত্র্য আৰু তুলনামূলক অধ্যয়নৰ বাবে প্ৰচলিত।
গঠনগত ভিন্নতা আৰু পৰিভাষা
বাস্তৱ উদ্ভিদজগতত “আদৰ্শ ফুল” এক প্ৰামাণ্য ধাৰণা মাথোঁ; বহুতো পৰিয়াল আৰু প্ৰজাতিত অংশৰ সংখ্যা, আকাৰ, সংযুক্তি আৰু ৰূপান্তৰণত বহুমাত্ৰিক ভিন্নতা দেখা যায়। উদ্ভিদবিদ্যাত এই ভিন্নতা পদ্ধতিগতভাৱে লিখিবলৈ বিশেষ পৰিভাষা আছে।
সংযুক্তি: কন্নেট, এডনেট, মুক্ত
- কন্নেট: একে চক্ৰৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা অংশসমূহ একেলগে সংযুক্ত।
- এডনেট: একে চক্ৰৰ পৰা উদ্ভৱ নোহোৱা অংশসমূহ পৰস্পৰ সংযুক্ত।
- মুক্ত: কোনো সংযুক্তি নথকা অংশ।
সংযুক্ত পাহী আৰু নলী-আকৃতি
কিছুমান ফুলত পাহী লগলাগি নলী বা আঙুঠি সদৃশ গঠন কৰে (sympetalous/gamopetalous)। এনে দল মণ্ডলত সাধাৰণতে—
- নলী (ভিতৰৰ আধাৰ অংশ)
- ডিঙি (মাজৰ বহল অংশ)
- প্ৰৱৰ্ধ (বাহিৰৰ অংশ)
এই তিনিটা ভাগ বৰ্ণনা কৰা হয়। সংযুক্ত দল মণ্ডল বা বৃতিমণ্ডল ঘণ্টাকাৰ, চুপিসদৃশ, নলীসদৃশ, কলহসদৃশ, কাঁহীসদৃশ বা গোলাকাৰ আদি ৰূপ ল’ব পাৰে।
সমমিতি: নিয়মীয়া আৰু অনিয়মীয়া ফুল
ফুলৰ সমমিতি প্ৰজাতি চিনাক্তকৰণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সূচক।
- নিয়মীয়া ফুল (একটিন’মৰফিক): কেন্দ্ৰীয় অক্ষৰ যিকোনো বিন্দুৰে কাটি দুভাগ কৰিলে দুয়োফাল সমধৰণ হয়; উদাহৰণ হিচাপে গোলাপ উল্লেখযোগ্য।
- অনিয়মীয়া ফুল (জাইগ’মৰফিক): কেন্দ্ৰীয় অক্ষৰ কেৱল এটা নির্দিষ্ট দিশত কাটি দুভাগ কৰিলেহে সমমিতি দেখা যায়; উদাহৰণ হিচাপে কপৌ ফুল।
পুষ্পবিন্যাস, বৃন্ত আৰু “ফুল”ৰ দৰে দেখা গোট
ফুল উদ্ভিদজোপাৰ লগত প্ৰত্যক্ষভাৱে সংযুক্ত থাকিবও পাৰে, অথবা বহু ফুল একেলগে গোট খাই দেখা দিব পাৰে।
উদ্ভিদজোপাত ফুল সংযুক্ত হোৱা অংশক সাধাৰণতে ঠাৰি বা বৃন্ত বোলা হয়। এডাল ঠাৰিত কেইবাপাহ ফুল থাকিলে সৰু সৰু পৃথক ঠাৰিবোৰক পেডিক’ল বোলা হয়। পুষ্পকাণ্ডৰ অগ্ৰাংশে থুপুকা আকৃতি ধাৰণ কৰা অংশক পুষ্পাক্ষ বোলা হয়।
এডাল অক্ষত বহু ফুলৰ সামূহিক গোটক পুষ্পবিন্যাস কোৱা হয়। কিছুমান পুষ্পবিন্যাসত বহুসংখ্যক সৰু ফুল ওচৰা-ওচৰি থাকি বাহ্যিক ৰূপত এপাহ ফুলৰ দৰে দেখা দিব পাৰে; উৎস-টোকাত বেলিফুলৰ দৃষ্টান্ত দিয়া হৈছে। এই ধৰণৰ গোটত বিশেষ ধৰণৰ কাণ্ড আৰু সহপত্ৰ অথবা উপান্তৰণ ঘটা পাতো থাকিব পাৰে।
পৰাগসঞ্চাৰ, বাহক আৰু অভিযোজন
ফুলে পৰাগবাহকক আকৰ্ষণ কৰাৰ বাবে বহুমুখী অভিযোজন দেখুৱায়। ৰঙীণ পাহী, গন্ধ, আৰু সামগ্রিক আকৃতিৰ দৰে বৈশিষ্টই বাহকক সঁহাৰি দিবলৈ সহায় কৰে। পৰাগসঞ্চাৰ বিভিন্ন মাধ্যমে হ’ব পাৰে—
এই বাহকসমূহৰ সহায়ত পৰাগৰেণু ৰেণুধানীৰ পৰা উপযুক্ত স্ত্ৰী অংশলৈ স্থানান্তৰিত হয়; তাৰ পাছত নিষেচনৰ মাধ্যমে বীজ আৰু ফল গঠনৰ পথ মুকলি হয়।
ফুল ধৰাৰ সময়, সংকেত আৰু বিকাশ
এজোপা উদ্ভিদৰ জীৱনচক্ৰত ফুল ধৰাটো এক বৃহৎ দশা। সাধাৰণতে যি সময়ত পৰিৱেশ নিষেচন আৰু বীজ সৃষ্টিৰ বাবে অনুকূল, সেই সময়ত ফুল ফুলাৰ সম্ভাৱনা অধিক। উদ্ভিদে অভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিক সংকেত “পঢ়ি” ফুলধৰা আৰম্ভ কৰিব পাৰে বুলি বৰ্ণনা আছে, যেনে—
- উদ্ভিদ হৰমনৰ স্তৰৰ পৰিবৰ্তন
- ঋতুভিত্তিক উষ্ণতাৰ পৰিবৰ্তন
- দীপ্তিকালৰ (দিন-ৰাতিৰ দৈৰ্ঘ্য) পৰিবৰ্তন
বহু বাৰমহীয়া আৰু বেছিভাগ দ্বৈবাৰ্ষিক উদ্ভিদত ফুল ফুলাৰ বাবে শীত নিদ্ৰাৰ প্ৰয়োজন হ’ব পাৰে। এই নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থাৰ ব্যাখ্যাত পাতত উৎপন্ন “ফ্লৰিজেন” নামৰ সংকেতৰ পৰিবহণ আৰু মুকুলত তাৰ প্ৰভাৱৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়। ফুলধৰা আৰম্ভ হ’লে অংগজ কাণ্ড পুষ্পকাণ্ডলৈ ৰূপান্তৰিত হয়; কাণ্ডৰ অগ্ৰাংশত টেমুনাৰ সৃষ্টি হৈ সেয়াই ধাপে ধাপে বৃতি, পাহী, পুংকেশৰ আৰু গৰ্ভকেশৰলৈ বিকশিত হয়। বহু উদ্ভিদত এই প্ৰক্ৰিয়া এবাৰ আৰম্ভ হ’লে পাছত সহজে উলটাই দিয়া নাযায় বুলিও উল্লেখ আছে।
তাৎপৰ্য
ফুল সপুষ্পক উদ্ভিদৰ প্ৰজনন সাফল্যৰ কেন্দ্ৰ; ফুলৰ জৰিয়তে পৰাগসঞ্চাৰ, নিষেচন, বীজ আৰু ফল গঠন একোটা সংহত প্ৰক্ৰিয়াত সংগঠিত হয়। একে সময়তে ফুলৰ আকাৰ-আকৃতি, সমমিতি, সংযুক্তি আৰু পুষ্পবিন্যাসৰ বৈচিত্র্য উদ্ভিদবিদ্যাৰ বৰ্ণনা-পদ্ধতি আৰু শ্রেণীবিন্যাসত অমূল্য সূচক। জৈৱিক গুৰুত্বৰ বাহিৰেও ফুল মানুহৰ জীৱনত সৌন্দৰ্যবোধ, পৰম্পৰা, ধৰ্মীয় আচাৰ, ঔষধ আৰু খাদ্য-ব্যৱহাৰৰ নানা প্ৰসঙ্গত স্থায়ী ভূমিকা লৈ আহিছে।
আৰু চাওক
উৎস আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰ
সম্পাদকীয় প্ৰবন্ধ। এই প্ৰবন্ধটো অসমীয়া বিশ্বকোষৰ বাবে নতুনকৈ মৌলিক ভাষাত লিখা হৈছে (এআই-সহায়ক খচৰা; মানৱ সম্পাদকীয় পৰ্যালোচনা চলি আছে)। পাঠ্য CC BY-SA 4.0।
অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ স্বেচ্ছাসেৱী লেখকসকললৈ আমাৰ কৃতজ্ঞতাপূৰ্ণ শ্ৰদ্ধাঞ্জলি, যিসকলৰ দীৰ্ঘদিনীয়া সাধনাই অসমীয়া ভাষাত মুক্ত জ্ঞানৰ বাট মুকলি কৰিছিল।