পদুম

পদুম (বৈজ্ঞানিক নাম: Nelumbo nucifera) পানী বা বোকাত গজোৱা এক সুপৰিচিত ফুলগছ। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ফুল হিচাপে পদুম কেৱল প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য্যৰ প্ৰতিনিধি নহয়, ভাৰতীয় উপমা-প্ৰতীক, ধৰ্মীয় অনুষঙ্গ আৰু নানান লোকবিশ্বাসৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত। উষ্ণ অঞ্চলত ই সহজে দেখা যায় আৰু ফুল, পাত, গা-গছ, শিপা, বীজ—প্ৰায় সকলো অংশই মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱন আৰু লোকঔষধত কেতিয়াবা না কেতিয়াবা ব্যৱহৃত হৈছে।

নাম আৰু পৰিচয়

পদুম বহু নামত জনাজাত। অসমীয়াত “পদুম/পদ্ম/কমল”ৰ লগতে সংস্কৃতমূলীয় আৰু লোকপ্ৰচলিত বহু সমাৰ্থক শব্দ পোৱা যায়—শতদল, সহস্ৰদল, উৎপল, মৃণাল, পংকজ, অম্বুজ, নীৰজ, সৰোজ, নলিনী, অৰবিন্দ, ৰাজীৱ, ইন্দিৰা, কুমুদ আদি। ৰঙভেদে কিছুমান নামো ব্যৱহৃত হয়, যেনে পুণ্ডৰীক (শ্বেতপদ্ম), কোকোনদ (ৰক্ত পদ্ম), ইন্দিবৰ (নীল পদ্ম)। ফাৰ্চী ভাষাত পদুমক “নিলোফাৰ” বুলি কোৱা হয়; ইংৰাজীত “Indian Lotus” বা “Sacred Lotus” নাম প্ৰচলিত।

বিস্তৃতি আৰু বাসস্থান

পদুম সাধাৰণতে জলাশয়-নির্ভৰ উদ্ভিদ। ই পানীৰ ওপৰত বা কাষৰ অগভীৰ পানী আৰু বোকামাটিত গজে। উৎস-তথ্য অনুসৰি ভাৰতৰ উষ্ণ অঞ্চলসমূহত পদুম সহজলভ্য, আৰু বিস্তৃতিৰ ক্ষেত্ৰত ইৰানৰ পৰা অষ্ট্ৰেলিয়ালৈকে পোৱা যায় বুলিও উল্লেখ আছে। সাধাৰণভাবে ই জান-জুৰি, বিল, পুখুৰী আদি স্থিৰ পানীৰ পৰিবেশত ভালদৰে বৃদ্ধি পায়।

গঠন আৰু বৈশিষ্ট্য

পদুম গছৰ দেহ-গঠন জলজ পৰিবেশৰ সৈতে খাপ খুৱাই গঢ় খায়।

• পাত: পাত ডাঙৰ, গোলাকৃতি আৰু কাঁহীৰ দৰে দেখা যায়। পাতৰ মাজৰ ভাগত পাতল ঠাৰিৰে পাতখন সংযুক্ত থাকে। পানীৰ ফালে থকা ভাগ কোমল আৰু পাতল সেউজীয়া।
• গা-গছ আৰু ঠাৰি: গা-গছ দীঘলীয়া, পোন আৰু ফোঁপোলা; পানীৰ তলৰ অংশ বোকাই ঢাকি ৰাখে। ফুলধৰা ঠাৰি দীঘল আৰু মিহি; ঠাৰিত সৰু সৰু ফুটাৰ কথা উল্লেখ আছে।
• শিপা/ৰাইজম: গাঁঠিৰ পৰা শিপা ওলাই। পদুমত ৰাইজমৰ জৰিয়তে অযৌন প্ৰজনন হোৱা বুলি উৎসত উল্লেখ কৰা হৈছে। শিপা শকত আৰু বিন্ধাযুক্ত; খৰাং বা পানীৰ অভাৱধৰা পৰিস্থিতিতো শিপা প্ৰচুৰভাৱে উৎপন্ন হ’ব পাৰে বুলিও কোৱা হয়।
• ফুল: ফুল সাধাৰণতে বগা বা গুলপীয়া দেখা যায়; ৰঙা, নীলা আৰু কেতিয়াবা সোণালী ৰঙৰো পদুম পোৱা যায় বুলি উৎসত উল্লেখ আছে। ফুলবোৰ ঠাৰিৰ শীৰ্ষত ফুটি উঠে। পদুমৰ কলি পুৱা ফুটি বিকশিত হয় আৰু সন্ধিয়া জাপ খায়—এই দৈনন্দিন ছন্দ পদুমৰ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য।
• পাহি, কেশৰ আৰু বীজস্থলী: সকলো ফুলত সমান সংখ্যক পাহি নাথাকে। পাহিবোৰৰ ভিতৰত কেশৰৰ মণ্ডল থাকে। পাহি সৰি গ’লাৰ পিছত বীজস্থলী ডাঙৰ হৈ পৰে, যাক “পদুম চকা” বুলি কোৱা হয়।
• বীজ: বীজ ডিম্বাকৃতি; শুকাই গ’লে ক’লা ৰঙ ধৰে। কেঁচা বীজ খাদ্য হিচাপে খোৱা হয়, আৰু শুকান বীজ ঔষধ হিচাপে ব্যৱহাৰৰ কথাও উল্লেখ আছে।

ফুলাৰ ঋতু আৰু বংশবৃদ্ধি

উৎস-তথ্য অনুসৰি চত-বহাগৰ পৰা পদুম ফুলিবলৈ আৰম্ভ হয় আৰু শাওন-ভাদ মাহলৈ ফুল ধৰি থাকে। বংশবৃদ্ধিৰ ক্ষেত্ৰত—

• গুটিৰ জৰিয়তে বংশবৃদ্ধি হয়।
• ৰাইজম পদ্ধতিৰে অযৌন প্ৰজননো ঘটে।

ব্যৱহাৰ: খাদ্য, লোকবিশ্বাস আৰু ঔষধ

পদুমৰ বিশেষত্ব হ’ল—ইয়াৰ বহু অংশ মানুহে বিভিন্ন উদ্দেশ্যে ব্যৱহাৰ কৰে।

দৈনন্দিন ব্যৱহাৰ আৰু খাদ্য

• শিপা: মানুহে শিপা তৰকাৰী হিচাপে ৰান্ধে। আকালত দুখীয়ালোকৰ দ্বাৰা ইয়াৰ পৰা আটা প্ৰস্তুতৰ কথাও উল্লেখ আছে।
• কোমল কলি আৰু বীজ: কোমল কলি খোৱা হয়; কেঁচা বীজ খোৱা হয় আৰু আঞ্জা ৰান্ধা হয়।
• পাত: পাত কাঁহী হিচাপেও ব্যৱহাৰ কৰা হয় বুলি উৎসত আছে।

সূতা আৰু কাপোৰ

পদুমৰ দীঘলীয়া ঠাৰিৰ পৰা এক প্ৰকাৰ সূতা উলিওৱা যায়। ই মন্দিৰত চাকিৰ শলিতা হিচাপে ব্যৱহৃত হয় বুলি উল্লেখ আছে। অতীতত পদুম-সূতাৰে কাপোৰ প্ৰস্তুত কৰাৰ কথাও পোৱা যায়। এই কাপোৰ পিন্ধিলে বা এই কাপোৰে কিছুমান ৰোগ (বিশেষকৈ জ্বৰ) দূৰ কৰে বুলি লোকবিশ্বাসো উৎসত উল্লিখিত।

ঔষধ আৰু মৌ

পদুমৰ প্ৰতিটো অংশৰ পৃথক পৃথক নাম আৰু ঔষধিগুণ আছে বুলি উৎসত কোৱা হৈছে। পদুমৰ বিভিন্ন অংশৰ পৰা আয়ুৰ্বেদিক, এল’পেথিক আৰু য়ুনানী ঔষধ প্রস্তুত কৰা হয় বুলি উল্লেখ আছে; লগতে পাৰম্পৰিক চীনীয় ঔষধতো পদুম ব্যৱহৃত। তদুপৰি পদুমৰ পৰাগেৰে তৈয়াৰ কৰা মৌ চকুৰ বাবে উপকাৰী বুলি উৎসত উল্লেখ কৰা হৈছে। কিছুমান ঠাইত গন্ধহীন ৰঙা পদুমৰ বীজৰ পৰা তেল উলিওৱাৰ কথাও আছে।

সংস্কৃতি, ধৰ্ম আৰু শিল্পত পদুম

হিন্দু, জৈন আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মত পদুমক পৱিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়। ভাৰতীয় গ্ৰন্থ-ধাৰাতো পদুমৰ উপস্থিতি দৃঢ়: বিষ্ণু পূৰাণত দেৱী লক্ষ্মীৰ স্তুতিত “কমলাসনা”, “কমলনয়না” আদি বিশেষণে পদুম-প্ৰতীকৰ মহিমা প্ৰকাশ পায় বুলি উৎসত উল্লেখ আছে। লগতে “পদ্ম পূৰাণ” নামে পৃথক পূৰাণৰ অস্তিত্বৰ কথা আৰু ব্ৰহ্মাৰ নাৰায়ণৰ নাভি-পদ্মৰ পৰা উৎপত্তিৰ ধাৰণা উল্লেখ কৰা হৈছে।

ধাৰ্মিক চিত্ৰ, মন্দিৰৰ দেৱাল, গুম্বজ আৰু স্তম্ভত পদুম-আলংকৰণ বহুল। বহু হিন্দু দেৱ-দেৱীৰ হাতে পদুম ধৰা ৰূপ প্ৰচলিত; দেৱী সৰস্বতীক শ্বেতপদ্মাসনত আৰু দেৱী লক্ষ্মীক ৰক্তপদ্মাসনত দেখুওৱা হয় বুলি উৎস-তথ্যত আছে। ভাৰতীয় চিত্ৰকলাৰ পৰম্পৰাতো পদুম-ধাৰণা ব্যৱহৃত হোৱা দেখা যায়; এই প্ৰসংগত ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ দৰে শিল্পীৰ নামো প্ৰাসংগিকভাৱে স্মৰণীয় (যদিও নিৰ্দিষ্ট কৰ্ম-উদাহৰণ উৎসত দিয়া নাই)।

স্থাপত্য আৰু ঐতিহাসিক দৃষ্টান্ত

পদুমৰ আকাৰ বহু ক্ষেত্ৰত স্থাপত্যৰ অনুপ্ৰেৰণা হৈ উঠিছে।

• নতুন দিল্লীত বাহাই উপাসনাস্থলীৰ স্থাপত্য পদুমৰ আকাৰত নিৰ্মিত; এই কাৰণেই ই “পদুম মন্দিৰ” (Lotus Temple) নামে পৰিচিত। ই বাহাই ধৰ্মৰ উপাসনাস্থলী হিচাপে খ্যাত।
• ৰাজস্থানৰ কিছুমান স্থাপত্য-উদাহৰণত পদুম-আকাৰ বা পদুম-বাগিচাৰ উল্লেখ পোৱা যায়। উদয়পুৰৰ পদ্মাৱতী মাৰ জল মন্দিৰ পদুমৰ আকৃতিত সজা বুলি উৎসত আছে। ধলপুৰ জিলাত মচকুণ্ড তীৰ্থস্থলৰ ওচৰত পদুম ফুলৰ বাগিচাৰ ঐতিহাসিক উল্লেখ আছে, যাক “বাবৰ নামা”ত উল্লেখ কৰা হৈছে বুলি উৎসত কোৱা হৈছে।

তাৎপৰ্য

পদুম একেদৰে প্ৰাকৃতিক, সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক সম্পদ। জলাশয়-ভিত্তিক পৰিবেশত গজা এই উদ্ভিদে ফুল-সৌন্দৰ্য্যৰ লগতে খাদ্য, লোকঔষধ আৰু শিল্প-আচাৰৰ ক্ষেত্ৰত বহুমুখী উপস্থিতি দেখুৱাইছে। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ফুল হিচাপে পদুমে ভাৰতীয় পৰিচয়ৰ এক প্ৰতীকী আসনো লাভ কৰিছে—য’ত পৱিত্ৰতা, সৌন্দৰ্য্য আৰু জীৱনৰ পুনৰুজ্জীৱন-ভাব একেলগে প্ৰতিফলিত হয়।

আৰু চাওক

• ভাৰত
• ইৰান
• অষ্ট্ৰেলিয়া
• ৰাজস্থান
• নতুন দিল্লী
• বাহাই ধৰ্ম
• ৰাজা ৰবি বৰ্মা