অৰ্কিড

অৰ্কিড বা অৰ্কিডেচি (Orchidaceae) সপুষ্পক উদ্ভিদৰ ভিতৰত প্ৰজাতি-সমৃদ্ধ এক উল্লেখযোগ্য পৰিয়াল। ইয়াৰ ফুলৰ অনন্য আকাৰ-গঠন, প্ৰবল ৰং-বৈচিত্ৰ্য আৰু বহুক্ষেত্ৰত মিঠা গোন্ধে অৰ্কিডক সাধাৰণ উদ্ভিদৰ পৰা সহজে পৃথক কৰি তোলে। কেৱল সৌন্দৰ্যৰ বাবে নহয়, ফুলৰ বিশেষ বিন্যাস আৰু বিৱৰ্তনীয় লক্ষণসমূহে উদ্ভিদবিজ্ঞানত অৰ্কিডক এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যয়নৰ বিষয় কৰি তুলিছে। লগতে কিছুমান অৰ্কিড কৃষিজ উৎপাদন (যেনে ভেনিলা) আৰু বাণিজ্যিক ফুলচাষত বিশেষ স্থান দখল কৰি আছে।

শ্ৰেণীবিন্যাস আৰু বৈচিত্ৰ্য

অৰ্কিডেচি পৰিয়ালত বৰ্তমান প্ৰায় ২৮,০০০ প্ৰজাতি আৰু ৭৬৩টা গণ আছে বুলি জনা যায়। বীজিয় উদ্ভিদৰ মুঠ বৈচিত্ৰ্যৰ প্ৰায় ০৬–১১% এই পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত বুলি ধৰা হয়, যিয়ে ইয়াক উদ্ভিদজগতৰ এটা বৃহৎ গোট হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

বিভিন্ন গণৰ ভিতৰত কিছুমানত প্ৰজাতিৰ সংখ্যা অত্যন্ত বেছি—

• বাল্ব’ফাইলাম: প্ৰায় ২,০০০ প্ৰজাতি
• এপিডেণ্ড্ৰাম: প্ৰায় ১,৫০০ প্ৰজাতি
• ডেণ্ড্ৰবিয়াম: প্ৰায় ১,৪০০ প্ৰজাতি
• প্লিউৰ’থেলিছ: প্ৰায় ১,০০০ প্ৰজাতি

এই পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত কিছুমান গছ উদ্যানশিল্পত বহুল চাহিদাসম্পন্ন (যেনে ফেলান’পচিছ, কেটলিয়া), আৰু ভেনিলা গণ (Vanilla) কৃষিজ উৎপাদনৰ সৈতে বিশেষভাৱে জড়িত।

ফুলৰ গঠনগত বিশেষত্ব

অৰ্কিডক অন্য গছৰ পৰা চিনাক্ত কৰাত ফুলৰ কিছুমান বিশেষ লক্ষণ অতি সহায়ক। এই লক্ষণসমূহৰ কেইবাটাওক বিৱৰ্তনৰ সাক্ষ্যধাৰী বৈশিষ্ট্য বুলিও ধৰা হয়। উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—

• ফুলপাহৰ দ্বিপাক্ষিক সমতুলীয়তা
• ফুলৰ সন্মুখভাগ ওপৰমুৱা আৰু বক্ৰ পৃষ্ঠ (বিশেষ বিন্যাস)
• পাহিৰ ৰূপান্তৰে গঠিত লিপ বা লেবেলাম (labellum)
• পুংদণ্ড আৰু গৰ্ভদণ্ডৰ সংযুক্ত গঠন
• অত্যন্ত সৰু বীজ

এইবোৰ লক্ষণ মিলি অৰ্কিডৰ পৰাগায়ণ আৰু প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে সম্পৰ্কিত, আৰু পৰিয়ালটোৰ সাৰ্বিক বৈচিত্ৰ্য গঢ়ি তোলাত ই সহায়ক বুলি বুজা যায়।

জীৱনধাৰা আৰু বাসস্থান

অৰ্কিডসমূহৰ উল্লেখযোগ্য অংশ পৰাশ্ৰয়ী ৰূপে (অন্য গছত আশ্ৰয় লৈ) দেখা যায়। তথাপি সকলো অৰ্কিড একে ধৰণৰ নহয়; পৰিয়ালটোৰ ভিতৰত ভিন্ন জীৱনধাৰা দেখা পোৱা যায়—

• পৰাশ্ৰয়ী অৰ্কিড
• স্থলজীৱি অৰ্কিড
• শৈলজীৱী অৰ্কিড
• মৃতজীৱি অৰ্কিড

এই বৈচিত্ৰ্যময় জীৱনধাৰাই অৰ্কিডক কেৱল বনাঞ্চলৰ গছ-ডালত নহয়, মাটি বা শিলাময় পৰিৱেশতো বিস্তাৰ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম কৰিছে।

ভাৰতবৰ্ষত বিস্তৃতি

ভাৰতবৰ্ষত ১৮৪টা গণৰ মুঠ ১৩৩১ বিধ অৰ্কিড পোৱা যায় বুলি জনা গৈছে। দেশৰ ভিতৰত অৰ্কিডৰ সৰ্বাধিক বৈচিত্ৰ্যতা পূৰ্বাঞ্চল হিমালয়ত লক্ষ্য কৰা যায়; উত্তৰ-পূব ভাৰত এই অঞ্চলৰ অন্তৰ্গত হোৱা বাবে ইয়াত অৰ্কিডৰ উপস্থিতি বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। এই অঞ্চলৰ পাছত পশ্চিম ঘাট পৰ্বতমালা আৰু পশ্চিম হিমালয়ৰ পূব অংশ (কুমাওন হিমালয়)তো তুলনামূলকভাৱে বেছি বৈচিত্ৰ্যতা দেখা যায়।

বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য যে উত্তৰ-পূব ভাৰতক অৰ্কিডৰ “হ’টস্পট” বুলি জনা যায়, কিয়নো ভাৰতবৰ্ষৰ মুঠ অৰ্কিডৰ প্ৰায় ৭২%—অৰ্থাৎ প্ৰায় ৮২৫ বিধ—এই অঞ্চলতেই পোৱা যায়।

উত্তৰ-পূব ভাৰত, অৰুণাচল আৰু অসম

উত্তৰ-পূব ভাৰতত ৰাজ্যভিত্তিক ৰূপে বৈচিত্ৰ্যতাৰ ক্ষেত্ৰত অৰুণাচল প্ৰদেশ শীৰ্ষস্থানত, আৰু তাৰ পাছতে অসমৰ স্থান বুলিও উল্লেখ কৰা হয়।

অৰুণাচল প্ৰদেশ

বৰ্তমানলৈকে অৰুণাচল প্ৰদেশত ১৪৪টা গণৰ ৫৫৮টা অৰ্কিড প্ৰজাতিৰ কথা জনা গৈছে। ভূ-প্ৰকৃতি আৰু জলবায়ুগত ভিন্নতাৰ বাবে ইয়াত বাসস্থানৰ পৰিসৰ ডাঙৰ, সেয়া বৈচিত্ৰ্য বৃদ্ধিৰ এটা কাৰণ বুলি ধাৰণা কৰিব পাৰি।

অসম

অসমত এতিয়ালৈকে ৪০১টা অৰ্কিড প্ৰজাতি পোৱাৰ কথা জনা গৈছে, যিবোৰ ১০২টা গণত অন্তৰ্ভুক্ত। জীৱনধাৰা অনুসৰি এই প্ৰজাতিসমূহক এইদৰে ভাগ কৰা হয়—

• ১২৩টা প্ৰজাতি স্থলজীৱি বা মৃতজীৱি
• ২৭৮টা প্ৰজাতি পৰাশ্ৰয়ী বা শৈলজীৱী

২০১৯ চনলৈকে অসমত ৩৯৮টা অৰ্কিড উপস্থিতিৰ তথ্য আছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত বিশ্বনাথ জিলাৰ বিহালী সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ পৰা এটা নতুন প্ৰজাতিৰ কথা পোহৰলৈ অহাৰ পাছত অসমত সৰ্বমুঠ ৪০১ বিধ অৰ্কিড পোৱা যায় বুলি কোৱা হয়। অসমত দেখা পোৱা অৰ্কিডসমূহৰ ভিতৰত ডেণ্ড্ৰবিয়াম (Dendrobium) গণৰ অংশ বেছি বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

তাৎপৰ্য

অৰ্কিডেচি পৰিয়ালৰ গুৰুত্ব বহুমাত্ৰিক। একেদৰে বিশাল প্ৰজাতিগত বৈচিত্ৰ্য, ফুলৰ ব্যতিক্ৰমী গঠন, আৰু বাসস্থান-অনুকূলনৰ বহুৰূপীয়তাই ইয়াক উদ্ভিদবৈজ্ঞানিক অধ্যয়নৰ কেন্দ্ৰবিন্দু কৰিছে। আনফালে, ফেলান’পচিছ, কেটলিয়া আদি জনপ্ৰিয় ফুলচাষ আৰু ভেনিলা গণৰ কৃষিজ মূল্যই অৰ্কিডক অৰ্থনৈতিক আৰু উদ্যানশিল্পীয় ক্ষেত্ৰতো প্ৰাসংগিক কৰি তোলে। ভাৰতৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত বিশেষকৈ উত্তৰ-পূব ভাৰত—তদুপৰি অৰুণাচল প্ৰদেশ আৰু অসম—অৰ্কিড বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ আৰু অধ্যয়নৰ বাবে বিশেষ গুৰুত্বৰ অঞ্চল।

আৰু চাওক

• পৰাশ্ৰয়ী উদ্ভিদ
• উত্তৰ-পূব ভাৰত
• অৰুণাচল প্ৰদেশ
• অসম