কেৰালাৰ সংস্কৃতিত হাতী

কেৰালাৰ থলুৱা হাতীবোৰ হৈছে ভাৰতীয় হাতী (Elephas maximus indicus)। ই এছিয়ান হাতীৰ তিনিটা স্বীকৃত উপপ্ৰজাতিৰ ভিতৰত অন্যতম। ১৯৮৬ চনৰপৰা এছিয়ান হাতীক আইইউচিএন (IUCN)ৰদ্বাৰা বিপন্ন প্ৰজাতিৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। বিগত তিনিটা প্ৰজন্মত বিশ্বজুৰি এই হাতীৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ৫০% হ্ৰাস পাইছে। বৰ্তমান বনাঞ্চলত এই হাতীৰ সংখ্যা প্ৰায় ২৫,৬০০ ৰপৰা ৩২,৭৫০টা বুলি অনুমান কৰা হৈছে। বিশ্বজুৰি মানুহৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে বাসস্থানৰ খণ্ডীকৰণ, অৱক্ষয় আৰু ধ্বংস, মানুহ-হাতীৰ সংঘাত আৰু চোৰাং চিকাৰ আদি ইয়াৰ বাবে আটাইতকৈ ডাঙৰ ভাবুকি হৈ পৰিছে।^১

কেৰালাত বনৰীয়া হাতীৰ সংখ্যা সম্পৰ্কে বিভিন্ন তথ্য পোৱা যায়। ২০২৪ চনৰ চৰকাৰী লোকপিয়ল অনুসৰি ইয়াত ১,৮০০ তাতকৈ কিছু কম হাতী থকা বুলি অনুমান কৰা হৈছে।^২ পূৰ্বৰ লোকপিয়ল অনুসৰি (য’ত সম্পূৰ্ণ পৃথক গণনা পদ্ধতি ব্যৱহৃত হৈছিল), ১৯৯৩ চনত বনৰীয়া হাতীৰ সংখ্যা আছিল ৪,২৮৬টা আৰু ২০১৭ চনত এই সংখ্যা আছিল ৫,৭০৬ টা।^৩ কোনটো পদ্ধতিয়ে আটাইতকৈ সঠিক তথ্য দিয়ে, সেই লৈ কিছু মতভেদ আছে। চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহলৈ হাতীৰ প্ৰব্ৰজনৰ আৰ্হিয়েও বনৰীয়া হাতীৰ গণনাত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।

বনৰীয়া হাতীৰ এক বুজন জনসংখ্যাৰ সমান্তৰালভাৱে, ২০২৫ চনত কেৰালাত প্ৰায় ৪০০টা পোহনীয়া বা আবদ্ধ হাতী আছে, যি সংখ্যা ২০১৮ চনত ৫০০ তাতকৈ অধিক আছিল।^৪ কেৰালাৰ বেছিভাগ পোহনীয়া হাতীৰ মালিক হ’ল বিভিন্ন মন্দিৰ বা ব্যক্তিগত ব্যক্তি। কিছুসংখ্যক হাতী চৰকাৰী বন বিভাগৰ অধীনতো আছে। ব্যক্তিগত মালিকানাধীন হাতীবোৰ সাধাৰণতে উৎসৱ আৰু ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি কিছুমান হাতীক কাঠ কটা কামত ব্যৱহাৰ কৰা হয় বা পোহনীয়া জন্তু আৰু সামাজিক মৰ্যাদাৰ প্ৰতীক হিচাপে ৰখা হয়।^৫ অঞ্চলটোৰ প্ৰাণী সুৰক্ষা কৰ্মীসকলে অভিযোগ কৰিছে যে কেৰালা আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ কিছুমান পোহনীয়া হাতীক প্ৰায়েই ক্ৰৰুতাৰ বলি কৰা হয় বা অতি নিম্নমানৰ পৰিৱেশত ৰখা হয়।^৬৭৮

কেৰালাত হাতীক প্ৰায়েই "সহ্যাদ্ৰিৰ পুত্ৰ" (ব্যলোপালী শ্ৰীধৰ মেননৰ "সহ্যন্তে মকন" কবিতাৰ দৰে) বুলি অভিহিত কৰা হয়। ৰাজ্যিক প্ৰাণী হিচাপে, হাতীৰ প্ৰতিচ্ছবি কেৰালা চৰকাৰৰ চৰকাৰী প্ৰতীকচিহ্ন বা ছীলত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। এই প্ৰতীকটো পুৰণি ট্ৰাভাংকোৰ আৰু কোচিন ৰাজ্যৰ ৰাজকীয় প্ৰতীকৰপৰা লোৱা হৈছে।^৯১০ কিছুমান মানুহে বিশ্বাস কৰে যে বনাঞ্চলৰপৰা ধৰি আনি পোহ মনাই লোৱা এটা হাতীক আন বনৰীয়া হাতীবোৰে কেতিয়াও গ্ৰহণ নকৰে, অৱশ্যে এই দাবীক একাংশ বন্যপ্ৰাণী কৰ্মীয়ে প্ৰত্যাহ্বান জনাইছে।

উৎসৱ-পাৰ্বণত হাতী

ৰাজ্যৰ ত্ৰিছূৰ পূৰম উৎসৱৰ সময়ত হাতীৰ প্ৰদৰ্শন।]]

কেৰালাৰ বহুতো প্ৰধান মন্দিৰৰ নিজা হাতী আছে, যাৰ ভিতৰত বেছিভাগেই ভক্তসকলে দান কৰা। বিখ্যাত গুৰুভায়ুৰ মন্দিৰৰ ধৰ্মীয় উপাসনাৰ হাতী এক অপৰিহাৰ্য অংগ। এই মন্দিৰৰ ৬০ তাতকৈও অধিক হাতী আছে। গুৰুভায়ুৰ মন্দিৰৰপৰা ৩ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত পুন্নথুৰ কোট্টাত মন্দিৰৰ হাতীসমূহক ৰখা হয়। গুৰুভায়ুৰ কেশৱন নামৰ এটা বিখ্যাত হাতী এই মন্দিৰৰে আছিল। হিন্দু মন্দিৰসমূহৰ বাৰ্ষিক উৎসৱৰ শোভাযাত্ৰা আৰু ধৰ্মীয় প্ৰদক্ষিণৰ সময়ত হাতীৰ পিঠিত দেৱ-দেৱীৰ বিগ্ৰহ বহন কৰা হয়। এই মন্দিৰৰ হাতীসমূহক সোণৰ পাত চৰোৱা কপালৰ আভূষণ ("নেত্তিপাত্তম"), ঘণ্টা আৰু মণি-হাৰেৰে সজোৱা হয়। হাতীৰ পিঠিত উঠা লোকসকলে জিলিকি থকা ৰেচমী ছত্ৰ ("মুত্তুকুডা") ওখকৈ ধৰি থাকে আৰু পৰম্পৰাগত বাদ্যযন্ত্ৰৰ তাল অনুসৰি বগা চামৰ ("ভেঞ্চামৰম") আৰু ময়ূৰ পাখিৰ বিচনী ("আলাৱট্টম") জোকাৰি থাকে।^১১ কূডলমাণিক্যম মন্দিৰত দৈনিক ধৰ্মীয় পৰিক্ৰমা আৰু পঞ্চাৰী মেলম বাদ্য পৰিৱেশনৰ বাবে ১৭টা হাতী নিয়োজিত কৰা হয়।

পট্টাম্বী নেৰ্চা হৈছে পালাক্কাড জিলাৰ পট্টাম্বী মছজিদত অনুষ্ঠিত হোৱা এক বাৰ্ষিক উৎসৱ। ইয়াত সুসজ্জিত হাতীসমূহে বিভিন্ন দৃশ্য-প্ৰদৰ্শনী (টেবলো) আৰু পৰম্পৰাগত বাদ্যযন্ত্ৰ যেনে— পঞ্চবাদ্যম আৰু থায়াম্বাকাৰ সৈতে শোভাযাত্ৰাত অংশগ্ৰহণ কৰে।^১২

, কেৰালা]]

, কেৰালা]]

কেৰালাৰ ইতিহাস আৰু কিংবদন্তিত হাতী

কেৰালাৰ স্থানীয় কিংবদন্তিসমূহত বহুতো হাতীৰ উল্লেখ পোৱা যায়। কোট্টৰাথিল শংকুন্নীৰদ্বাৰা ৰচিত 'আইতিহ্যমালা' ("ঐতিহাসিক উপাখ্যানৰ মালা") আঠটা খণ্ডত লিখা হৈছিল। ইয়াৰ প্ৰতিটো খণ্ডৰে শেষত একোটা বিখ্যাত হাতীৰ কাহিনী বা কিংবদন্তি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^১৩

হাতীৰ যত্ন আৰু প্ৰতিপালন

প্ৰতিটো হাতীৰে তিনিজনকৈ মাউত থাকে, যাক মালয়ালম ভাষাত পাপ্পান (paappan) বুলি কোৱা হয়। মাহুতসকলৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কৰ্তব্য হ’ল সৰু পাথৰ আৰু নাৰিকলৰ বাকলিৰে হাতীটোক ভালদৰে গা ধুৱাই দিয়া আৰু মালিচ কৰা। বৰ্ষা ঋতুত হাতীসমূহক আয়ুৰ্বেদিক পুনৰুজ্জীৱন চিকিৎসা প্ৰদান কৰা হয়, য’ত বিভিন্ন বনৌষধিৰ ক্বাথ বা মিশ্ৰণ আদি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।

২০১৪ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত 'মাতৃভূমি' কাকতত ইন্দ্ৰজিৎ নামৰ এটা পোহনীয়া হাতীক বনাঞ্চললৈ মুকলি কৰি দিয়াৰ এক ঘটনা প্ৰকাশ পাইছিল। পোহনীয়া হাতী এটাই বনাঞ্চলত সন্মুখীন হ’ব পৰা সমস্যাসমূহ দূৰ কৰিবলৈ কেৰালা চৰকাৰৰ বন আৰু বন্যপ্ৰাণী বিভাগে বিশেষ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল, যাতে হাতীটোৱে বন্য পৰিৱেশৰ লগত সহজে খাপ খাই পৰিব পাৰে।^১৪ ১৫বছৰীয়া এই হাতীটোৱে আৰু ৫০ বছৰ পৰ্যন্ত জীয়াই থাকিব বুলি আশা কৰা হৈছিল। কেৰালাৰ দৰে এখন ৰাজ্যত হাতীৰ বাণিজ্যিক বা বজাৰ মূল্য বহুত বেছি।^১৫

হাতীৰ প্ৰতি ক্ৰুৰতাৰ অভিযোগ

কেৰালাত বিভিন্ন ব্যক্তি আৰু মন্দিৰৰ মালিকানাত প্ৰায় ৭০০টা হাতী আছে। এই হাতীবোৰক ১০,০০০ তকৈও অধিক উৎসৱ আৰু শোভাযাত্ৰাৰ বাবে ভাড়ালৈ দিয়া হয়। এই উৎসৱসমূহৰপৰা এটা হাতীয়ে নিজৰ মৰ্যাদা অনুসৰি দিনে ৫,০০০ ডলাৰ পৰ্যন্ত উপাৰ্জন কৰিব পাৰে।^১৬ ধৰ্ম আৰু পৰ্যটন প্ৰসাৰৰ নামত এই জীৱ-জন্তুবোৰে দীঘলীয়া আৰু কোলাহলপূৰ্ণ শোভাযাত্ৰা, তীব্ৰ ফটকাৰ শব্দ আৰু জুইৰ কাষত থিয় হৈ থকাৰ দৰে কষ্ট সহ্য কৰিবলগীয়া হয়। সিহঁতক খোলা আৰু পুৰণি গাড়ীত বহু দূৰলৈ লৈ যোৱা হয়। প্ৰখৰ ৰ’দত ঘণ্টাৰ পিছত ঘণ্টা ধৰি পকী ৰাস্তাত খোজ কঢ়োৱা হয়। এই সময়ত সিহঁতক প্ৰয়োজনীয় খাদ্য, পানী আৰু টোপনিৰপৰাও বঞ্চিত কৰা হয়।^১৬১৭

জীৱবিজ্ঞানী ভি. শ্ৰীধৰে মন্দিৰ পৰিচালনা সমিতিসমূহৰ বিৰুদ্ধে লোভৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰিছে। তেওঁৰ মতে মন্দিৰ সমিতিবোৰে এনে কামৰ বাবে অনুপযুক্ত আৰু আক্ৰমণাত্মক হাতীবোৰকো জোৰকৈ ব্যৱহাৰ কৰে। আনকি সিহঁতৰ আগ ঠেঙত জোংগা কাঁট থকা শিকলিও বান্ধি দিয়া হয়। তেওঁ আৰু দাবী কৰে যে কামৰ বোজা বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে ২০ ৰপৰা ৪০ বছৰ বয়সৰ ডেকা হাতীবোৰৰ অকাল মৃত্যু ঘটিছে।^১৮ তেওঁ সন্দেহ কৰে যে অন্ত্ৰৰ অন্তৰায় (intestinal obstruction) আৰু অন্যান্য পাচন ক্ৰিয়াৰ সমস্যাৰ বাবে হাতীৰ মৃত্যুৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছে। ই হাতীৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক মানসিক চাপ বৃদ্ধি পোৱাৰ দিশটোক সূচায়।^১৯ গুৰুভায়ুৰত হাতীৰ ওপৰত হোৱা ক্ৰুৰতাৰ তদন্ত কৰা তিনিখন চৰকাৰী সমিতিয়ে প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছে। এই প্ৰতিৱেদনসমূহত মন্দিৰৰ হাতীৰ ওপৰত কৰা ক্ৰুৰতাৰ সবিশেষ বৰ্ণনা কৰা হৈছে, যি ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰাণী কল্যাণ আইনৰ উলংঘন।^২০

হাতীক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ 'কেট্টী আজিক্কল' (ketti azhikkal) নামৰ এক অনুশাসনমূলক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে "শিকলিৰে বন্ধা আৰু মুকলি কৰা।" এই পদ্ধতিত হাতীৰ চাৰিওটা ঠেং গছ বা খুঁটাত বান্ধি থোৱা হয় আৰু তাক লাঠী, বেত তথা হাঁকোটাৰে কোবোৱা হয়। ঐতিহাসিকভাৱে মতলীয়া হৈ উঠা (musth) মতা হাতীক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ বা নতুন মাহুতৰ বশ কৰিবলৈ এইদৰে প্ৰহাৰ কৰা হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত পোৱা আঘাতৰ বাবে কেইবাটাও হাতীৰ মৃত্যু হোৱাৰ খবৰ পোৱা গৈছে।^২১২২ ২০২৪ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত আবদ্ধ হাতীৰ অৱস্থা সম্পৰ্কে লোৱা এক জনস্বাৰ্থ জড়িত গোচৰৰ শুনানি গ্ৰহণ কৰি কেৰালা উচ্চ ন্যায়ালয়ই হাতীৰ সুৰক্ষাৰ বাবে ব্যাপক নিৰ্দেশনা জাৰি কৰে। ন্যায়ালয়ে কেৰালাৰ আবদ্ধ হাতীৰ জীৱনটোক এক "চিৰস্থায়ী ট্ৰেব্লিংকা" (Eternal Treblinka - এক যন্ত্ৰণাদায়ক বন্দিত্ব) বুলি বৰ্ণনা কৰে।^২৩

উৎসৱৰ সময়ত হাতী বলিয়া হৈ দৌৰি ফুৰাটো এক নিয়মীয়া বিপদ হৈ পৰিছে। ইয়াৰ ফলত কেইবাগৰাকীও দৰ্শক আৰু মাহুতৰ মৃত্যু হৈছে। যেনে— ২০১৮ চনৰ এটা ঘটনাত ১৫ জন লোক আহত হৈছিল। একেদৰে কোঝিকোড জিলাৰ কোয়ীলেণ্ডীৰ এটা মন্দিৰৰ উৎসৱত হাতীৰ আক্ৰমণত তিনিজন লোকৰ মৃত্যু হৈছিল আৰু প্ৰায় ৩০ জন লোক আহত হৈছিল।^২৪ উগ্ৰ হৈ পৰা হাতীক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ মাহুতসকলে ৰিম’ট কণ্ট্ৰ’ল যুক্ত 'কেপচাৰ বেল্ট' ব্যৱহাৰ কৰে। ২০০৯ চনত নিৰ্মিত এই যন্ত্ৰটোক ট্ৰেংকুলাইজাৰ বা টোপনি যোৱা বেজীৰ এক মানৱীয় বিকল্প বুলি কোৱা হৈছিল। কাৰণ টোপনি যোৱা বেজী বেছিকৈ পৰিলে হাতীৰ মৃত্যুৰ আশংকা থাকে। এই কেপচাৰ বেল্টৰ জৰিয়তে হাতীৰ ভৰিত থকা ফাইবাৰগ্লাছ ইউনিটৰপৰা এটা নাইলনৰ ফিতা মুকলি কৰি তাৰ পিছফালৰ ঠেং দুটা একেলগে বান্ধি দিয়া হয়।^২৫ ২০২৪ চনৰ নৱেম্বৰ মাহৰ নিৰ্দেশনাত কেৰালা উচ্চ ন্যায়ালয়ে হাতী নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ 'কেপচাৰ বেল্ট বা অন্যান্য ক্ৰৰ তথা অমানৱীয় পদ্ধতি'ৰ ব্যৱহাৰ সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধ কৰে। ন্যায়ালয়ে উল্লেখ কৰে যে ৰাজ্য চৰকাৰে এই সন্দৰ্ভত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ২০১৬ চনৰ পূৰ্বৰ নিৰ্দেশনাসমূহ কাৰ্যকৰী কৰাত একেৰাহে ব্যৰ্থ হৈছে।^২৩

২০২১ চনৰ ৮ এপ্ৰিলত 'অম্বলপ্পুঝা বিজয়কৃষ্ণন' নামৰ হাতীটোৰ মৃত্যুৱে কেৰালাত এক বিতৰ্কৰ সৃষ্টি কৰে। হাতীপ্ৰেমীসকলে দেৱস্বম ব’ৰ্ড আৰু ইয়াৰ মাহুতক হাতীটোক হত্যা কৰাৰ বাবে অভিযুক্ত কৰে। তেওঁলোকৰ মতে মৃত্যুৰ কেইবামাহো পূৰ্বৰেপৰা মাহুতসকলে হাতীটোক অত্যাচাৰ কৰিছিল। গুৰুতৰভাৱে আঘাতপ্ৰাপ্ত হোৱাৰ পিছতো ব’ৰ্ডে তাক উৎসৱৰ শোভাযাত্ৰাত ব্যৱহাৰ কৰি আছিল।^২৬

হাতীৰ অলংকৰণ

কেৰালাৰ ত্ৰিছূৰ জিলাৰ এটা বিখ্যাত পৰিয়াল 'ভেংকিতদ্ৰি' পৰিয়ালে বিগত তিনিটা প্ৰজন্ম ধৰি হাতীৰ অলংকাৰ তৈয়াৰ কৰি আহিছে। তেওঁলোকে বিশেষভাৱে হিন্দু ধৰ্মীয় মন্দিৰকেন্দ্ৰিক উৎসৱসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় ত্ৰিশূৰ পূৰমৰ বাবে এই অলংকাৰসমূহ সাজে।^২৭ তেওঁলোকে সোণৰ পাত চৰোৱা কপালৰ আভূষণ (নেত্তিপাত্তম), ৰেচমী ছত্ৰ, আলাৱট্টম (ময়ূৰ পাখিৰ বিচনী), ভেঞ্চামৰম (বগা চামৰ) আৰু ডিঙিৰ হাৰ আদি প্ৰস্তুত কৰে।^২৭ তেওঁলোকে বিভিন্ন মন্দিৰৰ উৎসৱৰ বাবে প্ৰায় ১৫০টা হাতীক অলংকাৰেৰে সজাই তোলে।^২৭ ত্ৰিশূৰ পূৰম আৰু নেনমাৰা ৱাল্লাংগী ভেলা হৈছে কেৰালাৰ এনে কিছুমান বিখ্যাত উৎসৱ য’ত শোভাযাত্ৰাৰ বাবে আটাইতকৈ বেছি সুসজ্জিত হাতী ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^২৭

কেৰালাত হাতী সংৰক্ষণ

তিৰুৱনন্তপুৰম জিলাৰ কোট্টুৰ হাতী অভয়াৰণ্য আৰু পুনৰ্সংস্থাপন কেন্দ্ৰ ভাৰতৰ প্ৰথম আৰু বিশ্বৰ বৃহত্তম হাতী পুনৰ্সংস্থাপন কেন্দ্ৰ। হাতীসমূহৰ সুৰক্ষা আৰু পুনৰ্সংস্থাপনৰ উদ্দেশ্যে ইয়াক মুকলি কৰা হৈছিল।^২৮ ৰাজ্যখনৰ অন্যান্য হাতী প্ৰতিপালন কেন্দ্ৰসমূহৰ ভিতৰত কোদনদ অভয়াৰণ্য প্ৰাণী আশ্ৰয় আৰু হাতী প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ আৰু কোন্নী হাতী প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ অন্যতম।

কেৰালাত হাতীৰ জৰীপ

ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ এক নিৰ্দেশৰ মৰ্মে কেৰালা বন আৰু বন্যপ্ৰাণী বিভাগে ২০১৮ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত সমগ্ৰ কেৰালা ৰাজ্যজুৰি হাতীৰ এক লোকপিয়ল চলাইছিল। এই জৰীপত প্ৰায় ৫,৭০৬টা হাতী পোৱা গৈছিল।^১৭ ইয়াৰে থ্ৰিচূৰ জিলাত আটাইতকৈ বেছি হাতী (১৪৫ টা) থকাৰ বিপৰীতে কান্নুৰ জিলাত আটাইতকৈ কম হাতী (৩ টা) পোৱা গৈছিল। কাছাৰগোড জিলাত এটাও হাতী পোৱা নগ’ল।

বহিঃসংযোগ

• হস্তীআয়ুৰ্বেদম (হাতী আৰু ইয়াৰ চিকিৎসাৰ বিশ্বকোষ) মূল কিতাপখন সংস্কৃত ভাষাত ৰচিত। কিন্তু বৈদ্যমাধম চেৰীয়া নাৰায়ণন নাম্বুডিৰিয়ে এই 'পালকাপ্যম' (হস্তীআয়ুৰ্বেদ) গ্ৰন্থখন সংস্কৃতৰপৰা মালয়ালম ভাষালৈ অনুবাদ কৰিছে।
• হাতী সুৰক্ষাৰ বাবে হাতীপ্ৰেমীসকলৰ সংস্থা
• মাউতৰ হাতপুথি
• কেৰালাত প্ৰায় ৫২০টা আবদ্ধ বা পোহনীয়া হাতী