কুডিয়াট্টম

কুডিয়াট্টম ( കൂടിയാട്ടം; IAST: kūṭiyāṭṭaṁ; ) হৈছে ভাৰতৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ এটা পৰম্পৰাগত পৰিৱেশ্য কলা ৰূপ। এয়া হৈছে প্ৰাচীন সংস্কৃত নাট্যশালা আৰু সংগম যুগৰ এক প্ৰাচীন পৰিৱেশ্য কলা কুথুৰ উপাদানসমূহৰ এক সংমিশ্ৰণ। ৰাষ্ট্ৰসংঘ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সংস্কৃতি সংস্থাৰদ্বাৰা ই অধিকাৰিকভাৱে 'মানৱতাৰ মৌখিক আৰু অমূৰ্ত ঐতিহ্যৰ এক শ্ৰেষ্ঠ কৃতি' হিচাপে স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত।^১

উৎপত্তি

মালয়ালম ভাষাত "যুটীয়া অভিনয়" অৰ্থ বুজোৱা কুডিয়াট্টমত সংস্কৃত নাট্য প্ৰদৰ্শনৰ সৈতে কুথুৰ উপাদানসমূহৰ সংমিশ্ৰণ ঘটিছে। ইয়াক পৰম্পৰাগতভাৱে কুথাম্বালাম নামেৰে জনাজাত মন্দিৰৰ নাট্যশালাবোৰত পৰিৱেশন কৰা হয়। প্ৰাচীন সংস্কৃত নাট্যশালাৰ নাটক ব্যৱহাৰ কৰা এইটোৱেই একমাত্ৰ বৰ্তি থকা কলা ৰূপ। কেৰালাত ইয়াৰ এহাজাৰবছৰীয়া লিখিত ইতিহাস আছে, কিন্তু ইয়াৰ প্ৰকৃত উৎপত্তিৰ কথা জনা নাযায়। কুডিয়াট্টম আৰু চাক্যাৰ কুথু প্ৰাচীন ভাৰতৰ, বিশেষকৈ কেৰালাৰ মন্দিৰসমূহৰ নাট্যধৰ্মী নৃত্য উপাসনা সেৱাসমূহৰ অন্যতম আছিল। কুডিয়াট্টম আৰু চাক্যাৰ কুথু দুয়োটাৰে উৎপত্তি হৈছিল প্ৰাচীন কলা ৰূপ কুথুৰ পৰা, যাৰ উল্লেখ সংগম সাহিত্যত কেইবাবাৰো পোৱা যায়। ইয়াৰ উপৰি পৰৱৰ্তী পল্লৱ, পাণ্ড্য, চেৰা আৰু চোল যুগৰ অভিলেখসমূহতো ইয়াৰ উল্লেখ আছে। কুথুৰ সৈতে সম্পৰ্কিত শিলালিপিসমূহ তাঞ্জাভুৰ, তিৰুভিদাইমাৰুথুৰ, বেদৰণ্যম, তিৰুভাৰুৰ আৰু ওমামপুলিয়ুৰৰ মন্দিৰবোৰত দেখিবলৈ পোৱা যায়। তেভাৰাম আৰু প্ৰবন্ধম স্তোত্ৰ গায়নৰ লগতে এইসমূহকো উপাসনা সেৱাৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংগ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল।

প্ৰাচীন ৰজাসকলো এই সেৱাসমূহৰ বাবে ৰচিত সাহিত্য কৰ্মৰ লেখক হিচাপে তালিকাভুক্ত হৈছে। চোল আৰু পল্লৱ যুগত সমগ্ৰ প্ৰাচীন উপমহাদ্বীপতে ইয়াৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়। ৰাজসিংহ নামৰ এজন পল্লৱ ৰজাই তামিল ভাষাত কৈলাসোদ্ধাৰণম নামৰ নাটকখন ৰচনা কৰাৰ কৃতিত্ব লাভ কৰিছে, যাৰ বিষয়-বস্তু আছিল ৰাৱণ শিৱৰ ক্ৰোধৰ বলি হোৱা আৰু ইয়াৰ বাবে তেওঁক নিৰ্দয়ভাৱে দমন কৰা।

বিশ্বাস কৰা হয় যে মধ্যযুগৰ চেৰা পেৰুমল ৰাজবংশৰ ৰজা কুলশেখৰ বৰ্মাই কুডিয়াট্টমৰ সংস্কাৰ কৰিছিল, বিদূষকৰ বাবে স্থানীয় ভাষাৰ প্ৰচলন কৰিছিল আৰু নাটকৰ উপস্থাপন শৈলীক সুসংগঠিত গোটত ভাগ কৰিছিল। তেওঁ নিজে দুখন নাটক ক্ৰমে সুভদ্ৰাধনঞ্জয়ম আৰু তপতীসংৱৰণম লিখিছিল আৰু এজন ব্ৰাহ্মণ বন্ধুৰ (থোঝান) সহায়ত সেইবোৰ মঞ্চত উপস্থাপন কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। এই নাটকসমূহ আজিও পৰিৱেশন কৰা হয়। এইবোৰৰ উপৰি পৰম্পৰাগতভাৱে প্ৰদৰ্শিত নাটকসমূহৰ ভিতৰত শক্তিভদ্ৰৰ আশ্চৰ্যচূড়ামণি, নীলকণ্ঠৰ কল্যাণসৌগন্ধিকা, বোধায়নৰ ভাগৱদজ্জুকম, হৰ্ষৰ নাগানন্দ আৰু ভাসৰ নামত আৰোপিত বহুকেইখন নাটক, যেনে অভিষেক আৰু প্ৰতিমা অন্তৰ্ভুক্ত।

বাদ্যযন্ত্ৰসমূহ

পৰম্পৰাগতভাৱে কুডিয়াট্টমত ব্যৱহৃত প্ৰধান বাদ্যযন্ত্ৰসমূহ হৈছে মিঝাৱু, কুঝিতালম, ইডাক্কা, কুৰুমকুঝাল আৰু শংখ। এইবোৰৰ ভিতৰত আটাইতকৈ প্ৰধান বাদ্যযন্ত্ৰ মিঝাৱু হৈছে একপ্ৰকাৰৰ অৱনদ্ধ বাদ্য, যিটো অম্বলবাসী নাম্বিয়াৰ জাতিৰ এজন ব্যক্তিয়ে বজায় আৰু ইয়াৰ সৈতে নাংগ্যাৰাম্মাই কুঝিতালম (একপ্ৰকাৰৰ তাল বা কাঁহৰজোৰা) বজায়।

পৰিৱেশন শৈলী

পৰম্পৰাগতভাৱে কুডিয়াট্টম চাক্যাৰসকল (কেৰালাৰ হিন্দু ধৰ্মৰ এক উপজাতি) আৰু নাংগ্যাৰাম্মা (অম্বলবাসী নাম্বিয়াৰ জাতিৰ মহিলা)দ্বাৰা পৰিৱেশন কৰা হৈ আহিছে। "কুডিয়াট্টম" নামটোৰ অৰ্থ হৈছে একেলগে অভিনয় বা পৰিৱেশন কৰা। ধাৰণা কৰা হয় যে ই মঞ্চত একাধিক অভিনেতাৰ উপস্থিতিক বুজায় যিয়ে মিঝাৱু বাদকসকলৰ তালৰ সৈতে তাল মিলাই অভিনয় কৰে। বৈકল্পিকভাৱে, ই সংস্কৃত নাটকৰ এক সাধাৰণ প্ৰথাকেও বুজাব পাৰে য’ত কেইবানিশা ধৰি একক অভিনয় কৰা এজন অভিনেতাৰ সৈতে আন এজন অভিনেতা আহি যোগ দিয়ে।^২

প্ৰধান অভিনেতাগৰাকী হৈছে এজন চাক্যাৰ, যিয়ে মন্দিৰৰ ভিতৰত বা কুথাম্বালামত ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি অনুসৰি কুথু আৰু কুডিয়াট্টম পৰিৱেশন কৰে। চাক্যাৰ মহিলাসকলক (ইল্লোটাম্মা) ইয়াত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ অনুমতি দিয়া নহয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে নাংগ্যাৰাম্মাই মহিলাৰ চৰিত্ৰসমূহ ৰূপায়ণ কৰে। কুডিয়াট্টম প্ৰদৰ্শন প্ৰায়ে দীঘলীয়া আৰু বিস্তাৰিত হয়, যি কেইবানিশাও জুৰি ১২ৰপৰা ১৫০ ঘণ্টালৈকে চলিব পাৰে। এটা সম্পূৰ্ণ কুডিয়াট্টম প্ৰদৰ্শন তিনিটা অংশৰে গঠিত। ইয়াৰ প্ৰথম অংশটো হৈছে 'পুৰপ্পাড়ু', য'ত এজন অভিনেতাই নৃত্যৰ নৃত্ত (nritta) শৈলীৰ সৈতে এটি শ্লোক পৰিৱেশন কৰে। ইয়াৰ পিছত আহে 'নিৰ্বহণম' (nirvahanam), য’ত অভিনেতাই অভিনয়ৰ জৰিয়তে নাটকৰ মূল চৰিত্ৰটোৰ ভাব প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পিছত আহে অতীতৰ পৰ্যালোচনা বা পুনৰাবৃত্তি কৰা 'নিৰ্বহণম', যিয়ে দৰ্শকক প্ৰকৃত নাটকখন আৰম্ভ হোৱা বিন্দুটোলৈ লৈ যায়। প্ৰদৰ্শনৰ অন্তিম অংশটো হৈছে 'কুডিয়াট্টম', যিখন প্ৰকৃত নাটক। প্ৰথম দুটা অংশ একক অভিনয় হ’লেও, কুডিয়াট্টমত মঞ্চত প্ৰদৰ্শনৰ বাবে প্ৰয়োজন হোৱা যিকোনোসংখ্যক চৰিত্ৰ থাকিব পাৰে।^৩

চাক্যাৰ সম্প্ৰদায়ৰ জ্যেষ্ঠসকলে পৰম্পৰাগতভাৱে নিজৰ নৱপ্ৰজন্মক এই কলা ৰূপটো শিকাইছিল। ১৯৫০ চনলৈকে ই কেৱল চাক্যাৰসকলৰদ্বাৰাই পৰিৱেশন কৰা হৈছিল। ১৯৫৫ চনত গুৰু মণি মাধৱ চাক্যাৰই প্ৰথমবাৰৰ বাবে মন্দিৰৰ চৌহদৰ বাহিৰত কুডিয়াট্টম পৰিৱেশন কৰে,^৪ যাৰ বাবে তেওঁ গোড়া চাক্যাৰ সম্প্ৰদায়ৰপৰা বহু সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। তেওঁৰ নিজৰ ভাষাত:

মোৰ নিজৰ মানুহখিনিয়েই মোৰ এই কাৰ্যৰ (মন্দিৰৰ চৌহদৰ বাহিৰত কুথু আৰু কুডিয়াট্টম পৰিৱেশন কৰা) গৰিহণা দিছিল। এবাৰ ভাইকমত অনুষ্ঠান পৰিৱেশন কৰাৰ পাছত তেওঁলোকে আনকি মোক সমাজচ্যুত কৰাৰ কথাও ভাবিছিল। মই বিচাৰিছিলোঁ যে এই কলা যেন সময়ৰ পৰীক্ষাত টিকি থাকে। ঠিক সেইবাবেই মই মন্দিৰৰ বাহিৰলৈ ওলাই অহাৰ সাহস কৰিছিলোঁ।^৫

১৯৬২ চনত কলা তথা সংস্কৃত পণ্ডিত ভি. ৰাঘৱনৰ নেতৃত্বত মাদ্ৰাজৰ সংস্কৃত ৰংগই গুৰু মণি মাধৱ চাক্যাৰক চেন্নাইত কুডিয়াট্টম পৰিৱেশন কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়। এইদৰে ইতিহাসত প্ৰথমবাৰৰ বাবে কেৰালাৰ বাহিৰত কুডিয়াট্টম পৰিৱেশন কৰা হয়।^৬৭ তেওঁলোকে তিনি নিশা ধৰি অভিষেক, সুভদ্ৰাধনঞ্জয় আৰু নাগানন্দ নাটকৰ কুডিয়াট্টম দৃশ্যসমূহ উপস্থাপন কৰিছিল।^৮

১৯৬০ চনৰ আৰম্ভণিতে কাশী হিন্দু বিশ্ববিদ্যালয়ত ভাৰতীয় নাট্যশালাৰ ওপৰত গৱেষণা কৰি থকা পোলেণ্ডৰ ছাত্ৰ মাৰিয়া ক্ৰিষ্টোফাৰ বাৰ্স্কিয়ে মণি মাধৱ চাক্যাৰৰ অধীনত কুডিয়াট্টম অধ্যয়ন কৰে আৰু এই কলা ৰূপটো শিকা প্ৰথমজন অনা-চাক্যাৰ/নাম্বিয়াৰ ব্যক্তি হিচাপে পৰিগণিত হয়। তেওঁ কিল্লিক্কুৰুচ্ছিমংগলামত গুৰুৰ ঘৰতে থাকি পৰম্পৰাগত গুৰুকুল পদ্ধতিৰে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল।

প্ৰখ্যাত শিল্পীসকল

• মণি মাধৱ চাক্যাৰ^৯
• আম্মানুৰ মাধৱ চাক্যাৰ, তেওঁ ১৯৮০-ৰ দশকত আন্তৰ্জাতিক দৰ্শকৰ আগত এই কলা উপস্থাপন কৰা প্ৰথম কুডিয়াট্টম শিল্পীসকলৰ মাজৰ এজন আছিল।
• মুঝিককুলাম কোচুকুট্টন চাক্যাৰ, তেওঁ ১৯৮১ চনত কেৰালাৰ পৰম্পৰাগত কলা ৰূপসমূহৰ প্ৰচাৰ কৰা অনুষ্ঠান 'মাৰ্গী'ৰ (Margi) প্ৰথম আৱাসিক গুৰু হৈছিল। তেওঁ আম্মানুৰ মাধৱ চাক্যাৰৰ সম্পৰ্কীয় ভাতৃ আছিল।
• মণি দামোদৰ চাক্যাৰ, তেওঁ মণি মাধৱ চাক্যাৰৰ শিষ্য আৰু ভতিজা, তেওঁ পৰম্পৰাগত ভক্তিমূলক কুডিয়াট্টমৰ এগৰাকী প্ৰসিদ্ধ শিল্পী।

অৱক্ষয়

পৰম্পৰাগতভাৱে কুডিয়াট্টম আছিল এক সুকীয়া কলা ৰূপ, যি কেৱল হিন্দু মন্দিৰৰ 'কুথাম্বালাম' নামৰ বিশেষ প্ৰেক্ষাগৃহত পৰিৱেশন কৰা হৈছিল আৰু এই প্ৰদৰ্শনসমূহ চোৱাৰ অধিকাৰ কেৱল উচ্চ বৰ্ণৰ হিন্দুসকলৰ মাজতে সীমাবদ্ধ আছিল। ইয়াৰ উপৰি, একোটা প্ৰদৰ্শন সম্পূৰ্ণ হ’বলৈ প্ৰায় চল্লিছ দিন পৰ্যন্ত সময় লাগিব পাৰিছিল। ১৯ শতিকাত কেৰালাত সামন্তীয় ব্যৱস্থাৰ পতনৰ ফলত কুডিয়াট্টম শিল্পীসকলৰ পৃষ্ঠপোষকতা হ্ৰাস পায় আৰু তেওঁলোকে তীব্ৰ আৰ্থিক নাটনিৰ সন্মুখীন হয়। ২০ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে ইয়াক পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ প্ৰয়াস কৰা হৈছিল যদিও, বৰ্তমান কুডিয়াট্টমে পুনৰ পুঁজিৰ অভাৱৰ সন্মুখীন হৈছে, যাৰ ফলত এই বৃত্তিটোলৈ এক সংকট নামি আহিছে।^১০

ৰাষ্ট্ৰসংঘ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সংস্কৃতি সংস্থাই এই কলা ৰূপটো অনাগত প্ৰজন্মলৈ হস্তান্তৰ কৰাৰ বাবে আৰু নতুন দৰ্শকৰ সৃষ্টি কৰাৰ লগতে ইয়াৰ ওপৰত অধিক শৈক্ষিক গৱেষণা বৃদ্ধি কৰাৰ উদ্দেশ্যে কুডিয়াট্টম প্ৰতিষ্ঠান আৰু গুৰুকুলসমূহৰ এটা নেটৱৰ্ক গঢ়ি তুলিবলৈ আহ্বান জনাইছে। কুডিয়াট্টমৰ পুনৰুজ্জীৱনৰ ক্ষেত্ৰত ইৰিঞ্জালাকুডাত অৱস্থিত 'নটনকৈৰলী' (Natanakairali) অন্যতম প্ৰধান প্ৰতিষ্ঠান। তিৰুৱনন্তপুৰমৰ 'মাৰ্গী থিয়েটাৰ গ্ৰুপ' হৈছে কেৰালাত কথাকলি আৰু কুডিয়াট্টমৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে সমৰ্পিত আন এক অনুষ্ঠান।^১১

প্ৰতিষ্ঠান আৰু বঁটা

১৯৯৮ চনত স্থাপিত 'নেপথ্য কেন্দ্ৰ' প্ৰতিষ্ঠানখন হৈছে মুঝিককুলামত কুডিয়াট্টমৰ প্ৰাচীন নাট্য পৰম্পৰা আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত কলা ৰূপসমূহ সংৰক্ষণ আৰু প্ৰসাৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এক উল্লেখনীয় আৰু আগশাৰীৰ নাট্য দল।^১২১৩

ভাৰতৰ সংগীত, নৃত্য আৰু নাটকৰ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠান সংগীত নাটক একাডেমীয়ে পৰিৱেশ্য কলাৰ সৰ্বোচ্চ সন্মান সংগীত নাটক একাডেমী বঁটাৰে কেইবাগৰাকীও কুডিয়াট্টম শিল্পীক সন্মানিত কৰিছে। তাৰ ভিতৰত কলা মণ্ডলম শিৱন নাম্বুডিৰি (২০০৭), পাইনকুলাম ৰামন চাক্যাৰ (২০১০) আৰু পাইনকুলাম দামোদৰ চাক্যাৰ (২০১২) অন্যতম।^১৪

তথ‍্য উৎস

• Chakiar, Mani Madhava. (1975). ((Nātyakalpadrumam)). সংগীত নাটক একাডেমী, নতুন দিল্লী
• Raja, Kunjunni. (1964). An Introduction to Kutiyattam. সংগীত নাটক একাডেমী, নতুন দিল্লী
• Kavalam N. Panikar. (1994). ((Mani Madhava Chakyar: The Master at Work (film)|Mani Madhava Chakyar: The Master at Work)). সংগীত নাটক একাডেমী, নতুন দিল্লী

অধিক পঠন

'']]

• নাট্যকল্পদ্ৰুম (১৯৭৫), গুৰু মণি মাধৱ চাক্যাৰৰদ্বাৰা কুডিয়াট্টমৰ ওপৰত লিখিত এখন কেৰালা সাহিত্য অকাডেমি বঁটা প্ৰাপ্ত গ্ৰন্থ, যাক পণ্ডিতসকলে প্ৰামাণিক বুলি গণ্য কৰে।
• ভৰত মুনিৰদ্বাৰা ৰচিত নাট্য তত্ত্বৰ এক প্ৰাচীন গ্ৰন্থ নাট্য শাস্ত্ৰ, য’ত তেওঁ গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ সংস্কৃত নাট্যশালাৰ বৰ্ণনা কৰিছে; কুডিয়াট্টমে সেই যুগৰ পৰিৱেশন শৈলীৰ কিছুমান দিশ সংৰক্ষণ কৰি ৰাখিছে বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।
• নন্দিকেশ্বৰৰদ্বাৰা ৰচিত অভিনয় দৰ্পণ, যাৰ নাট্য তত্ত্বক নাট্য শাস্ত্ৰৰ সৈতে তুলনা কৰিব পাৰি।
• ফাৰ্লে ৰিচমণ্ড (Farley Richmond), Kutiyattam: Sanskrit Theater of India (ইউনিভাৰ্চিটি অৱ মিছিগান প্ৰেছ, ২০০২)। ভিডিঅ’ আৰু পাঠ্য সম্বলিত চিডি-ৰম (CD-ROM)।
• ৰাজেন্দ্ৰন চি (Rajendran C), "The Traditional Sanskrit Theatre of Kerala" (কালিকট বিশ্ববিদ্যালয়, ১৯৮৯)
• ভাৰ্জিনি জোহান (Virginie Johan), "Kuttu-Kutiyattam: théâtres classiques du Kerala". Revue d’histoire du théâtre 216, 2002-4: 365–382.
• ভাৰ্জিনি জোহান (Virginie Johan), "Pour un théâtre des yeux: l’exemple indien". Coulisses 33, 2006: 259–274.

বাহ্যিক সংযোগ

• ৱিকিউদ্ধৃতি: গুৰু মণি মাধৱ চাক্যাৰ/কুডিয়াট্টম
• Kudiyattam: A Multi-Disciplinary Approach to the Living Sanskrit Theater of Kerala
• Shulman, David. (24 November 2012). Creating and Destroying the Universe in Twenty-Nine Nights. The New York Review of Books