দৰ্শন
৭৯ প্ৰবন্ধ
-
বৈশেষিক দৰ্শন
প্ৰাচীন ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ছটা প্ৰধান আস্তিক সম্প্ৰদায়ৰ (ষড়দৰ্শন) ভিতৰত বৈশেষিক দৰ্শন (ইংৰাজী: Vaisheshika Philosophy) অন্যতম। এই দৰ্শনৰ প্ৰতিষ্ঠাপক হৈছে মহৰ্ষি কণাদ। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২য় শতিকাৰ পৰা ৬ষ্ঠ শতিকাৰ ভিতৰত ৰচিত "বৈশেষিক সূত্ৰ" হৈছে এই দৰ্শনৰ মূল আধাৰ।
-
ভ্ৰম
ভ্ৰম (Illusion) হৈছে এটাক আন এটা বুলি কৰা বোধ। ভ্ৰম এটি বিকৃতি, যি মানৱ মস্তিষ্কক সাধাৰণতে সংবেদনশীল উদ্দীপনা, সংগঠিত আৰু ব্যাখ্যা কৰি প্ৰকাশ কৰিব পাৰে। ভ্ৰমে আমাৰ বাস্তৱতাৰ উপলব্ধিক বিকৃত কৰে যদিও সাধাৰণতে সেইবোৰ প্ৰায়ভাগ লোকৰ দ্বাৰাই হয়।
-
মাধ্যিকা মতদাতা উপপাদ্য
অৰ্থনীতি আৰু ৰাজনীতি বিজ্ঞানত মাধ্যিকা মতদাতা উপপাদ্যই কয় যে যদি কোনো সমষ্টিত অধিকতা মতদান ব্যৱহাৰ কৰা হয় (অৰ্থাৎ, সৰ্বাধিক ভোট লাভ কৰা প্ৰতিযোগী বিজয়ী হয়), কেৱল দুই প্ৰতিদ্বন্দ্বী আছে আৰু সকলো মতদাতাৰ অগ্ৰাধিকাৰ সম্বন্ধৰ এটি শৃংগ আছে, তেন্তে দুয়ো প্ৰতিদ্বন্দ্বীয়ে প্ৰত্যেক নীতিত একেই স্থিতি…
-
জ্ঞানতত্ত্ব
জ্ঞানতত্ত্ব (ইংৰাজী: Epistemology) হৈছে দৰ্শনৰ শাখা যিয়ে জ্ঞানৰ প্ৰকৃতি, উৎপত্তি আৰু সীমা পৰীক্ষা কৰে, যাক "জ্ঞানৰ তত্ত্ব" বুলিও কোৱা হয়, ই বিভিন্ন ধৰণৰ জ্ঞানৰ অন্বেষণ কৰে, যেনে তথ্যৰ বিষয়ে প্ৰস্তাৱনামূলক জ্ঞান, দক্ষতাৰ ৰূপত ব্যৱহাৰিক জ্ঞান, আৰু অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে পৰিচিতি হিচাপে চিনাকিৰ দ্বাৰা…
-
নৈতিকতা
নৈতিকতা হৈছে নৈতিক পৰিঘটনাৰ দাৰ্শনিক অধ্যয়ন। ইয়াক নৈতিক দৰ্শন বুলিও কোৱা হয়, ই মানুহে কি কৰা উচিত বা কোনটো আচৰণ নৈতিকভাৱে সঠিক সেই সম্পৰ্কে নীতিগত প্ৰশ্নসমূহৰ অনুসন্ধান কৰে। ইয়াৰ মূল শাখাসমূহৰ ভিতৰত আছে নীতিগত নৈতিকতা, প্ৰয়োগমূলক নৈতিকতা আৰু মেটানীতি।
-
ন্যায় দৰ্শন
ন্যায় দৰ্শন (ইংৰাজী: Naya Philosophy) ভাৰতীয় ষড়দৰ্শনৰ অন্যতম এক প্ৰধান আৰু প্ৰাচীন শাখা। এই দৰ্শনৰ মূল প্ৰতিষ্ঠাপক হৈছে মহৰ্ষি গৌতম (যাক অক্ষপাদ গৌতম বুলিও জনা যায়)। তেওঁ ৰচনা কৰা 'ন্যায় সূত্ৰ'য়েই হৈছে এই দৰ্শনৰ মূল আধাৰ। সংস্কৃতত 'ন্যায়' শব্দৰ অৰ্থ হৈছে যুক্তি, তৰ্ক বা সঠিক পথ।
-
বস্তুবাদ
বস্তুবাদ (Materialism) হৈছে দাৰ্শনিক একতাবাদৰ এক প্ৰকাৰ যাৰ মতে পদাৰ্থই প্ৰকৃতিৰ মৌলিক পদাৰ্থ, আৰু মানসিক অৱস্থা আৰু চেতনাকে ধৰি সকলো বস্তু বস্তুগত বস্তুৰ বস্তুগত পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ ফল।
-
বিজ্ঞানৰ দৰ্শন
বিজ্ঞানৰ দৰ্শন দৰ্শনৰ এটি ভাগ যাৰ বিষয় বিজ্ঞানৰ গুৰি, প্ৰণালী আদি। এই ভাগৰ মুখ্য প্ৰশ্নসমূহৰ বিষয় 'কি বিজ্ঞান হয় আৰু কি নহয়', 'বৈজ্ঞানিক প্ৰণালীসমূহৰ নিৰ্ভৰশীলতা', 'বিজ্ঞানৰ শেষ লক্ষ্য' আদি। এই ভাগৰ দৰ্শন আন আন ভাগ যেনে অধিবিদ্যা, তত্ত্ববিদ্যা, জ্ঞানতত্ত্ব আদিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।
-
বিৰোধাভাস
বিৰোধাভাস, কূট, কূটাভাস বা পেৰাডক্স (Paradox) হৈছে দেখাত স্ববিৰোধী যেন লগা কিছুমান উক্তি বা মত, যিবোৰ চালি-জাৰি চালে শুদ্ধ যেনও লাগে বা এনে এক উক্তি যি নিজৰে বিৰোধ কৰে অথবা এনে এক উক্তি যি সাধাৰণ ধাৰণাৰ বিৰোধ কৰে।
-
মানৱতাবাদ
মানৱতাবাদ হৈছে দৰ্শনত থকা সেই মতাদৰ্শ যিয়ে মানুহৰ মূল্যবোধ আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত বিষয়সমূহৰ প্ৰতি মনোযোগ দিয়ে। মানৱতাবাদে প্ৰায়ে ধৰ্মীয় দৃষ্টিভংগী আৰু অলৌকিক মতাদৰ্শক তুচ্ছজ্ঞান কৰে আৰু যুক্তিবাদ, ন্যায়িক নীতি আৰু নৈতিকতাক গুৰুত্ব দিয়ে।
-
মিছলীয়া কূট
মিছলীয়া কূট (liar paradox) হৈছে বিৰোধাভাস বা কূটৰ দৰে এক কূটে। মিছলীয়া কূটৰ উদ্ভৱ হয় উক্তিটোৱে ইংগিত কৰা উক্তিৰ বাবে। “মই মিছা বুলি কোৱা কথাষাৰ মিছা”- যদি এই কথাষাৰ সঁচা, তেনেহ’লে মই কোৱা কথাষাৰ সঁচা। অৰ্থাৎ মই মিছা কৈছোঁ। আনহাতে, মই কোৱা কথাষাৰ যদি মিছা বুলি ধৰোঁ, তেনেহ’লে মই কোৱা কথাষাৰ মিছা।
-
সেন সূচক
সেন সূচক দাৰিদ্ৰ্যৰ পৰিমাণ জুখিবলৈ ব্যৱহৃত এটি সূচক। এই সূচক ন'বেল বঁটা বিজয়ী অৰ্থনীতিবিদ অমৰ্ত্য সেনে ১৯৭৬ চনত আগবঢ়াইছিল। তেওঁ এই কথাও প্ৰমাণ কৰিছিল যে এই সূচক একমাত্ৰ এনে দাৰিদ্ৰ্য পৰিমাপ কৰা সূচক যি কিছু গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু ইচ্ছিত চৰ্ত পূৰ্ণ কৰে। সেন সূচক এনেদৰে সংজ্ঞায়িত- ⟨P=H[I+(1-I)G]⟩
-
ইউৰোপীয় জ্ঞানোদয়
ইউৰোপীয় জ্ঞানোদয় (Age of Enlightenment) বা বৌদ্ধিক যুগ (Enlightenment) হৈছে ইউৰোপত ১৭শ শতিকাৰ শেষ ভাগৰ পৰা ১৮শ শতিকালৈ চলি থকা এক বৌদ্ধিক আৰু দাৰ্শনিক আন্দোলন। এই যুগত যুক্তি, বিজ্ঞান, মানৱ অধিকাৰ, ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা আৰু ৰাজনৈতিক স্বাধীনতাৰ ক্ষেত্ৰত নতুন চিন্তাধাৰাৰ বিকাশ ঘটে।
-
ন্যায়সূত্ৰ
ন্যায়সূত্ৰ হৈছে এক প্ৰাচীন ভাৰতীয় দৰ্শন শাস্ত্ৰ। ভাৰতীয় আস্তিক দৰ্শন পৰম্পৰাৰ অন্যতম এই ন্যায়দৰ্শনৰ প্ৰণেতা মহৰ্ষি অক্ষপাদ্ গৌতম। ন্যায়দৰ্শনৰ আধাৰগ্ৰন্থ "ন্যায়সূত্ৰ"। ন্যায়সূত্ৰসমূহ ২য় খ্ৰীষ্টাব্দত বিৰচিত কৰা হৈছিল যদিও পাচত অনেক প্ৰক্ষেপ (interpolation) যোগ কৰা হৈছে।
-
বহু-ঈশ্বৰবাদ
বহু-ঈশ্বৰবাদ বা বহুদেৱতাবাদ হৈছে এজনতকৈ অধিক ঈশ্বৰ বা দেৱতাক (লগতে দেৱীকো) বিশ্বাস কৰা বা পূজা কৰা। অক্সফ'ৰ্ডৰ তথ্য অনুসৰি দেৱতাক গণনা কৰাটো সহজ নহয়, আৰু সেয়েহে চীনা লোকধৰ্মৰ দৰে আপাত দৃষ্টিত বহুদেৱতাবাদী ধৰ্ম এটা প্ৰকৃততে তেনেকুৱা হয় নে নহয়, বা আপাত দৃষ্টিত বিভিন্ন পূজাৰ বস্তুবোৰক একক দেৱতাৰ…
-
বিশ্বাস
বিশ্বাস (Belief) হ’ল কিবা এটা সঁচা বা পৰিস্থিতিৰ অৱস্থা সঁচা বুলি ভবা ব্যক্তিগত মনোভাৱ। বিষয়ভিত্তিক মনোভাৱ হ’ল কিবা এটা বিষয়ত কিবা এটা স্থিতি, গ্ৰহণ বা মতামত থকাৰ মানসিক অৱস্থা। জ্ঞানতত্ত্বত দাৰ্শনিকসকলে "বিশ্বাস" শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰি পৃথিৱীৰ বিষয়ে এনে মনোভাৱক বুজায় যিবোৰ সঁচা বা মিছা হ'ব পাৰে।
-
যুক্তিবাদ
যুক্তিবাদ (ইংৰাজী: Rationalism) হৈছে জ্ঞানতত্ত্বৰ আন এক প্ৰধান দাৰ্শনিক মতবাদ। অভিজ্ঞতাবাদৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীতে, যুক্তিবাদে বিশ্বাস কৰে যে মানুহৰ জ্ঞানৰ প্ৰধান আৰু আটাইতকৈ নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস হৈছে কেৱল যুক্তি আৰু বৌদ্ধিক চিন্তন, ইন্দ্ৰিয়ৰ অভিজ্ঞতা নহয়।
-
সুখ
সুখ ভালে থকাৰ এক মানসিক অৱস্থা যাক যথেষ্ট অনুভৱ কৰাৰপৰা অতি স্ফূৰ্তি লৈকে ধনাত্মক বা ভাল লগা ভাবেৰে সংজ্ঞায়িত কৰা হয়। অনেকে সুখক জীৱবৈজ্ঞানিক, মনোবৈজ্ঞানিক, ধাৰ্মিক আৰু দাৰ্শনিক মাধ্যমেৰে সংজ্ঞায়িত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।
-
অনৈতিকতা
অনৈতিকতা (অনৈতিকতাবাদ বুলিও কোৱা হয়) হৈছে নৈতিকতাৰ প্ৰতি উদাসীনতা, অৱজ্ঞা বা অক্ষমতাৰ অনুপস্থিতি। কিছুমানে ইয়াক কেৱল নৈতিক বা অনৈতিক নহয় বুলি কয়। অনৈতিক শব্দটোক অনৈতিকতাৰ সৈতে মিহলি কৰিব পাৰি, যিয়ে এজন ব্যক্তি বা গোটে তেওঁলোকে ভুল বুলি জনা বা বিশ্বাস কৰা কাম এটা কৰা বা ভবাক বুজায়।
-
ইতিহাসবাদ
ইতিহাসবাদ (ইংৰাজী: Historicism) হৈছে পৰিঘটনাসমূহৰ অস্তিত্ব, বিশেষকৈ সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পদ্ধতিসমূহৰ (ধাৰণা আৰু বিশ্বাসকে ধৰি) ব্যাখ্যা কৰাৰ এক পদ্ধতি। এই শব্দটো দৰ্শন, নৃতত্ত্ব আৰু সমাজবিজ্ঞানত বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
-
দ্বন্দ্ববাদ
দ্বন্দ্ববাদ (Dialectic) শব্দই মূলতঃ কোনো বিষয়ৰ ওপৰত বিভিন্ন দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰা কিন্তু যুক্তিযুক্ত যুক্তিৰ জৰিয়তে সত্যত উপনীত হ'ব বিচৰা লোকসকলৰ মাজত হোৱা সংলাপক বুজায়। দ্বন্দ্ববাদ বিতৰ্কৰ সৈতে মিল আছে, কিন্তু ধাৰণাটোৱে আৱেগিক আবেদন আৰু অলংকাৰৰ দৰে বিষয়ভিত্তিক উপাদানসমূহ বাদ দিছে।
-
নৈতিক গঠনবাদ
নৈতিক গঠনবাদ বা নীতিগত গঠনবাদ হৈছে মেটা-নীতি (en: meta-ethics}}) আৰু নীতিগত নৈতিকতা দুয়োটাতে এনে এক দৃষ্টিভংগী যিয়ে এই ধাৰণা কৰে যে: # নৈতিক [[বাক্যই প্ৰস্তাৱনা প্ৰকাশ কৰে। এনে কিছুমান প্ৰস্তাৱ সত্য। এনে প্ৰস্তাৱৰ সত্যতা বা মিথ্যতা এটা উপযুক্ত গঠনবাদী পদ্ধতিৰ ফলাফলৰ ওপৰত অনিবাৰ্যভাৱে নিৰ্ভৰশীল।
-
নৈতিক প্ৰকৃতিবাদ
নৈতিক প্ৰকৃতিবাদ (যাক প্ৰকৃতিবাদী জ্ঞানবাদী সংজ্ঞাবাদ বুলিও কোৱা হয়) হৈছে নৈতিক ধৰ্ম আৰু তথ্যসমূহ প্ৰাকৃতিক ধৰ্মলৈ হ্ৰাসযোগ্য আৰু অভিজ্ঞতাভিত্তিক বা বৈজ্ঞানিক উপায়েৰে অধ্যয়ন কৰিব পৰা বুলি কোৱা মেটা-নৈতিক দৃষ্টিভংগী।
-
পূৰ্ব মীমাংসা দৰ্শন
প্ৰাচীন ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ছটা আস্তিক দৰ্শনৰ (ষড়দৰ্শন) ভিতৰত পূৰ্ব মীমাংসা দৰ্শন (ইংৰাজী: Purva Mimamsa) অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ। ইয়াক সাধাৰণ ভাষাত 'মীমাংসা দৰ্শন' বুলিও কোৱা হয়। মহৰ্ষি জৈমিনি এই দৰ্শনৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আৰু তেওঁৰ দ্বাৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব চতুৰ্থ শতিকামানত ৰচিত "মীমাংসা সূত্ৰ" হৈছে ইয়াৰ মূল আধাৰ।
-
পৰমাণুত্ব
পৰমাণুত্ব বা পৰমাণুবাদ (গ্ৰীক: Atomos অৰ্থাৎ কৰ্তন-অযোগ্য) হৈছে এক প্ৰাকৃতিক দৰ্শন, যাৰ ধাৰণা কেইবাখনো প্ৰাচীন দৰ্শন বিদ্যালয়ত গঢ়ি উঠিছিল। পৰমাণুবিদসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে প্ৰাকৃতিক জগতখন দুটা মৌলিক অংশৰে গঠিত: অবিভাজ্য পৰমাণু আৰু মহাকাশ।
-
ব্যক্তিগত জীৱন
ব্যক্তিগত জীৱন হৈছে ব্যক্তিৰ জীৱনৰ গতিপথ বা অৱস্থা, বিশেষকৈ যেতিয়া ইয়াক নিজৰ ব্যক্তিগত পৰিচয়ত অৰিহণা যোগোৱা ব্যক্তিগত পছন্দৰ যোগফল হিচাপে চোৱা হয়। চিকাৰী-সংগ্ৰাহকৰ বাহিৰেও প্ৰাক-আধুনিক জনগোষ্ঠীৰ বেছিভাগ সময় সীমিত আছিল কাৰণ জীৱিকাৰ বাবে খেতিৰ জৰিয়তে খাদ্য আৰু বাসস্থানৰ দৰে প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ…
-
মই কিয় নাস্তিক
মই কিয় নাস্তিক (Why I Am an Atheist, मैं नास्तिक क्यों हूँ) হৈছে ভাৰতীয় বিপ্লৱী ভগত সিঙে ১৯৩০ চনত লাহোৰ কেন্দ্ৰীয় কাৰাগাৰত বন্দী হৈ থকাৰ সময়ত লিখা ৰচনা-শৈলীৰ প্ৰবন্ধ। উক্ত প্ৰবন্ধটোৰ যোগেদি তেওঁ তেওঁৰ ধৰ্মীয় বন্ধুসকলৰ উত্তৰ দিছিল, যিয়ে তেওঁক নিজৰ অহংকাৰৰ বাবে নাস্তিক হোৱা বুলি ভাবিছিল।
-
শ্বাশ্বতবাদ
শ্বাশ্বতবাদ (পালি), শাশ্বত-দৃষ্টি (সংস্কৃত)ও, সাধাৰণতে "অনন্ততাবাদ" অনুবাদ, বুদ্ধই নিকায়ত (আৰু আগম) প্ৰত্যাখ্যান কৰা এক প্ৰকাৰৰ চিন্তাধাৰা। ইয়াৰ এটা উদাহৰণ হ’ল ব্যক্তিজনৰ অপৰিৱৰ্তিত আত্মা আছে বুলি বিশ্বাস কৰা। এই ধৰণৰ মতামত বুদ্ধৰ সময়ত বিভিন্ন দল-সংগঠনে পালন কৰিছিল।
-
সৰ্বোদয়া
সৰ্বোদয়া হৈছে এটা সংস্কৃত শব্দ যাৰ অৰ্থ হৈছে 'সৰ্বজনীন উন্নতি' বা 'সকলোৰে প্ৰগতি'। মহাত্মা গান্ধীয়ে ১৯০৮ চনত জন ৰাস্কিনৰ ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিৰ ওপৰত ৰচা আনটু দিছ লাষ্টৰ অনুবাদৰ শিৰোনাম হিচাপে এই শব্দটি ব্যৱহাৰ কৰিছিল, আৰু গান্ধীয়ে তেওঁৰ নিজৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ আদৰ্শৰ বাবে শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
-
অভিজ্ঞতাবাদ
দৰ্শনশাস্ত্ৰত, অভিজ্ঞতাবাদ (ইংৰাজী: Empiricism) হৈছে এক জ্ঞানতাত্ত্বিক দৃষ্টিভংগী, যাৰ মতে প্ৰকৃত জ্ঞান বা যুক্তিযুক্ততা কেৱল বা মূলতঃ ইন্দ্ৰিয়ৰ অনুভূতি আৰু অভিজ্ঞতাভিত্তিক প্ৰমাণৰ পৰা আহে।