যুক্তিবাদ

যুক্তিবাদ (ইংৰাজী ভাষা: Rationalism) হৈছে জ্ঞানতত্ত্বৰ আন এক প্ৰধান দাৰ্শনিক মতবাদ। অভিজ্ঞতাবাদৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীতে, যুক্তিবাদে বিশ্বাস কৰে যে মানুহৰ জ্ঞানৰ প্ৰধান আৰু আটাইতকৈ নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস হৈছে কেৱল যুক্তি আৰু বৌদ্ধিক চিন্তন, ইন্দ্ৰিয়ৰ অভিজ্ঞতা নহয়। আধুনিক যুগত মনোবিজ্ঞান, ভাষাবিজ্ঞান, নীতিশাস্ত্ৰ আদি সকলো ক্ষেত্ৰতে যুক্তিবাদী চিন্তাৰ প্ৰয়োগ কৰা হৈছে। যুক্তিবাদীসকলে যুক্তি আগবঢ়াইছে মানুহৰ জন্মগতভাৱেই মনত কিছুমান যুক্তিবাদী বা বৌদ্ধিক ধাৰণা নিহিত হৈ থাকে আৰু ইয়াৰ সহায়তহে মানুহৰ জ্ঞান লাভ কৰা সম্ভৱ হয়।^১

যুক্তিবাদৰ মূল নীতিসমূহ

যুক্তিবাদৰ ভেটি কেইটামান সুনিৰ্দিষ্ট আৰু যৌক্তিক ধাৰণাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত:

• পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত জ্ঞান (A Priori Knowledge): যুক্তিবাদীসকলৰ মতে, কিছুমান সত্য ইমানেই সৰ্বজনীন আৰু নিশ্চিত যে তাক প্ৰমাণ কৰিবলৈ কোনো বাহ্যিক অভিজ্ঞতা বা পৰীক্ষাৰ প্ৰয়োজন নাই (যেনে- গণিতৰ সূত্ৰসমূহ; ২+২=৪)। এই জ্ঞান অভিজ্ঞতাৰ পূৰ্বেই আমাৰ মনত নিহিত হৈ থাকে।
• জন্মগত ধাৰণা (Innate Ideas): অভিজ্ঞতাবাদৰ 'খালী শ্লেট' ধাৰণাটোক প্ৰত্যাখ্যান কৰি যুক্তিবাদে কয় যে মানুহৰ মনটো জন্মতেই সম্পূৰ্ণ খালী নাথাকে। জন্মগতভাৱেই আমাৰ মনত কিছুমান মৌলিক ধাৰণা (যেনে- ঈশ্বৰ, কাৰ্য-কাৰণ, বা জ্যামিতিক ধাৰণা) সোমাই থাকে, যিবোৰ বিকশিত কৰিবলৈ কেৱল যুক্তিৰ প্ৰয়োজন।
• ইন্দ্ৰিয়ৰ প্ৰতি অবিশ্বাস (Skepticism of the Senses): আমাৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহে আমাক প্ৰায়ে বিভ্ৰান্ত কৰিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, পানীত আধা ডুব গৈ থকা এডাল পোন লাঠী বেঁকা যেন লাগে, বা মৰুভূমিত মৰীচিকা দেখা যায়। সেয়েহে, চকুৰে দেখা বা কাণেৰে শুনা সকলো বস্তুৱেই প্ৰকৃত সত্য নহ'বও পাৰে। কেৱল যুক্তিৰদ্বাৰাহে ভ্ৰমৰপৰা মুক্ত হৈ প্ৰকৃত সত্যত উপনীত হ'ব পাৰি।
• নিগমন পদ্ধতি (Deductive Reasoning): যুক্তিবাদে সাধাৰণ সত্যৰপৰা নিৰ্দিষ্ট সত্যলৈ যোৱাৰ প্ৰণালীক গুৰুত্ব দিয়ে। এটা প্ৰমাণিত আৰু নিশ্চিত ধাৰণাৰপৰা যুক্তিৰ সহায়ত ধাপে ধাপে আন সত্য আৱিষ্কাৰ কৰাই হৈছে যুক্তিবাদৰ পদ্ধতি।

প্ৰধান যুক্তিবাদী দাৰ্শনিকসকল

সপ্তদশ আৰু অষ্টাদশ শতিকাত ইউৰোপত যুক্তিবাদৰ সৰ্বাধিক প্ৰসাৰ ঘটিছিল। ইয়াৰ গুৰিয়াল আছিল প্ৰধানকৈ তিনিগৰাকী দাৰ্শনিক:

• ৰেনে ডেকাৰ্ট (René Descartes): ফৰাচী দাৰ্শনিক ডেকাৰ্টক 'আধুনিক দৰ্শনৰ পিতৃ' বুলি কোৱা হয়। তেওঁ সকলো বস্তুকে সন্দেহ কৰাৰপৰা আৰম্ভ কৰিছিল আৰু শেষত এক চৰম সত্যত উপনীত হৈছিল— "Cogito, ergo sum" (মই চিন্তা কৰোঁ, সেয়েহে মই আছোঁ)। তেওঁ প্ৰমাণ কৰিছিল যে চিন্তা কৰাৰ ক্ষমতাই হৈছে মানুহৰ অস্তিত্বৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰমাণ।^২
• বাৰুখ স্পিনোজা (Baruch Spinoza): ডাচ দাৰ্শনিক স্পিনোজাই জ্যামিতিৰ আধাৰত সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ এক যুক্তিসংগত ব্যাখ্যা আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ মতে, গোটেই ব্ৰহ্মাণ্ডখন এক পৰম শংখলা আৰু যৌক্তিক নিয়মত চলে, আৰু ইয়াত কোনো আকস্মিকতাৰ স্থান নাই।^৩
• গটফ্ৰাইড উইলহেম লাইবনিজ (Gottfried Wilhelm Leibniz): এইগৰাকী জাৰ্মান দাৰ্শনিকে বিশ্বাস কৰিছিল যে পৃথিৱীৰ প্ৰতিটো বস্তু বা ঘটনাৰ আঁৰতেই এক যুক্তিসংগত কাৰণ আছে। ইয়াক তেওঁ 'পৰ্যাপ্ত কাৰণৰ নীতি' (Principle of Sufficient Reason) বুলি অভিহিত কৰিছিল।