ন্যায় দৰ্শন

ন্যায় দৰ্শন (ইংৰাজী: Naya Philosophy) ভাৰতীয় ষড়দৰ্শনৰ অন্যতম এক প্ৰধান আৰু প্ৰাচীন শাখা। এই দৰ্শনৰ মূল প্ৰতিষ্ঠাপক হৈছে মহৰ্ষি গৌতম (যাক অক্ষপাদ গৌতম বুলিও জনা যায়)। তেওঁ ৰচনা কৰা 'ন্যায় সূত্ৰ'য়েই হৈছে এই দৰ্শনৰ মূল আধাৰ।^১ সংস্কৃতত 'ন্যায়' শব্দৰ অৰ্থ হৈছে যুক্তি, তৰ্ক বা সঠিক পথ। সেয়েহে ন্যায় দৰ্শনক মূলতঃ যুক্তিবিদ্যা আৰু জ্ঞানতত্ত্বৰ বিজ্ঞান বুলি গণ্য কৰা হয়।

মূল ধাৰণা আৰু জ্ঞানতত্ত্ব

ন্যায় দৰ্শনৰ মূল লক্ষ্য হৈছে প্ৰকৃত জ্ঞান বা 'তত্ত্বজ্ঞান' লাভ কৰা। এই দৰ্শনে বিশ্বাস কৰে যে ভ্ৰান্ত জ্ঞান বা অজ্ঞানেই হৈছে মানুহৰ সকলো দুখ-কষ্টৰ মূল কাৰণ। প্ৰকৃত জ্ঞানেহে মানুহক মুক্তিৰ পথলৈ নিব পাৰে। সঠিক জ্ঞান লাভ কৰাৰ বাবে ন্যায় দৰ্শনত চাৰিটা 'প্ৰমাণ'ৰ (জ্ঞানাৰ্জনৰ মাধ্যম) কথা উল্লেখ কৰা হৈছে:

১. প্ৰত্যক্ষ: ইন্দ্ৰিয় (যেনে: চকু, কাণ, নাক আদি) আৰু বিষয়ৰ সংযোগৰ ফলত যি স্পষ্ট আৰু নিৰ্ভুল জ্ঞান লাভ কৰা হয়, সেয়ে প্ৰত্যক্ষ। উদাহৰণস্বৰূপে— চকুৰে দেখি এটা আপেলৰ ৰং আৰু আকৃতিৰ বিষয়ে জনা।^২

২. অনুমান: ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে পূৰ্বতে জনা কোনো কথাৰ ভিত্তিত নতুন কিবা এটাৰ বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰা। যেনে— দূৰৰ পাহাৰত ধোঁৱা দেখি তাত জুই থকাটো অনুমান কৰা, কাৰণ আমি জানো যে য'তেই ধোঁৱা থাকে, ত'তেই জুই থাকে।

৩. উপমান: দুটা বস্তুৰ মাজত থকা সাদৃশ্যৰ পৰা লাভ কৰা জ্ঞান। যেনে— 'নীলগাই' দেখাত গৰুৰ দৰে, এই কথাটো জানি হাবিৰ মাজত এটা নতুন প্ৰাণী দেখি তাক নীলগাই বুলি চিনাক্ত কৰা।

৪. শব্দ: কোনো নিৰ্ভৰযোগ্য, সত্যবাদী বা 'আপ্ত পুৰুষৰ' (যিজনে সঁচা কথা কয় আৰু প্ৰকৃত জ্ঞানৰ অধিকাৰী) বাক্য বা উপদেশৰ পৰা পোৱা জ্ঞান। বেদৰ বাক্যসমূহকো শব্দ প্ৰমাণ হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হয়।

ষোড়শ পদাৰ্থ

মহৰ্ষি গৌতমে তেওঁৰ ন্যায় সূত্ৰত জীৱন, জগত আৰু তৰ্কশাস্ত্ৰক নিখুঁতভাৱে বুজিবৰ বাবে ১৬ টা পদাৰ্থৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰধানকেইটা হ'ল— প্ৰমাণ, প্ৰমেয় (যিটো জনা উচিত), সংশয় (সন্দেহ), প্ৰয়োজন, দৃষ্টান্ত, সিদ্ধান্ত, অৱয়ৱ, তৰ্ক, নিৰ্ণয়, বাদ আদি। ন্যায় দৰ্শনৰ মতে, এই পদাৰ্থসমূহৰ সঠিক আৰু বাস্তৱ জ্ঞানেই মানুহক মুক্তিৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে।^৩

ঈশ্বৰ আৰু জগতৰ ধাৰণা

ন্যায় দৰ্শন ঈশ্বৰত বিশ্বাসী। এই দৰ্শনৰ মতে:

• ঈশ্বৰ হৈছে এই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ সৃষ্টিকৰ্তা, পালনকৰ্তা আৰু ধ্বংসকৰ্তা।
• জগতখন পৰমাণুৰ দ্বাৰা গঠিত হ'লেও, এই পৰমাণুসমূহক নিয়ন্ত্ৰণ কৰি এক নিৰ্দিষ্ট ৰূপ দিয়াৰ আঁৰত ঈশ্বৰৰেই হাত আছে।
• ঈশ্বৰ হৈছে মানুহৰ কৰ্মফলৰ প্ৰদানকৰ্তা। মানুহে নিজৰ ভাল বা বেয়া কৰ্ম অনুসৰি ঈশ্বৰৰ পৰা ফল লাভ কৰে।

মোক্ষ বা অপবৰ্গ

ন্যায় দৰ্শনত মানৱ জীৱনৰ চূড়ান্ত লক্ষ্য হৈছে 'মোক্ষ' বা 'অপবৰ্গ' লাভ কৰা। যেতিয়া মানুহে ষোড়শ পদাৰ্থৰ প্ৰকৃত জ্ঞান (তত্ত্বজ্ঞান) লাভ কৰে, তেতিয়া তেওঁৰ মনৰ পৰা সকলো মোহ, ভ্ৰম আৰু অহংকাৰ দূৰ হয়। অজ্ঞানতা আঁতৰি যোৱাৰ লগে লগে কৰ্মবন্ধন খহি পৰে আৰু আত্মাই জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰ পৰা চিৰদিনৰ বাবে মুক্তি লাভ কৰে। ন্যায় দৰ্শনত মোক্ষ অৱস্থাত কোনো আনন্দ নাথাকে, ই হৈছে সকলো ধৰণৰ দুখ-কষ্টৰ সম্পূৰ্ণ সমাপ্তি।