পূৰ্ব মীমাংসা দৰ্শন

প্ৰাচীন ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ছটা আস্তিক দৰ্শনৰ (ষড়দৰ্শন) ভিতৰত পূৰ্ব মীমাংসা দৰ্শন (ইংৰাজী: Purva Mimamsa) অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ। ইয়াক সাধাৰণ ভাষাত 'মীমাংসা দৰ্শন' বুলিও কোৱা হয়। মহৰ্ষি জৈমিনি এই দৰ্শনৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আৰু তেওঁৰ দ্বাৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব চতুৰ্থ শতিকামানত ৰচিত "মীমাংসা সূত্ৰ" হৈছে ইয়াৰ মূল আধাৰ।^১ বেদৰ দুটা প্ৰধান অংশ আছে— 'কৰ্মকাণ্ড' আৰু 'জ্ঞানকাণ্ড'। পূৰ্ব মীমাংসাই বেদৰ পূৰ্বৱৰ্তী অংশ অৰ্থাৎ 'কৰ্মকাণ্ড'ৰ (যাগ-যজ্ঞ, বিধি-বিধান আৰু কৰ্তব্য) ওপৰত বিশদ আলোচনা আৰু বিশ্লেষণ আগবঢ়ায়।

বেদৰ অপৌৰুষেয়তা

মীমাংসা দৰ্শনৰ মূল ভেটিয়েই হৈছে বেদৰ নিৰঙ্কুশ প্ৰামাণ্যতা। এই দৰ্শনৰ মতে, বেদ কোনো মানুহ বা আনকি ঈশ্বৰৰ দ্বাৰাও সৃষ্ট নহয়; ই চিৰন্তন আৰু অপৌৰুষেয়। বেদৰ বাক্যসমূহেই হৈছে চূড়ান্ত সত্য আৰু মানৱ জীৱনৰ ধৰ্ম-অধৰ্ম নিৰ্ণয়ৰ একমাত্ৰ অকাট্য উৎস।^২

মূল দাৰ্শনিক ধাৰণাসমূহ

১. ধৰ্ম আৰু কৰ্মৰ ধাৰণা

পূৰ্ব মীমাংসাত 'ধৰ্ম' শব্দটোক এক বিশেষ অৰ্থত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। বেদত নিৰ্দেশ দিয়া নীতি-নিয়ম আৰু কৰ্তব্যসমূহ পালন কৰায়েই হৈছে ধৰ্ম। এই দৰ্শনে বিশ্বাস কৰে যে মানুহৰ জীৱনৰ মূল লক্ষ্য হৈছে বেদত নিৰ্দিষ্ট কৰি দিয়া যাগ-যজ্ঞ আৰু যাৱতীয় কৰ্মসমূহ শুদ্ধ কৰি পালন কৰা। কৰ্মফলৰ ওপৰত এই দৰ্শনৰ গভীৰ বিশ্বাস আছে আৰু ই কয় যে প্ৰতিটো সৎ কৰ্মই ভৱিষ্যতে নিশ্চিতভাৱে সুফল কঢ়িয়াই আনে।

২. অপূৰ্বৰ ধাৰণা

মীমাংসা দৰ্শনৰ এক অনন্য আৰু কৌতূহলপূৰ্ণ সংযোজন হৈছে 'অপূৰ্ব'ৰ ধাৰণা। যেতিয়া এজন ব্যক্তিয়ে বেদসন্মতভাৱে কোনো যাগ-যজ্ঞ বা ধৰ্মীয় আচাৰ সম্পন্ন কৰে, তেতিয়া লগে লগেই তাৰ ফল (যেনে- স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি) পোৱা নাযায়। এই দৰ্শনৰ মতে, কৰ্ম আৰু ভৱিষ্যতৰ কৰ্মফলৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰিবলৈ কৰ্মৰ দ্বাৰা মানুহৰ আত্মাত এক অদৃষ্ট আৰু সূক্ষ্ম শক্তিৰ সৃষ্টি হয়, যাক 'অপূৰ্ব' বোলা হয়। এই অপূৰ্বই নিৰ্দিষ্ট সময়ত ব্যক্তিজনক তেওঁৰ কৰ্মৰ ফল প্ৰদান কৰে।

৩. জ্ঞানৰ উৎস বা প্ৰমাণ

পৰৱৰ্তী সময়ত মীমাংসা দৰ্শন প্ৰধানকৈ কুমাৰিল ভট্ট আৰু প্ৰভাকৰ মিশ্ৰ— এই দুজন পণ্ডিতৰ দ্বাৰা দুটা শাখাত বিভক্ত হৈ পৰে। সত্য জ্ঞান লাভৰ বাবে কুমাৰিল ভট্টৰ শাখাই ছটা 'প্ৰমাণ' স্বীকাৰ কৰে:

• প্ৰত্যক্ষ: পঞ্চেন্দ্ৰিয়ৰ জৰিয়তে পোৱা জ্ঞান।
• অনুমান: জ্ঞাত বিষয়ৰ পৰা যুক্তিৰে অজ্ঞাত বিষয়ৰ জ্ঞান লাভ কৰা।
• উপমান: তুলনাৰ জৰিয়তে পোৱা জ্ঞান।
• শব্দ: আপ্তবাক্য বা বেদৰ প্ৰমাণ (মীমাংসা দৰ্শনত এইটো আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ)।
• অৰ্থাপত্তি: পৰিস্থিতিৰ পৰা অনুমান কৰা জ্ঞান।
• অনুপলব্ধি: কোনো বস্তুৰ অভাৱৰ পৰা পোৱা জ্ঞান।

৪. ঈশ্বৰ আৰু জগত

আশ্চৰ্যজনকভাৱে, পূৰ্ব মীমাংসা দৰ্শন মূলতঃ এক নিৰীশ্বৰবাদী দৰ্শন হিচাপে আৰম্ভ হৈছিল। ই ব্ৰহ্মাণ্ডৰ সৃষ্টিকৰ্তা বা নিয়ন্ত্ৰক হিচাপে কোনো সৰ্বশক্তিমান ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ নকৰে। তেওঁলোকৰ মতে, এই জগত অনাদি আৰু অনন্ত। জগতৰ পৰিচালনা মানুহৰ কৰ্মফল আৰু 'অপূৰ্ব'ৰ দ্বাৰা এক স্বয়ংক্ৰিয় নৈতিক নিয়মত চলি থাকে। দেৱ-দেৱীসকলৰ প্ৰত্যক্ষ কোনো ক্ষমতা নাই, তেওঁলোক কেৱল যাগ-যজ্ঞৰ মন্ত্ৰৰ মাজতেই আৱদ্ধ।