বৈশেষিক দৰ্শন

প্ৰাচীন ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ছটা প্ৰধান আস্তিক সম্প্ৰদায়ৰ (ষড়দৰ্শন) ভিতৰত বৈশেষিক দৰ্শন (ইংৰাজী: Vaisheshika Philosophy) অন্যতম। এই দৰ্শনৰ প্ৰতিষ্ঠাপক হৈছে মহৰ্ষি কণাদ।^১ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২য় শতিকাৰ পৰা ৬ষ্ঠ শতিকাৰ ভিতৰত ৰচিত "বৈশেষিক সূত্ৰ" হৈছে এই দৰ্শনৰ মূল আধাৰ।^২ এই দৰ্শনে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ গঠন আৰু পদাৰ্থৰ বিশ্লেষণাত্মক অধ্যয়নৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। প্ৰকৃততে, 'বিশেষ' নামৰ পদাৰ্থৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব প্ৰদান কৰাৰ বাবেই এই দৰ্শনৰ নাম 'বৈশেষিক' ৰখা হৈছে।

পৰমাণুবাদ

বৈশেষিক দৰ্শনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু যুগান্তকাৰী অৱদান হৈছে ইয়াৰ 'পৰমাণুবাদ'। এই দৰ্শনৰ মতে, সৃষ্টিজগতৰ সকলো ভৌতিক বস্তু অসংখ্য ক্ষুদ্ৰ আৰু অবিভাজ্য কণাৰে গঠিত, যাক পৰমাণু বোলা হয়। এই পৰমাণুবোৰ নিত্য আৰু অবিনশ্বৰ। মহৰ্ষি কণাদে আধুনিক বিজ্ঞানৰ বহু শতিকা পূৰ্বেই পদাৰ্থৰ এই বৈজ্ঞানিক ধাৰণা আগবঢ়াইছিল।

সপ্ত পদাৰ্থ (অস্তিত্বৰ শ্ৰেণীবিভাজন)

বৈশেষিক দৰ্শনে সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ অস্তিত্বক মূলতঃ সাতটা 'পদাৰ্থ' বা বৰ্গত বিভক্ত কৰিছে। মহৰ্ষি কণাদে প্ৰথমতে ছটা পদাৰ্থৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল যদিও পৰৱৰ্তী কালৰ দাৰ্শনিকসকলে সপ্তম পদাৰ্থটো সংযোগ কৰে:

• দ্ৰব্য: য'ত গুণ আৰু কৰ্ম অৱস্থান কৰে। দ্ৰব্য মুঠ ৯ প্ৰকাৰৰ— পৃথিৱী, জল, তেজ, বায়ু, আকাশ, কাল, দিক, আত্মা আৰু মন।
• গুণ: দ্ৰব্যৰ স্বাভাৱিক বৈশিষ্ট্য। দৰ্শনখনত মুঠ ২৪ বিধ গুণৰ কথা উল্লেখ আছে (যেনে- ৰূপ, ৰস, গন্ধ, স্পৰ্শ, বুদ্ধি আদি)।
• কৰ্ম: দ্ৰব্যৰ যিকোনো ধৰণৰ চলন বা ক্ৰিয়া। ই ৫ প্ৰকাৰৰ।
• সামান্য: একে জাতীয় বস্তুৰ মাজত থকা সাধাৰণ ধৰ্ম (যেনে- সকলো মানুহৰ মাজত থকা 'মনুষ্যত্ব')।
• বিশেষ: যি ধৰ্মৰ বাবে এটা বস্তু আন এটা বস্তুতকৈ সম্পূৰ্ণ পৃথক বা নিৰ্দিষ্ট হয়।
• সমবায়: দুটা বস্তুৰ মাজত থকা অবিচ্ছেদ্য আৰু নিত্য সম্পৰ্ক (যেনে- জুই আৰু উত্তাপৰ মাজৰ সম্পৰ্ক, বা ফুল আৰু সুবাসৰ সম্পৰ্ক)।
• অভাৱ: কোনো বস্তুৰ অস্তিত্বহীনতা বা অনুপস্থিতি।

জ্ঞানৰ উৎস (প্ৰমাণ মীমাংসা)

সত্য বা প্ৰকৃত জ্ঞান লাভৰ বাবে বৈশেষিক দৰ্শনে মূলতঃ দুটা প্ৰমাণক মানি লয়:^৩

1. প্ৰত্যক্ষ: পঞ্চেন্দ্ৰিয়ৰ (চকু, কাণ, নাক, জিভা আৰু ছাল) জৰিয়তে পোৱা প্ৰত্যক্ষ জ্ঞান।
2. অনুমান: কোনো জ্ঞাত বিষয়ৰ আধাৰত চিন্তা আৰু যুক্তিৰে অজ্ঞাত বিষয়ৰ জ্ঞান লাভ কৰা।

জীৱনৰ লক্ষ্য: মোক্ষ

ভাৰতীয় দৰ্শনৰ অন্যান্য ধাৰাসমূহৰ দৰেই বৈশেষিক দৰ্শনৰো চূড়ান্ত লক্ষ্য হৈছে মোক্ষ বা মুক্তি লাভ কৰা। এই দৰ্শনৰ মতে, অজ্ঞানেই হৈছে মানুহৰ দুখ-কষ্টৰ মূল কাৰণ। যেতিয়া মানুহে জগতৰ এই 'সপ্ত পদাৰ্থ'ৰ প্ৰকৃত আৰু নিৰ্ভুল জ্ঞান লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়, তেতিয়া তেওঁৰ মনৰ পৰা সকলো ভ্ৰম আঁতৰি যায়। প্ৰকৃত জ্ঞান লাভৰ ফলস্বৰূপে আত্মাই জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰ পৰা চিৰকালৰ বাবে মুক্তি লাভ কৰে।