বিশ্বাস

বিশ্বাস (Belief) হ’ল কিবা এটা সঁচা বা পৰিস্থিতিৰ অৱস্থা সঁচা বুলি ভবা ব্যক্তিগত মনোভাৱ। বিষয়ভিত্তিক মনোভাৱ হ’ল কিবা এটা বিষয়ত কিবা এটা স্থিতি, গ্ৰহণ বা মতামত থকাৰ মানসিক অৱস্থা।^১ জ্ঞানতত্ত্বত দাৰ্শনিকসকলে "বিশ্বাস" শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰি পৃথিৱীৰ বিষয়ে এনে মনোভাৱক বুজায় যিবোৰ সঁচা বা মিছা হ'ব পাৰে।^২ কিবা এটা বিশ্বাস কৰাটোৱেই হ’ল সেইটোক সঁচা বুলি লোৱা; উদাহৰণস্বৰূপে, বৰফ বগা বুলি বিশ্বাস কৰাটো "বৰফ বগা" এই প্ৰস্তাৱটোৰ সত্যতাক গ্ৰহণ কৰাৰ সৈতে তুলনাযোগ্য। কিন্তু বিশ্বাস এটা ধৰি ৰাখিবলৈ সক্ৰিয় আত্মনিৰীক্ষণৰ প্ৰয়োজন নাই। উদাহৰণস্বৰূপে, কাইলৈ সূৰ্য্য উদয় হ’ব নে নহয় সেই বিষয়ে সযতনে বিবেচনা কৰা ব্যক্তি কমেইহে আছে, কেৱল ধৰি লোৱা হয় যে‍ সূৰ্য্য উদয় হ’ব। তদুপৰি, বিশ্বাসবোৰ সংঘটিত হোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই (যেনে, সক্ৰিয়ভাৱে "বৰফ বগা" বুলি ভবা ব্যক্তি), বৰঞ্চ ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে স্বভাৱগত হ'ব পাৰে (যেনে, যিজন ব্যক্তিক বৰফৰ ৰঙৰ বিষয়ে সোধা হ'লে "বৰফ বগা" বুলি দাবী কৰিব)৷^২

সমসাময়িক দাৰ্শনিকসকলে বিশ্বাসক বিভিন্ন ধৰণে বৰ্ণনা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে, য’ত আছে পৃথিৱীখন হ’ব পৰা উপায়ৰ প্ৰতিনিধিত্ব হিচাপে (জেৰী ফ’ডৰ), কিছুমান কথা সঁচা যেন লগাকৈ কাম কৰাৰ প্ৰৱণতা হিচাপে (ৰ’ডেৰিক চিছ’লম), কাৰোবাৰ কাৰ্য্যৰ অৰ্থ উলিয়াবলৈ ব্যাখ্যাত্মক আঁচনি হিচাপে (ডেনিয়েল ডেনেট আৰু ড’নাল্ড ডেভিডছন), বা কোনো বিশেষ কাৰ্য্য পূৰণ কৰা মানসিক অৱস্থা হিচাপে (হিলাৰী পুটনাম)।^২ কিছুমানে আমাৰ বিশ্বাসৰ ধাৰণাটোৰ উল্লেখযোগ্য সংশোধন আগবঢ়াবলৈও চেষ্টা কৰিছে, য'ত বিশ্বাসৰ বিষয়ে নিৰ্মূলবাদীসকলে যুক্তি আগবঢ়ায় যে প্ৰাকৃতিক জগতত আমাৰ লোকমানসিক বিশ্বাসৰ ধাৰণাটোৰ সৈতে মিল থকা কোনো পৰিঘটনা নাই (পল চাৰ্চলেণ্ড) আৰু আনুষ্ঠানিক জ্ঞানতাত্ত্বিকসকলে আমাৰ বিশ্বাসৰ দ্বিসম্বন্ধীয় ধাৰণাটোক ("হয়তো আমাৰ বিশ্বাস আছে বা আমাৰ বিশ্বাস নাই")ক সলনি কৰাৰ লক্ষ্য লৈছে বিশ্বাসযোগ্যতাৰ অধিক অনুমতিশীল, সম্ভাৱনাবাদী ধাৰণাৰে ("বিশ্বাস আৰু অবিশ্বাসৰ মাজত এটা সৰল দ্বৈততা নহয়, বিশ্বাসৰ ডিগ্ৰীৰ এটা সম্পূৰ্ণ বৰ্ণালী আছে")।^২৩

বিশ্বাসসমূহ বিভিন্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ দাৰ্শনিক বিতৰ্কৰ বিষয়। উল্লেখযোগ্য উদাহৰণসমূহ হ'ল: "বিভিন্ন ধৰণৰ প্ৰমাণ উপস্থাপন কৰিলে নিজৰ বিশ্বাস পুনৰীক্ষণ কৰাৰ যুক্তিসংগত উপায় কি?", "আমাৰ বিশ্বাসৰ বিষয়বস্তু সম্পূৰ্ণৰূপে আমাৰ মানসিক অৱস্থাৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত নেকি, অথবা প্ৰাসংগিক তথ্যৰ আমাৰ বিশ্বাসৰ ওপৰত কোনো প্ৰভাৱ আছেনে (যেনে, যদি বিশ্বাস কৰোঁ যে এগিলাচ পানী হাতত লৈছোঁ, তেন্তে পানী যে সেই বিশ্বাসৰ বিষয়বস্তুৰ H2O অংশ সেই অ-মানসিক সত্যটোৱেই নেকি)?", "আমাৰ বিশ্বাস কিমান মিহি বা মোটা দানাৰ?", আৰু "এটা বিশ্বাস ভাষাত প্ৰকাশযোগ্য হোৱাটো সম্ভৱ হ'ব লাগিবনে, নে অ-ভাষিক বিশ্বাস আছে?"^২

ধাৰণা

বিশ্বাসৰ অত্যাৱশ্যকীয় বৈশিষ্ট্যসমূহৰ বিষয়ে বিভিন্ন ধাৰণাৰ প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে যদিও কোনটো সঠিক সেই বিষয়ে কোনো একমত নহয়৷ পৰম্পৰাগতভাৱে প্ৰধান স্থান লৈ‍ছে প্ৰতিনিধিত্ববাদে (Representationalism)। ইয়াৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় সংস্কৰণটোৱে কয় যে উপস্থাপনৰ প্ৰতি মনোভাৱ, যিবোৰ সাধাৰণতে প্ৰস্তাৱৰ সৈতে জড়িত, সেইবোৰেই হৈছে বিশ্বাস গঠন কৰা মানসিক মনোভাৱ। এই মনোভাৱবোৰ মনোভাৱ ধৰি ৰখা মনটোৰ আভ্যন্তৰীণ গঠনৰ অংশ। এই দৃষ্টিভংগী কাৰ্য্যবাদৰ সৈতে বিপৰীতমুখী, যিয়ে বিশ্বাসক মনৰ আভ্যন্তৰীণ গঠনৰ দ্বাৰা নহয় বৰঞ্চ বিশ্বাসৰ কাৰ্য্য বা কাৰণগত ভূমিকাৰ দ্বাৰা সংজ্ঞায়িত কৰে। স্বভাৱবাদৰ মতে বিশ্বাসক কিছুমান বিশেষ ধৰণে আচৰণ কৰাৰ স্বভাৱৰ সৈতে চিনাক্ত কৰা হয়। এই দৃষ্টিভংগীক কাৰ্য্যবাদৰ এক প্ৰকাৰ হিচাপে চাব পাৰি, বিশ্বাসসমূহক ইয়াৰ ফলত হোৱা আচৰণৰ ভিত্তিত সংজ্ঞায়িত কৰা হয়। ব্যাখ্যাবাদে আন এটা ধাৰণা গঠন কৰে, যিয়ে সমসাময়িক দৰ্শনত জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছে। ইয়াৰ মতে কোনো সত্তাৰ বিশ্বাস কোনো অৰ্থত এই সত্তাৰ বিষয়ে কোনোবাই কৰা ব্যাখ্যাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল বা আপেক্ষিক। প্ৰতিনিধিত্ববাদ মন-দেহ-দ্বৈতবাদৰ সৈতে জড়িত হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে। এই দ্বৈতবাদৰ বিৰুদ্ধে প্ৰকৃতিবাদী বিবেচনাসমূহ বিকল্প ধাৰণাসমূহৰ ভিতৰত এটা বাছি লোৱাৰ প্ৰেৰণাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম।^৪