হুছেইন শ্বহীদ ছুহৰৱৰ্দী

হুছেইন শ্বহীদ ছুহৰৱৰ্দী (৮ ছেপ্টেম্বৰ ১৮৯২ – ৫ ডিচেম্বৰ ১৯৬৩) এজন পাকিস্তানি ৰাজনীতিবিদ আৰু ৰাষ্ট্ৰনীতিজ্ঞ আছিল যিয়ে ১৯৫৬ চনৰ পৰা ১৯৫৭ চনলৈ পাকিস্তানৰ পঞ্চম প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে আৰু তাৰ পূৰ্বে ১৯৪৬ চনৰ পৰা ১৯৪৭ চনলৈ বেঙ্গলৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। তেওঁক দক্ষিণ এছিয়াৰ মুছলিমসকলৰ বাবে এটা স্বতন্ত্ৰ বাসভূমিৰ পৃষ্ঠপোষক হিচাপে গণ্য কৰা হয়, যার বাবে তেওঁক পাকিস্তানৰ অন্যতম প্ৰধান প্ৰতিষ্ঠাপক ৰাষ্ট্ৰনীতিজ্ঞ হিচাপে শ্ৰদ্ধা কৰা হয়; আৰু বাংলাদেশৰ বঙালী নাগৰিক অধিকাৰ আন্দোলনৰো পথপ্ৰদৰ্শক হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

১৮৯২ চনত বেঙ্গলৰ মেদিনীপুৰত জন্মগ্ৰহণ কৰা ছুহৰৱৰ্দী আছিল বেঙ্গলৰ অন্যতম প্ৰধান মুছলিম পৰিয়াল ছুহৰৱৰ্দী পৰিয়ালৰ সন্তান। তেওঁ অক্সফৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয়ত আইন অধ্যয়ন কৰিছিল, আৰু ১৯২০-ৰ দশকত কলিকতাত এজন শ্ৰমিক সংঘৰ নেতা হিচাপে ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত যোগ দিছিল, প্ৰথম অৱস্থাত তেওঁ স্বৰাজ পাৰ্টিৰ সৈতে জৰিত আছিল। তেওঁ অল ইণ্ডিয়া মুছলিম লিগত যোগ দিয়ে আৰু ইয়াৰ বেঙ্গল প্ৰাদেশিক শাখাৰ অন্যতম নেতা হৈ পৰে। ছুহৰৱৰ্দী ১৯৩৭ চনত বেঙ্গল বিধানসভালৈ নিৰ্বাচিত হয় আৰু ১৯৪৬ চনৰ প্ৰাদেশিক সাধাৰণ নিৰ্বাচনত মুছলিম লিগক নিৰ্ণায়কভাৱে বিজয়ী কৰাত নেতৃত্ব দিয়ে, ভাৰত বিভাজনৰ সময়লৈকে বেঙ্গলৰ অন্তিমজন প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে। তেওঁৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ কাৰ্যকাল এক স্বতন্ত্ৰ আৰু একত্ৰিত বেঙ্গল গঠনৰ প্ৰস্তাৱৰ বাবে উল্লেখযোগ্য আছিল — যাক মুছলিম লিগে সমৰ্থন কৰিছিল কিন্তু ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছে বিৰোধিতা কৰিছিল — আৰু কলিকতাৰ ভয়াবহ হত্যা প্ৰতিহত কৰাত ব্যৰ্থ হৈছিল।^১২৩৪ ১৯৪৭ চনত বেঙ্গল বিধানসভাই প্ৰদেশখন বিভাজন কৰাৰ সপক্ষে ভোট দিয়ে। বিভাজনৰ পিছত ছুহৰৱৰ্দীয়ে তেওঁৰ ৰুগীয়া পিতৃৰ যত্ন ল’বলৈ আৰু পৰিয়ালৰ সম্পত্তি পৰিচালনা কৰিবলৈ কিছু সময় ভাৰতত থাকে। অৱশেষত তেওঁ পাকিস্তানলৈ স্থানান্তৰিত হয় আৰু তেওঁৰ সময়খিনি কৰাচী (পাকিস্তানৰ ফেডাৰেagency ৰাজধানী) আৰু ঢাকাৰ ( পূৰ্ব পাকিস্তানৰ ৰাজধানী) মাজত ভগাই লয়।

ঢাকাত ছুহৰৱৰ্দী বঙালীপ্ৰধান আৱামী লিগৰ নেতা হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে যিটো পাকিস্তান মুছলিম লিগৰ মুখ্য বিৰোধী দল হৈ পৰে। ১৯৫৬ চনত আৱামী লিগে মুছলিম লিগক উৎখাত কৰিবলৈ ৰিপাব্লিকান পাৰ্টিৰ সৈতে এক মিত্ৰজোঁটৰ চৰকাৰ গঠন কৰে। ছুহৰৱৰ্দী মিত্ৰজোঁট চৰকাৰৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী হয় আৰু SEATO তথা CENTO ত পাকিস্তানৰ কূটনীতিৰ নেতৃত্ব দি আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক অধিক সুদৃঢ় কৰে। তেওঁ সাম্যবাদী চীন ভ্ৰমণ কৰা প্ৰথমজনপাকিস্তানী প্ৰধানমন্ত্ৰীও হয়। তেওঁৰ আমেৰিকা সমৰ্থক বৈদেশিক নীতিৰ বাবে পূৰ্ব পাকিস্তানত আৱামী লিগৰ বিভাজন ঘটে, য’ত মাওলানা ভাষানীয়ে দলৰ পৰা আঁতৰি আহি মাওবাদী সমৰ্থক নেচনেল আৱামী পাৰ্টি গঠন কৰে। ছুহৰৱৰ্দীৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীত্বৰ কাৰ্যকাল এ বছৰ ধৰি চলিছিল। তেওঁৰ কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰীসভাত বৈদেশিক মন্ত্ৰী হিচাপে ফিৰোজ খান নুন আৰু বাণিজ্য মন্ত্ৰী হিচাপে আবুল মনচুৰ আহমেদৰ দৰে ব্যক্তিসকল আছিল। শ্বেইখ মুজিবুৰ ৰহমানক ছুহৰৱৰ্দীৰ মুখ্য ৰাজনৈতিক শিষ্য হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল।^৫

ছুহৰৱৰ্দী পাকিস্তানৰ প্ৰথম প্ৰজাতান্ত্ৰিক সংবিধানৰ অধীনত প্ৰধানমন্ত্ৰী আছিল আৰু ১৯৪৬ চনৰ ১৬ আগষ্টৰ ডাইৰেক্ট একশ্বন ডেৰো মূল পৰিকল্পনাকাৰী আছিল। নোৱাখালীৰ দাঙ্গাত বঙালী হিন্দুসকলৰ গণহত্যাও সংঘটিত হৈছিল, যাৰ সময়ত ছুহৰৱৰ্দীয়ে এই নৃশংসতাৰ খবৰ মাধ্যমৰ পৰা লুকুৱাই ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল আৰু গণহত্যাৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ বাবে বা ইয়াক ৰোধ কৰিবলৈ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ নকৰাৰ বাবে অভিযুক্ত হৈছিল।^৬ ১৯৫৮ চনৰ সামৰিক অভ্যুত্থানৰ সময়ত সামৰিক চৰকাৰে ছুহৰৱৰ্দীক গ্ৰেপ্তাৰ কৰে, যাৰ বাবে তেওঁ পাকিস্তানৰ প্ৰথমগৰাকী মহিলা বেৰিষ্টাৰ তেওঁৰ ভাগিনী ছালমা ছোবহানৰ বিবাহত উপস্থিত থাকিব পৰা নাছিল।^৭ তেওঁ ১৯৬২ চনত আয়ুব খানৰ সামৰিক শাসকৰ বিৰোধিতা কৰিবলৈ এক ৰাজনৈতিক মিত্ৰজোঁট হিচাপে নেচনেল ডেম'ক্ৰেটিক ফ্ৰণ্ট প্ৰতিষ্ঠা কৰে কিন্তু এ বছৰৰ পিছত বেইৰুটত হৃদৰোগত আক্ৰান্ত হৈ মৃত্যুবৰণ কৰে। তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত আৱামী লিগে বঙালী জাতীয়তাবাদৰ দিশে ধাৱমান হয় আৰু ছয় দফীয়া আন্দোলন আৰম্ভ কৰে, যিয়ে অৱশেষত পূৰ্ব পাকিস্তানত গৃহযুদ্ধৰ সৃষ্টি কৰে আৰু ১৯৭১ চনত পাকিস্তানৰ পৰা বাংলাদেশ বিচ্ছিন্ন হয়।

ছুহৰৱৰ্দীক ১৯৪৩ চনৰ বংগৰ দুৰ্ভিক্ষৰ সময়ত নাগৰিক যোগান মন্ত্ৰী হিচাপে পালন কৰা ভূমিকাৰ বাবেও মনত ৰখা হয়।^৩৪৫৮ ভাৰতৰ পশ্চিম বংগত তেওঁক বেঙ্গলৰ কচাই (Butcher of Bengal) আৰু ডাইৰেক্ট একশ্বন ডে’ৰ মূল পৰিকল্পনাকাৰী হিচাপে চোৱা হয়; যি ১৯৪৬ চনৰ কলিকাতা হত্যাকাণ্ডৰ বাবে প্ৰত্যক্ষভাৱে দায়ী আছিল।^{৯১০১১১} ছুহৰৱৰ্দীৰ একমাত্ৰ কন্যা বেগম আখতাৰ সুলেইমান পাকিস্তানৰ এগৰাকী সমাজকৰ্মী আৰু কাৰ্যকৰ্তা আছিল; তেওঁৰ দ্বিতীয় বিবাহৰ পুত্ৰ ভেৰা আলেকজেণ্ড্ৰভনা টিচেনকো কেলডাৰৰ ফালৰ পৰা ৰছিদ ছুহৰৱৰ্দী আছিল এজন ব্ৰিটিছ অভিনেতা যিয়ে জিন্নাহ ছবিত অভিনয়ৰ বাবে জনাজাত আছিল। তেওঁৰ ভ্ৰাতৃ হাছান শ্বহীদ ছুহৰৱৰ্দী আছিল এজন কূটনীতিবিদ, লেখক আৰু কলা-সমালোচক। দক্ষিণ এছিয়াৰ বহু ঠাই তেওঁৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা হৈছে, যিবোৰৰ ভিতৰত আছে ইছলামাবাদৰ এটা পথ, ঢাকাত থকা তেওঁৰ তিনি নেতাৰ মাজাৰৰ ওচৰৰ এটা ডাঙৰ উদ্যান, আৰু সমগ্ৰ বাংলাদেশৰ পথ, ছাত্ৰাবাস আৰু স্মাৰকসমূহ। কলিকতাত থকা ছুহৰৱৰ্দী পৰিয়ালৰ ঘৰটো চহৰখনৰ ৱাকফ ব’ৰ্ডে ভাৰতস্থিত বাংলাদেশ হাই কমিছনক পুথিভঁৰাল আৰু তথ্য কেন্দ্ৰ হিচাপে লীজত দিছে।