হিজৰত

হিজৰাহ বা হিজৰত, (প্ৰব্ৰজন) ইছলামিক হজৰত মুহাম্মাদ (ছ:) আৰু তেওঁৰ অনুগামীসকলে মক্কাৰপৰা মদিনালৈ কৰা যাত্ৰাক কোৱা হয় হিজৰত।^১২ যি বছৰত হিজৰত সংঘটিত হৈছিল, সেই বছৰটোক চন্দ্ৰ হিজৰী আৰু সৌৰ হিজৰী কেলেণ্ডাৰৰ যুগ হিচাপেও চিনাক্ত কৰা হৈছে; ইয়াৰ তাৰিখ জুলিয়ান কেলেণ্ডাৰত ১৬ জুলাই ৬২২ চনৰ সমান।^৩৪

মুহাম্মাদৰ ইছলাম প্ৰচাৰৰ আৰম্ভণিতে তেওঁৰ অনুগামীসকলে তেওঁৰ ঘনিষ্ঠ বন্ধু-বান্ধৱী আৰু আত্মীয়সকলকহে অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। তাৰ পিছত তেওঁৰ ধৰ্মৰ প্ৰসাৰৰ পিছত মুহাম্মাদ আৰু তেওঁৰ সৰু মুছলমান দলটোৱে মুহাম্মাদৰ বংশ বৰ্জন, নিৰ্যাতন, হত্যা, আৰু মক্কাবাসীৰদ্বাৰা অন্যান্য ধৰণৰ ধৰ্মীয় নিৰ্যাতনকে ধৰি কেইবাটাও প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয়। দশকৰ শেষৰফালে মক্কাৰ নেতাসকলৰ মাজত মুহাম্মাদক সমৰ্থন কৰা মুহাম্মাদৰ ককাক আবু তালিবৰ মৃত্যু হয়। অৱশেষত মক্কাৰ নেতাসকলে মুহাম্মাদক হত্যা কৰাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে, যাক ১১ জন লোকে তৰোৱাল লৈ মৃত্যুদণ্ড দিবলৈ গৈছিল।^৫

৬২২ চনৰ মে’ মাহত মিনাৰ ওচৰৰ আল-আকাবাত আউছ আৰু খাজৰাজৰ মদিনান জনগোষ্ঠীৰ সদস্যসকলৰ সৈতে দুবাৰকৈ বৈঠকত মিলিত হোৱাৰ পিছত মুহাম্মাদে গোপনে মক্কাত থকা নিজৰ ঘৰ এৰি, তেওঁৰ বন্ধু, শহুৰেক আৰু সংগী আবু বকৰৰ সৈতে তেওঁলোকৰ চহৰলৈ প্ৰব্ৰজন কৰে।^৬

ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান

হিজৰা হৈছে আৰবী শব্দ هجرة 'যোৱা', 'প্ৰব্ৰজন' বা 'আঁতৰি যোৱা'।^৭৮ বাক্য মূল H-J-R ৰ প্ৰথম কাণ্ড হাজৰাৰ অৰ্থ হ’ল ‘কাৰোবাক বন্ধুত্বপূৰ্ণ সংগীৰপৰা বিচ্ছিন্ন কৰা; 'ৰ সৈতে সংগতি এৰাই চলিবলৈ; তৃতীয় কাণ্ড হাজৰাৰ অৰ্থ হৈছে 'প্ৰস্থান বা প্ৰস্থানৰদ্বাৰা বন্ধুত্বপূৰ্ণ সম্পৰ্কৰ পাৰস্পৰিক সমাপ্ত', ‘আত্মীয়তা বা সংগমৰ সম্পৰ্ক বিচ্ছিন্ন’। কিন্তু কেতিয়াবা শব্দটোৰ ভুল অনুবাদ কৰা হৈছে, সঠিক প্ৰসংগ অবিহনে।^৯ ১৭৫৩ চনৰপৰা ইংৰাজীত পলায়নকো বুজাবলৈ এই শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^১০

পটভূমি

মদিনাৰ পৰিস্থিতি

মক্কাৰপৰা উত্তৰ দিশত প্ৰায় 260 মাইল অৱস্থিত, মদিনা এখন সতেজ অ’এচিছ।^১১ মুছলমান সূত্ৰ অনুসৰি এই চহৰখন প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল ৰোমানসকলৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহৰপৰা ৰক্ষা পোৱা ইহুদীসকলে।^১২ কৃষি আৰব জনগোষ্ঠীৰ ডমেইনৰপৰা বহু দূৰত আছিল যদিও ইহুদীসকল আছিল উৎকৃষ্ট কৃষক যিয়ে অ’এছত মাটিত খেতি কৰিছিল।^১৩ কেইবাটাও সৰু ইহুদী বংশৰ উপৰি চহৰখনত তিনিটা প্ৰধান ইহুদী জনগোষ্ঠী আছিল: বানু কায়নুকা, বানু নাদিৰ আৰু বানু কুৰাইজা।^১৪ সময়ৰ লগে লগে দক্ষিণ আৰবৰপৰা আৰব জনগোষ্ঠীসমূহে চহৰখনলৈ প্ৰব্ৰজন কৰি ইহুদী সম্প্ৰদায়ৰ কাষত বসতি স্থাপন কৰে।^১৫ আৰব জনগোষ্ঠীসমূহৰ ভিতৰত আছিল বানু আৱছ আৰু বানু খজৰাজ, দুয়োটাকে সামূহিকভাৱে বানু কায়লা নামেৰে জনাজাত।^১৬ ৬২০ চনৰ আগতে এই দুটা আৰব জনগোষ্ঠীয়ে প্ৰায় এশ বছৰ ধৰি যুদ্ধ কৰি আছিল।^১৭ তেওঁলোকৰ প্ৰত্যেকেই ইহুদী জনগোষ্ঠীৰ সমৰ্থনত আদালতত চেষ্টা কৰিছিল, যাৰ ফলত মাজে মাজে পিছৰ জনগোষ্ঠীৰ মাজত অভ্যন্তৰীণ যুদ্ধ হৈছিল।^১৮

বানু আৱছ আৰু বানু খজৰাজৰ সৈতে মুহাম্মাদৰ মুখা-মুখি

৬২০ চনত সতীৰ্থ চহৰৰ মানুহৰ মাজত ধৰ্মান্তৰিত হোৱাৰ সকলো আশা হেৰুৱাই মুহাম্মাদে নিজৰ প্ৰচেষ্টা মেলাত অংশগ্ৰহণ কৰা বা তীৰ্থযাত্ৰা কৰা অ-মক্কাবাসীৰ মাজতে সীমাবদ্ধ কৰি ৰাখিছিল।^১৯ এই প্ৰচেষ্টাসমূহৰ সময়ত চহৰৰ চাৰিওফালে থকা পৱিত্ৰ স্থানসমূহৰ তীৰ্থযাত্ৰাত মুহাম্মাদে মক্কা ভ্ৰমণলৈ অহা বানু খজৰাজ জনগোষ্ঠীৰ ছয়জন সদস্যক লগ পায়। এই ছয়জন ব্যক্তিৰ নিজৰ স্থানীয় অঞ্চলত ইহুদীসকলক আক্ৰমণ কৰাৰ ইতিহাস আছিল, যিসকলে পাছলৈ তেওঁলোকক সকীয়াই দিছিল যে এজন ভাববাদী আহিব আৰু তেওঁৰ সহায়ত ইহুদীসকলে তেওঁলোকক নিঃশেষ কৰি পেলাব। মুহাম্মাদৰ ধৰ্মীয় বাৰ্তা শুনি ছয়জন ব্যক্তিয়ে ইজনে সিজনক ক'লে, "এইজনেই সেই নবী যাৰ বিষয়ে ইহুদীসকলে আমাক সকীয়াই দিছিল; তেওঁলোকক আমাৰ আগতে তেওঁৰ ওচৰলৈ নাযাব!" ইছলাম আঁকোৱালি লোৱাৰ পাছত তেওঁলোকে মদিনালৈ উভতি আহি নিজৰ মুখা-মুখি হোৱাটো ভাগ কৰিলে, এই আশাত যে তেওঁলোকৰ লোকসকলে— ইমানদিনে বিবাদত থকা খজৰাজ আৰু আউছসকলে—ইছলামক গ্ৰহণ কৰি মুহাম্মাদক তেওঁলোকৰ নেতা হিচাপে গ্ৰহণ কৰিলে তেওঁলোকৰ মাজত ঐক্য লাভ কৰিব পৰা যাব।^২০২১

৬২১ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত পূৰ্বৰ পাঁচজন ধৰ্মান্তৰিত লোকে পুনৰ মুহাম্মাদৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰে।^২২ তেওঁলোকৰ লগত বানু আৱছ জনগোষ্ঠীৰ দুজন লোককে ধৰি সাতজন নতুন ধৰ্মান্তৰিত লোক। এই সমাৱেশ হৈছিল মক্কাৰ ঠিক উত্তৰত বাণিজ্যিক পথৰ ওচৰত অৱস্থিত আল-আকাবা পৰ্বতমালাত। এই সভাত তেওঁলোকে মুহাম্মাদৰ ওচৰত প্ৰতিজ্ঞা গ্ৰহণ কৰে, যাক "মহিলাৰ প্ৰতিজ্ঞা" বুলি জনা যায়।^২৩২৪ ইয়াক এনেদৰে কোৱা হৈছিল কাৰণ ইয়াত ইছলামৰ বাবে যুঁজ দিয়াৰ কোনো বাধ্যবাধকতা নাছিল। এই প্ৰতিজ্ঞাৰ এটা মূল নীতি আছিল মূৰ্তি ত্যাগ কৰি মুহাম্মাদক নেতা হিচাপে লৈ আল্লাহক একমাত্ৰ দেৱতা হিচাপে দৃঢ় কৰা। ইয়াৰ পিছত মুহাম্মাদে ইছলাম প্ৰচাৰৰ বাবে মদিনালৈ উভতি অহাৰ সময়ত তেওঁলোকৰ লগত যাবলৈ মুছআব ইবনে উমাইৰক দায়িত্ব অৰ্পণ কৰে।^২৫২৬

৬২২ চনৰ তীৰ্থযাত্ৰাত মুহাম্মাদে আল-আকাবাত মদিনান ধৰ্মান্তৰিতসকলৰ সৈতে আন এখন সাক্ষাৎ কৰে; ^২৭ এইবাৰ ২ গৰাকী মহিলাকে ধৰি ৭৫ জন লোক আছিল।^২৮ মুহাম্মাদৰ লগত অহা ককাক আল-আব্বাছে আৰম্ভণিতে ভাষণ দি ঘোষণা কৰিছিল যে মুহাম্মাদ "নিজৰ আত্মীয়ৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সন্মানীয় ব্যক্তি।" ইয়াৰ একেবাৰে বিপৰীত যে মুহাম্মাদে তেওঁৰ আনজন ককাক আবু লাহাবৰ লগতে আবু জাহল আৰু অন্যান্য কুৰাইশ্ব নেতাৰপৰাও তীব্ৰ বিৰোধিতা লাভ কৰিছিল। আল-আব্বাছেও মিছাকৈ কৈছিল যে মুহাম্মাদে মদিনাৰ লোকসকলৰ বাহিৰে আন সকলোৰে প্ৰস্তাৱ নাকচ কৰিছিল, তেওঁলোকৰ মাজত একচেটিয়াতা আৰু গুৰুত্বৰ ভাব সৃষ্টি কৰাৰ আপাত প্ৰয়াসত। কিন্তু ঐতিহাসিক তথ্য অনুসৰি মুহাম্মাদে কাষ চাপিবলৈ চেষ্টা কৰা শেষ গোটসমূহৰ ভিতৰত তেওঁলোক আছিল আৰু তেওঁৰ হাতত আন কোনো অফাৰ নাছিল।^২৯

তাৰ পিছত মুহাম্মাদে নিজেই কথা ক’লে আৰু তেওঁলোকৰ আনুগত্যক আমন্ত্ৰণ জনায়, তেওঁলোকক তেওঁলোকৰ মহিলা আৰু সন্তানক যিদৰে ৰক্ষা কৰিব, তেওঁকো ৰক্ষা কৰিবলৈ ক’লে।^৩০৩১ ইয়াৰে এজন আল-বাৰাই নিজৰ লোকসকলৰ সামৰিক শক্তিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি সহজেই সন্মতি দিলে। আনজন অৱশ্যে আবু আল-হাইথামে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰে যে যদি তেওঁলোকে প্ৰতিজ্ঞা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইহুদীসকলৰ সৈতে সম্পৰ্ক বিচ্ছিন্ন কৰে তেন্তে মুহাম্মাদে তেওঁক বিজয় দিয়াৰ পাছত তেওঁৰ লোকসকলৰ ওচৰলৈ ঘূৰি আহিব। মুহাম্মাদে তেওঁলোকক আশ্বাস দিলে যে তেওঁ এতিয়া তেওঁলোকৰ সৈতে এক হৈ পৰিছে আৰু যুদ্ধ আৰু শান্তিত তেওঁলোকৰ ভাগ্যৰ অংশীদাৰ হ’ব।^৩২৩৩ ইয়াৰ পিছত এই চুক্তি ৰূপায়ণৰ তদাৰক কৰিবলৈ আৱছৰ তিনিজন আৰু খজৰাজৰ নজন প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচিত কৰা হয়।^৩৪ যেতিয়া গোটটোৱে তেওঁলোকৰ আনুগত্যৰ পুৰস্কাৰৰ বিষয়ে সোধা-পোছা কৰিলে, তেতিয়া মুহাম্মাদে কেৱল উত্তৰ দিলে, "জন্নত।" ইয়াৰ পিছত তেওঁলোকে শপত গ্ৰহণ কৰে, আল-আকাবাত দ্বিতীয়টো প্ৰতিজ্ঞা, যাক যুদ্ধৰ প্ৰতিজ্ঞা বুলিও কোৱা হয়।^{৩৫৩৬৩৭}

প্ৰব্ৰজন

প্ৰতিজ্ঞাসমূহ লাভ কৰাৰ বহুদিন নৌহওঁতেই মুহাম্মাদে তেওঁৰ মক্কা অনুগামীসকলক মদিনালৈ স্থানান্তৰিত হ’বলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। গোটেই যাত্ৰাটো প্ৰায় তিনিমাহ ধৰি চলিছিল। তেওঁৰ অনুগামীসকল মক্কাত থকাৰ সময়ত যাতে তেওঁ অকলে মদিনাত উপস্থিত নহয়, তাৰ বাবে মুহাম্মাদে আগবাঢ়ি নাযাবলৈ বাছি লৈছিল আৰু ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকৰ ওপৰত চকু ৰাখিবলৈ আৰু অনিচ্ছুকসকলক বুজাবলৈ পিছ পৰি থাকিল।^৩৮ কিছুমান কুৰাইশ্বে নিজৰ পৰিয়ালৰ সদস্যক আঁতৰি যোৱাৰপৰা বিৰত ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল^৩৯৪০ যদিও শেষত মক্কাত কোনো মুছলমান বাকী নাথাকিল।^৪১ মুহাম্মাদে এই প্ৰব্ৰজনক কুৰাইশ্বসকলৰ বহিষ্কাৰ বুলি গণ্য কৰিছিল।^৪২

ইছলামিক পৰম্পৰাত বৰ্ণনা কৰা হৈছে যে, উন্মোচিত হোৱা পৰিঘটনাৰ পোহৰত, কুৰাইশ্ব মুখিয়ালসকলৰ এজন আবু জাহলে, মুহাম্মাদৰ শৈশৱৰ বন্ধু-শত্ৰুলৈ পৰিণত,^৪৩ প্ৰতিটো কুৰাইশ্ব বংশৰ প্ৰতিনিধিয়ে মুহাম্মাদক যৌথ হত্যাৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল। জিব্ৰাইল ফেৰেস্তাই এই কথা জনোৱাৰ পিছত মুহাম্মাদে তেওঁৰ খুলশালীয়েক আলীক তেওঁৰ সেউজীয়া হাদ্ৰমী পোছাকেৰে ঢাকি থোৱা বিছনাত শুবলৈ ক’লে আৰু তেওঁক আশ্বস্তু কৰিলে যে ইয়াৰদ্বাৰা তেওঁক নিৰাপদে ৰখা হ’ব।^৪৪ ইয়াৰ পিছত মুহাম্মাদে আবু বকৰৰ সৈতে মক্কাৰপৰা দক্ষিণে প্ৰায় এঘণ্টামান খোজ কাঢ়ি যোৱাৰ দূৰত্বত থকা মাউণ্ট থাউৰৰ এটা গুহালৈ গৈ তাতেই লুকাই থাকিল।^৪৫ এতিয়াও মক্কাত থকা আবু বকৰৰ ল’ৰা-ছোৱালী আৰু চাকৰসকলে নিয়মিতভাৱে তেওঁলোকৰ বাবে খাদ্য আনিছিল।^৪৬ তিনিদিন লুকাই থকাৰ পিছত আবু বকৰে আগতীয়াকৈ কিনা উটত উঠি মদিনালৈ ৰাওনা হ’ল, আৰু লগত এজন গাইড আব্দুল্লাহ ইবনে আৰকাত এজন পৌত্তলিক আছিল।^৪৭

পিছৰ পৰিণতি আৰু উত্তৰাধিকাৰ

মক্কাত অত্যাচাৰৰপৰা পলায়ন কৰি মুহাম্মাদৰ লগত মদিনালৈ প্ৰব্ৰজন কৰি মুহাম্মদৰ অনুগামীসকলে দৰিদ্ৰতাত ভুগিছিল। তেওঁলোকৰ মক্কাৰ অত্যাচাৰীসকলে মক্কাত এৰি থৈ যোৱা তেওঁলোকৰ ধন-সম্পত্তি আৰু সামগ্ৰী জব্দ কৰিছিল।^৪৮ ৬২৩ চনৰ জানুৱাৰী মাহৰপৰা মুহাম্মদে লোহিত সাগৰৰ পূব উপকূলৰ কাষেৰে যাত্ৰা কৰা মক্কাৰ কাৰাভানৰ বিৰুদ্ধে কেইবাটাও অভিযান চলায়। এইদৰে বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ সদস্যসকলক সেই মুহূৰ্তৰ জৰুৰীতাত একত্ৰিত কৰা হৈছিল। এই ঐক্য মূলতঃ আত্মীয়তাৰ বান্ধোনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠিছিল।^{৪৮৪৯৫০}

মদিনাৰ সংবিধানে মুহাম্মদক মুখ্য ন্যায়াধীশ হিচাপে আনুষ্ঠানিক কৰি তুলিলে,^৫১৫২ যাৰ ফলত তেওঁক সংঘাত সমাধান আৰু মদিনাৰ ন্যায়িক কল্যাণৰ তদাৰকীৰ বাবে দায়বদ্ধ অগ্ৰণী ন্যায়িক কৰ্তৃপক্ষ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত ইহুদী জনজাতিকে ধৰি বিভিন্ন জনজাতীয় গোটসমূহক একত্ৰিত কৰা হয় আৰু দীৰ্ঘদিনীয়া আন্তঃৰাজ্যিক উত্তেজনাৰ অন্ত পৰে। মুহাম্মদে বিবাদ নিষ্পত্তি, আইন ব্যাখ্যা আৰু ৰাজহুৱা শৃংখলা বজাই ৰখাৰ ক্ষেত্ৰত চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।^৫৩৫৪

দ্বিতীয় ৰাছিদুন খলিফা উমৰ ইবনে আল-খাত্তাবে ৬৩৮ চনত ইছলামিক কেলেণ্ডাৰৰ প্ৰথম বছৰ বা হেগিৰাৰ ১৭ বছৰত হেগিৰা সংঘটিত হোৱা মুছলমান বছৰটোক নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। পিছলৈ ইয়াক লেটিন ৰূপত আন্নো হেগিৰেই বুলি কোৱা হয়, যাৰ সংক্ষিপ্ত ৰূপ আজিও হিজৰীৰ তাৰিখ বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^৫৫ বাৰ্নাবিয়ে কৈছে যে: "সাধাৰণতে ইতিহাসবিদসকলে কয় যে মুহাম্মদে আৰব বছৰৰ তৃতীয় মাহ ৰবী উ-ল-আৱালৰ আৰম্ভণিতে মক্কাৰপৰা পলায়ন কৰিছিল। নিৰ্দিষ্ট দিনটোৰ বিষয়ে তেওঁলোকৰ মাজত একমত নহয়। ইবনে-ইছাকৰ মতে, সেয়া মাহৰ প্ৰথম বা দ্বিতীয় দিন আছিল।" ^৫৬

আল বিৰুনি, ইবনে ছাদ, ইবনে হিছামকে ধৰি কেইবাজনো ইছলামিক ইতিহাসবিদ আৰু পণ্ডিতে এই তাৰিখসমূহৰ বিষয়ে গভীৰভাৱে আলোচনা কৰিছে।^৫৭

লগতে চাওক

• বদৰৰ যুদ্ধ
• ইছলামৰ প্ৰথম বিজয়
• ইছলামিক শব্দকোষ – আৰবী বা পাৰ্চী ভাষাৰ পৰা ৰোমানীকৃত শব্দ
• হজ্জ
• মুহাম্মাদৰ অভিযানৰ তালিকা
• ছিৰিয়া

গ্ৰন্থতালিকা

• Gil, Moshe. (27 February 1997). A History of Palestine, 634–1099. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-59984-9
• Gibb, Hamilton Alexander Rosskeen; Lewis, Brian; Donzel, Emeri J. van. (1986). The Encyclopaedia of Islam: Vol. 1-. E.J. Brill
• Rodgers, Russ. (2012). The Generalship of Muhammad: Battles and Campaigns of the Prophet of Allah. University Press of Florida. ISBN 978-0-8130-3766-0
• Gabriel, Richard A. (2007). Muhammad: Islam's First Great General. University of Oklahoma Press. ISBN 978-0-8061-3860-2
• Peters, F. E. (2021-03-09). Judaism, Christianity, and Islam: The Classical Texts and Their Interpretation, Volume I: From Covenant to Community. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-22682-8
• Glubb, Sir John Bagot. (2001). The Life and Times of Muhammad. Cooper Square Press. ISBN 978-0-8154-1176-5
• Holt, Peter Malcolm; Lambton, Ann K. S.; Lewis, Bernard. (1978). The Cambridge History of Islam. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29135-4
• Muranyi, Miklos. (1998). The Life of Muhammad. Ashgate. ISBN 978-0-86078-703-7
• Gordon, Matthew. (30 May 2005). The Rise of Islam. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-32522-9
• Rodinson, Maxime. (2 March 2021). Muhammad. New York Review of Books. ISBN 978-1-68137-493-2
• Fontaine, P. F. M. (4 October 2022). Imperialism in Medieval History I: Dualism in Byzantine History 476–638 and Dualism in Islam 572–732. BRILL. ISBN 978-90-04-50234-5
• Peters, F. E. (6 April 1994). Muhammad and the Origins of Islam. State University of New York Press. ISBN 978-1-4384-1597-0
• Schacht. (1998-06-26). Encyclopaedia of Islam, Volume III (H-Iram): (Fasc. 41-60, 60a). Brill. ISBN 978-90-04-08118-5
• Lewis, Bernard. (2002). The Arabs in History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-280310-8
• Buhl, F.; Welch, A.T. (1993). Encyclopaedia of Islam. Brill. ISBN 978-90-04-09419-2

বাহ্যিক সংযোগসমূহ

• Incident of the cave
• IslamiCity.com article on the Hijrah