মানস সৰোবৰ

মানস সৰোবৰ (Lake Manasarovar) হৈছে তিব্বত মালভূমিত অৱস্থিত এক মিঠা পানীৰ হ্ৰদ। এই হ্ৰদ বা সৰোবৰটো চীনৰ তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চল স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ নগাৰী প্ৰিফেকচাৰৰ বুৰাং জিলাত, কৈলাস পৰ্বতৰ ওচৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উচ্চতা প্ৰায় ৪,৬০০ মিটাৰ (১৫,১০০ ফুট)। ই ৩০°৩৪′–৩০°৪৭′ উত্তৰ অক্ষাংশ আৰু ৮১°২২′–৮১°৩৭′ পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ মাজত অৱস্থিত। হ্ৰদটোৰ গড় উচ্চতা প্ৰায় ৪,৫৮৮ মিটাৰ।^১। এই সৰোবৰ চীন, ভাৰত আৰু নেপালৰ পশ্চিম ত্ৰিসীমান্ত অঞ্চলৰ কাষত অৱস্থিত। মানস সৰোবৰ হ্ৰদ, তিব্বতৰ তিনিটা বিখ্যাত পৱিত্ৰ হ্ৰদৰ অন্যতম। ইয়াৰ বিশেষ ধৰ্মীয় গুৰুত্বৰ বাবে হ্ৰদটোৰ এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিচয় আছে। অৱশ্যে ধৰ্মীয় পৰম্পৰা, উচ্চ পাৰ্বত্য অৱস্থান আৰু ভৌগোলিক সীমাবদ্ধতাৰ বাবে এই অঞ্চলৰ বৈজ্ঞানিক তথ্য তুলনামূলকভাৱে সীমিত।^১

ব্যুৎপত্তি

সংস্কৃত ভাষা শব্দ মানস সৰোবৰ (मानसरोवर) দুটা সংস্কৃত শব্দৰ সংযোজন। ইয়াৰ ভিতৰত mānas (मानस्) শব্দৰ অৰ্থ "মন।" সাধাৰণতে ই বুদ্ধি, জ্ঞান, বোধ, উপলব্ধি, চেতনা আদি মানসিক শক্তিক বুজায়।^২ আনহাতে sarovara (सरोवर) শব্দৰ অৰ্থ "হ্ৰদ বা বৃহৎ পুখুৰী।" ^৩ স্থানীয়ভাৱে এই হ্ৰদটোক মাপাম য়ুমতচʼ (Mapam Yumtso) বা চ' মড্ৰোপা (Tso Madröpa) বুলিও কোৱা হয়। তিব্বতীয়-ইংৰাজী অভিধানত শৰৎ চন্দ্ৰ দাসে উল্লেখ কৰিছে যে মাপাম য়ুমতচʼ নামটো মাপাম শব্দৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ অজেয় বা অপৰাজেয়। সেইদৰে চ' মড্ৰোপা নামটো মড্ৰোপা'' শব্দৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ "সূৰ্যৰদ্বাৰা উত্তপ্ত ভূমি।" দুয়োটা নামতে'চʼ শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, যাৰ অৰ্থ তিব্বতীয় ভাষাত হ্ৰদ।^৪

ভৌগোলিক অৱস্থান আৰু বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন

মানস সৰোবৰ তিব্বতৰ নগাৰী প্ৰিফেকচাৰৰ বুৰাং জিলাত অৱস্থিত এক অন্তঃস্থলীয় মিঠা পানীৰ হ্ৰদ। ই ৩০°৩৪′–৩০°৪৭′ উত্তৰ অক্ষাংশ আৰু ৮১°২২′–৮১°৩৭′ পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ মাজত অৱস্থিত। হ্ৰদটোৰ গড় উচ্চতা প্ৰায় ৪,৫৮৮ মিটাৰ।^১ হ্ৰদটোৰ প্ৰথম বৈজ্ঞানিক জোখ-মাখ ১৯০৭ চনত ছুইডেনৰ ভূগোলবিদ স্বেন হেডিনে সম্পন্ন কৰিছিল। তেওঁৰ প্ৰতিবেদন অনুসৰি হ্ৰদটোৰ সৰ্বাধিক গভীৰতা ৮১.৮ মিটাৰ আৰু গড় গভীৰতা ৪৬ মিটাৰ। তেওঁ লগতে উল্লেখ কৰিছিল যে হ্ৰদটো সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা ৪,৫৮৬ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।^৫ মানসৰোবৰ হ্ৰদ উচ্চ পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ এক উল্লেখযোগ্য মিঠা পানীৰ উৎস, আৰু ইয়াৰ পানী সঞ্চয় ক্ষমতা প্ৰায় ২০০×১০৮ মি৩ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।^৫

হ্ৰদৰ সৈতে কৈলাস পৰ্বত থকা অঞ্চলটোৰ ভূ-আকৃতি]]

মানস সৰোবৰ চীনৰ তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ নগাৰী প্ৰিফেকচাৰত অৱস্থিত।^৬৭ ই তিব্বতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম অঞ্চলত, চীন, ভাৰত আৰু নেপালৰ সীমান্তৰ পশ্চিম ত্ৰিসীমান্ত বিন্দুৰ উত্তৰত অৱস্থিত।^৮ আকাশ পৰিষ্কাৰ থাকিলে নেপালৰ লিমি উপত্যকাৰ ওপৰত অৱস্থিত লাপচা লা গিৰিপথৰ পৰা হ্ৰদটো দেখা যায়।^৯ এই মিঠা পানীৰ হ্ৰদটো গড় সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা 4600 মিটাৰ উচ্চতাত তিব্বত মালভূমিত অৱস্থিত। ই এছিয়াৰ সৰ্বাধিক উচ্চতাত অৱস্থিত মিঠা পানীৰ হ্ৰদসমূহৰ অন্যতম।^{৬১০১১}

প্ৰায় 320 বৰ্গ কি.মি. পৃষ্ঠকালিৰে বিস্তৃত মানসৰোবৰ হ্ৰদৰ আকৃতি তুলনামূলকভাৱে গোলাকাৰ। ইয়াৰ পৰিধি 88 কি.মি. আৰু সৰ্বাধিক গভীৰতা 100 মিটাৰ।^১২ হ্ৰদটোৰ কেন্দ্ৰীয় অংশৰ গভীৰতা ৮১.৮ মিটাৰ বুলি উল্লেখ। ১৯৭৬ চনৰ জুলাই মাহত পানীৰ গভীৰতা ৬০ মিটাৰতকৈ অধিক আছিল। হ্ৰদটোৰ কেন্দ্ৰীয় অংশত সৰ্বাধিক স্বচ্ছতা ১৪ মিটাৰ, যাৰ বাবে ই চীনৰ অন্যতম স্বচ্ছ হ্ৰদ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। হ্ৰদটোৰ pH মান ৮.০–৮.৪ আৰু লৱণাক্ততা ১০৮.৯–৪০৫.৮ মি.গ্ৰা.·লি.−১। উত্তৰ-পূব পাৰৰ মুখ অংশত লৱণাক্ততা সৰ্বনিম্ন, অৰ্থাৎ ১০৮.৯ মি.গ্ৰা.·লি.−১। ই কাৰ্বনেট-প্ৰধান মিঠা পানীৰ হ্ৰদ। হ্ৰদটোৰ পানী মিঠা, শীতল, স্বচ্ছ, কোমল আৰু গন্ধহীন; ই ডিঙি বা অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ ক্ষতি নকৰে বুলি উল্লেখ কৰা হয়। স্থানীয় লোকসকলে এই পানী প্ৰায়ে পান কৰা আৰু স্নানৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰে।^১৩

মানসৰোবৰ হ্ৰদৰ অতিৰিক্ত পানী প্ৰাকৃতিক গংগা ছু জলধাৰাৰ জৰিয়তে লৱণাক্ত পানীৰ অন্তঃপ্ৰবাহী হ্ৰদ ৰাক্ষসতাললৈ প্ৰবাহিত হয়।^{১০১৪১৫} এই অঞ্চলৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা প্ৰধান নদীসমূহৰ ভিতৰত য়াৰলুং ছাংপো (যি ভাৰতত ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদ নামেৰে পৰিচিত), সিন্ধু, সতলুজ আৰু কৰ্ণালী উল্লেখযোগ্য। কৰ্ণালী গঙ্গা নদীৰ এখন উপনদী।^১৬১৭

জলবায়ু

মানস সৰোবৰত জুনৰ পৰা আগষ্টলৈকে বৰ্ষাকাল থাকে, কিন্তু বৃষ্টিপাতৰ বেছি অংশ আগষ্ট মাহত হয়। এপ্ৰিলৰ পৰা জুনলৈকে অঞ্চলটোৰ বতৰ তুলনামূলকভাৱে শুকান থাকে। এই সময়ত দিনৰ ভাগত তাপমাত্ৰা 5 °C-তকৈ অধিক হয় আৰু ৰাতিৰ ভাগত তাপমাত্ৰা 0 °C-ৰ ওচৰা-ওচৰি থাকে। অক্টোবৰৰ পৰা তাপমাত্ৰা হ্ৰাস পাবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু জানুৱাৰী মাহ আটাইতকৈ শীতল হয়। শীতকালত দিনৰ ভাগৰ তাপমাত্ৰাও হিমাংকৰ তলত থাকে আৰু ৰাতিবোৰ অধিক শীতল হয়।^১৮ মৌচুমী বতাহে জুনৰ শেষৰ পৰা আগষ্টলৈকে বৰষুণ আনে, লগতে ঠাণ্ডা বতাহো বলে।^১৯ ছেপ্টেম্বৰ, অক্টোবৰ আৰু নৱেম্বৰ মাহত অঞ্চলটোত শীতল আৰু স্পষ্ট শৰৎকালীন বতৰ দেখা যায়। অৱশ্যে বঙ্গোপসাগৰীয় উষ্ণমণ্ডলীয় ধুমুহা পশ্চিম দিশলৈ অগ্ৰসৰ হোৱাৰ প্ৰভাৱত ছেপ্টেম্বৰ মাহতো বৃহৎ তুষাৰপাত বা তুষাৰধুমুহা হ’ব পাৰে। শীতল মৌচুমী বতাহৰ প্ৰভাৱত এই অঞ্চলত শীতকালত, অৰ্থাৎ ডিচেম্বৰৰ পৰা মাৰ্চলৈকে, উল্লেখযোগ্য পৰিমাণৰ তুষাৰপাত হয়। বসন্তকালত, বিশেষকৈ মাৰ্চৰ পৰা মে’ মাহলৈকে দুপৰীয়াৰ পিছত প্ৰবল বতাহ বলাৰ প্ৰৱণতা থাকে। ^২০

বিশ্ব উষ্ণায়ন পৃথিৱীৰ আন বহু অঞ্চলতকৈ তিব্বত মালভূমিত অধিক দ্ৰুতগতিত ঘটিছে বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়।^২১২২ স্থানীয় লোকসকলৰ মতে, সাম্প্ৰতিক বছৰসমূহত অঞ্চলটোৰ চাৰিওফালৰ ভূমি অধিক উষ্ণ হৈ পৰিছে আৰু শীতকাল আগৰ দৰে শীতল নহয়।^২৩ তিব্বত অঞ্চলত হিমবাহৰ পশ্চাদপসৰণ আৰু চিৰহিম গলনৰ ফলত অঞ্চলটোৰ জলসম্পদৰ ওপৰত অনিশ্চিত প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে। এই প্ৰভাৱসমূহৰ লগতে জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু পৰ্যটনৰ চাপেও অঞ্চলটোৰ ভঙ্গুৰ পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ ওপৰত গুৰুতৰ চাপ সৃষ্টি কৰিছে।^২৪২৫

ধৰ্মীয় গুৰুত্ব

হিন্দুধৰ্ম

হিন্দু সাহিত্যত মানসৰোবৰ ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰত নামৰ হিন্দু মহাকাব্যত উল্লেখ আছে।^২৬ আধুনিক গ্ৰন্থসমূহত হ্ৰদটোক হিন্দুধৰ্মৰ আটাইতকৈ পবিত্ৰ স্থানসমূহৰ অন্যতম বুলি বৰ্ণনা কৰা হয় যদিও প্ৰাচীন বৈদিক সাহিত্যত এই হ্ৰদৰ স্পষ্ট উল্লেখ পোৱা নাযায়। ঋকবেদত উল্লেখ আছে যে ইন্দ্ৰৰ বাবে সিন্ধু নদী উত্তৰ দিশলৈ প্ৰবাহিত হয়। এই ভৌগোলিক বাস্তৱতা কেৱল তিব্বত অঞ্চলতহে দেখা যায়। ফ্ৰিট্‌ছ ষ্টালৰ মতে, ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে প্ৰাচীন বৈদিক লোকসকলৰ কিছুমানে সিন্ধু নদীৰ পথ অনুসৰণ কৰিছিল আৰু কৈলাস পৰ্বতৰ ওচৰৰ উপত্যকা দেখিছিল।^২৭

প্ৰাচীন হিন্দু গ্ৰন্থসমূহত পৌৰাণিক মেৰু পৰ্বত আৰু মানস হ্ৰদৰ উল্লেখ আছে। পৌৰাণিক মানস হ্ৰদক ব্ৰহ্মাৰ মনৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা হ্ৰদ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে আৰু ইয়াক তেওঁৰ বাহন হংসৰ প্ৰিয় বাসস্থান বুলি গণ্য কৰা হয়।^২৮ ৰামায়ণত বিশ্বামিত্ৰই ৰামক কয় যে ব্ৰহ্মাই নিজৰ চেতনাৰ পৰা এখন হ্ৰদ সৃষ্টি কৰিছিল। সেইবাবেই ইয়াৰ নাম মানস সৰোবৰ, অৰ্থাৎ চেতনাৰ হ্ৰদ। সেই হ্ৰদৰ পৰাই সৰযূ নামৰ এখন নদীৰ উৎপত্তি হৈছিল, যি অযোধ্যা ৰাজ্যৰ মাজেৰে বৈ গৈছিল।^২৯

মানসৰোবৰ হ্ৰদৰ পাৰত অৱস্থিত কৈলাস পৰ্বতক শিৱৰ বাসস্থান বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। হিন্দু বিশ্বাস অনুসৰি, ইয়াতেই পবিত্ৰ গঙ্গা নদীক শিৱই নিয়ন্ত্ৰণ কৰি হিমালয়ৰ তলৰ উৰ্বৰ উপত্যকাসমূহলৈ পঠিয়াইছিল।^{১০৩০৩১}

বৌদ্ধধৰ্ম আৰু বন

মানসৰোবৰ হ্ৰদ আৰু কৈলাস পৰ্বত বৌদ্ধ বিশ্বতত্ত্বৰ এক কেন্দ্ৰীয় অংশ। কিছুমান বৌদ্ধ পৰম্পৰাৰ বাবে ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ তীৰ্থস্থান।^৩২ কৈলাসক পৌৰাণিক মেৰু পৰ্বত হিচাপে জনা যায়।^৩৩ বৌদ্ধধৰ্মত কৈলাসে জগতৰ পিতাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে আৰু মানসৰোবৰ হ্ৰদে মাতৃক প্ৰতীকায়িত কৰে।^১০ পৌৰাণিক বিশ্বাস অনুসৰি, মায়াই গৌতম বুদ্ধ তেওঁৰ গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰাৰ আগতে নিজকে পবিত্ৰ কৰিবলৈ মানসৰোবৰত স্নান কৰিছিল।^৩৪ অঞ্চলটোৰ বহু স্থান পদ্মসম্ভৱৰ সৈতে জড়িত। তেওঁক খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতিকাত তিব্বতত তান্ত্ৰিক বৌদ্ধধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ কৃতিত্ব দিয়া হয়।^৩৫৩৬ বজ্ৰায়ন বৌদ্ধসকলৰ বিশ্বাস অনুসৰি, সাধু মিলাৰেপাৰ মানসৰোবৰ হ্ৰদৰ পাৰত অৰণ্য ধৰ্মৰ অনুগামী নাৰো বনচামৰ সৈতে এক প্ৰতিযোগিতা হৈছিল।^৩৭৩৮

বন জনগোষ্ঠীৰ বাবে এই অঞ্চল প্ৰাচীন বন সাম্ৰাজ্য ঝাং ঝুংৰ কেন্দ্ৰ আছিল আৰু ঝাং ঝুং মেৰি দেৱতাৰ পবিত্ৰ স্থানৰ সৈতে জড়িত।^৩৯৪০ তিব্বতীয় বিশ্বাস অনুসৰি, এই অঞ্চল পৌৰাণিক সিংহ, ঘোঁৰা, ময়ূৰ আৰু হাতী নদীৰ উৎস আছিল।^৩৩ বন ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠাতা টোনপা শেনৰাবে প্ৰথমবাৰৰ বাবে তিব্বত ভ্ৰমণ কৰাৰ সময়ত এই হ্ৰদত স্নান কৰিছিল।^২৭

জৈনধৰ্ম

জৈন ধৰ্মত মানসৰোবৰ হ্ৰদ ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠাতা আৰু প্ৰথম তীৰ্থংকৰ ঋষভনাথৰ সৈতে জড়িত।^১০৩৯ জৈন শাস্ত্ৰ অনুসৰি, তেওঁ অষ্টপদ পৰ্বতত নিৰ্বাণ লাভ কৰিছিল।^৪১ জৈনসকলৰ বিশ্বাস অনুসৰি, ঋষভনাথে নিৰ্বাণ লাভ কৰাৰ পিছত তেওঁৰ পুত্ৰ সম্ৰাট ভৰতে এই অঞ্চলত তিনিটা স্তূপ আৰু ২৪ জন তীৰ্থংকৰৰ ২৪টা মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল।^৪২৪৩ এই অঞ্চলৰ সৈতে মহাবীৰ, কুমাৰ আৰু সাগৰ, তপস খেৰ পাৰ্ণ, ৰাৱণ আৰু মন্দোদৰী আদিৰ সৈতে জড়িত আন বহু কাহিনীও প্ৰচলিত।^{৪৪৪৫৪৬}

^৪৭

তীৰ্থযাত্ৰা

হ্ৰদটোৰ উল্লেখ বিভিন্ন হিন্দু আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মীয় সাহিত্যত পোৱা যায়।^৪০ ই বহু বছৰৰ পৰা প্ৰচলিত আটাইতকৈ পুৰণি তীৰ্থপথসমূহৰ এটাৰ অংশ আছিল।^১০৪৮ আধুনিক গ্ৰন্থসমূহত হ্ৰদটোক বিভিন্ন ধৰ্মৰ আটাইতকৈ পবিত্ৰ স্থানসমূহৰ ভিতৰত গণ্য কৰা হয় যদিও প্ৰাচীন সাহিত্যত এই হ্ৰদক তীৰ্থস্থান হিচাপে স্পষ্টভাৱে উল্লেখ কৰা হোৱা নাই। সাধাৰণতে বৌদ্ধ, হিন্দু আৰু জৈন তীৰ্থযাত্ৰীসকলে ভ্ৰমণ কৰা ঐতিহাসিক তীৰ্থস্থানসমূহৰ বিষয়ে সংশ্লিষ্ট ধৰ্মীয় গ্ৰন্থত আলোচনা পোৱা যায় আৰু ধনী পৃষ্ঠপোষক বা ৰজাসকলে তেনে স্থানত বিভিন্ন আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ কৰিছিল। হিন্দু পুৰাণসমূহত এনে তীৰ্থস্থানত মন্দিৰ, ধৰ্মশালা, আশ্ৰম আৰু তীৰ্থযাত্ৰীৰ সুবিধাৰ কথা উল্লেখ আছে। কিন্তু অন্ততঃ ১৯৩০ৰ দশকলৈকে কৈলাস-মানসৰোবৰ অঞ্চলত এনে ধৰণৰ স্থাপত্যৰ প্ৰমাণ পোৱা নাযায়।^২৭ লুচিয়ানো পেটেকৰ মতে, তিব্বতীয় নথিসমূহে সূচায় যে ১২শ শতিকাৰ শেষ ভাগলৈ এই অঞ্চলক তিব্বতীয়সকলে নিজৰ পবিত্ৰ ভূগোলৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰিছিল। সেই নথিত কৈলাসৰ গো-জুল গুহাত বৌদ্ধ ভিক্ষুসকলৰ ধ্যান কৰা আৰু পৰ্বতটোৰ পৰিক্ৰমা কৰাৰ কথা উল্লেখ আছে।^৪৯ এলেক্স মেকেইৰ মতে, গুপ্ত বৌদ্ধধৰ্ম আৰু শৈৱধৰ্মৰ সম্ভাৱ্য সংমিশ্ৰণে কৈলাস আৰু মানসৰোবৰক বৌদ্ধ আৰু হিন্দু উভয়ৰে এক যৌথ পবিত্ৰ ভূগোলৰ অংশ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাত সহায় কৰিছিল। ১৩শ শতিকাৰ মহানিৰ্বাণ তন্ত্ৰ নামৰ গ্ৰন্থখনৰ প্ৰথম অধ্যায় কৈলাস আৰু মানসৰোবৰ হ্ৰদক তীৰ্থস্থান হিচাপে উৎসৰ্গিত।^২৭

বিভিন্ন ধৰ্মত ইয়াৰ পবিত্ৰতা স্বীকৃত হোৱাৰ বাবে মানুহে কৈলাস-মানসৰোবৰলৈ যাত্ৰা নামেৰে জনাজাত তীৰ্থযাত্ৰা কৰে।^৫০ ১৯৩০ৰ দশকত এই পৰ্বতলৈ তীৰ্থযাত্ৰা বৃদ্ধি পাইছিল, কিন্তু পিছত চীন আৰু ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্য উভয়ে অঞ্চলটোৰ দাবী কৰাৰ ফলত ইয়াত প্ৰভাৱ পৰে।^২৭ ১৯৫০–৫১ চনত তিব্বত দখল কৰাৰ পিছত চীনে কৈলাস পৰ্বত আৰু মানসৰোবৰলৈ ধৰ্মীয় তীৰ্থযাত্ৰাৰ অনুমতি দিয়ে। ১৯৫৪ চনৰ চীন-ভাৰত চুক্তি অনুসৰি ভাৰতৰ পৰা তীৰ্থযাত্ৰাৰ নিশ্চয়তা দিয়া হৈছিল যদিও পৰৱৰ্তী ১৯৫৯ চনৰ তিব্বতীয় বিদ্ৰোহৰ পিছত প্ৰৱেশ সীমিত কৰা হয় আৰু ১৯৬২ চনৰ ভাৰত-চীন যুদ্ধৰ পিছত সীমান্ত বন্ধ কৰি দিয়া হয়।^৪৮৫১ প্ৰায় দুটা দশকৰ পিছত ভাৰত আৰু চীন চৰকাৰৰ মাজত হোৱা এক চুক্তিৰ ভিত্তিত ১৯৮১ চনত ভাৰতৰ পৰা তীৰ্থযাত্ৰাৰ অনুমতি পুনৰ দিয়া হয়।^৫০৪৮ ক’ভিড-১৯ মহামাৰীৰ বাবে ২০২০ চনৰ পৰা তিনিবছৰলৈ এই তীৰ্থযাত্ৰা স্থগিত ৰখা হয়।^৫২ ২০২৩ চনত নতুন নিয়মাৱলীৰ সৈতে পথটো পুনৰ মুকলি কৰা হয়।^৫৩৫৪ ১৯৮১ চনত ভাৰতৰ পৰা তীৰ্থপথ পুনৰ মুকলি হোৱাৰ পিছৰে পৰা বাৰ্ষিক যাত্ৰাত অংশগ্ৰহণ কৰা তীৰ্থযাত্ৰীৰ সংখ্যা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে।^৫৫ ২০২০ চনত বন্ধ হোৱাৰ আগতে, প্ৰতি বছৰে ভাৰতৰ পৰা কেইবা হাজাৰ তীৰ্থযাত্ৰীয়ে এই যাত্ৰাত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।^৫৬

ভাৰতত এই তীৰ্থযাত্ৰা ভাৰত চৰকাৰৰ দ্বাৰা আয়োজন কৰা হয় আৰু জুনৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰ মাহৰ ভিতৰত অনুমতি দিয়া হয়।^৫০ ২০১৫ চনৰ পৰা ভাৰতৰ ইচ্ছুক তীৰ্থযাত্ৰীসকলে আগতীয়াকৈ বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়ত আবেদন কৰিব লাগে। নিৰ্দিষ্ট সংখ্যক পাছ কম্পিউটাৰাইজড ৰেণ্ডম বাছনিৰ জৰিয়তে তীৰ্থযাত্ৰীসকলক দিয়া হয়, আৰু প্ৰথমবাৰৰ বাবে যোৱা তীৰ্থযাত্ৰীসকলক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হয়।^৫৭৫৮ ভাৰতীয় তীৰ্থযাত্ৰীসকলে এই উদ্দেশ্যে মুকলি কৰা দুটা পথৰে যাত্ৰা কৰে। ইয়াৰ সীমান্ত পাৰাপাৰ উত্তৰাখণ্ডৰ লিপুলেখ গিৰিপথ আৰু ছিক্কিমৰ নাথু লা গিৰিপথত হয়।^৫৯ ২০২০ চনৰ পৰা চীনত প্ৰৱেশ কৰাৰ আগতে মহাকালী উপত্যকাৰ ভাৰতীয় অংশেৰে লিপুলেখ গিৰিপথলৈকে যানবাহনেৰে যাব পৰা পথ উপলব্ধ হৈছে।^৬০ নাথু লা পথ ২০১৫ চনত মুকলি কৰা হয়। এই পথেৰে যাত্ৰাত গেংটকলৈ যোৱাৰ পিছত নাথু লা গিৰিপথ পাৰ হৈ চীনত প্ৰৱেশ কৰা হয়।^৬১

]]

২০১৫ চনৰ এপ্ৰিল মাহৰ নেপাল ভূমিকম্পৰ ফলত তাতোপানি-ঝাংমু সীমান্ত পাৰাপাৰ বন্ধ হৈ পৰাত, নেপালৰ পৰা তীৰ্থযাত্ৰা সাধাৰণতে উত্তৰ-পশ্চিম নেপালৰ ওচৰৰ হুমলা জিলাৰ পৰা কৰা হয়।^৬২৬৩ আন এটা পথ ৰাসুৱা-গ্যিৰোং সীমান্ত পাৰাপাৰৰ জৰিয়তে আছে।^৬৪ তীৰ্থযাত্ৰীসকলে মানসৰোবৰ হ্ৰদলৈ যাত্ৰাৰ আগতে আকাশমাৰ্গেৰে লাছালৈও যাব পাৰে।^৫৩

এই তীৰ্থযাত্ৰাত মানসৰোবৰ হ্ৰদৰ দিশে পদযাত্ৰা আৰু কৈলাস পৰ্বতৰ পৰিক্ৰমা অন্তৰ্ভুক্ত। কৈলাস পৰ্বতৰ চাৰিওফালৰ পথ 53 কি.মি. দীঘল।^৫০ কোড়া নামেৰে জনাজাত এই পৰিক্ৰমা হিন্দু, বৌদ্ধ আৰু জৈনসকলে ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত কৰে, আনহাতে বোনপোসকলে পৰ্বতটোৰ পৰিক্ৰমা ঘড়ীৰ কাঁটাৰ বিপৰীত দিশত কৰে।^৩৩৬৫ তীৰ্থযাত্ৰীসকলৰ বিশ্বাস অনুসৰি, হ্ৰদত স্নান কৰা আৰু পৰ্বতটোৰ পৰিক্ৰমা কৰা আধ্যাত্মিকভাৱে ফলপ্ৰসূ সাধনা, যাৰ ফলত পাপমোচনৰ দৰে বিভিন্ন শুভ ফল লাভ কৰিব পাৰি।^{৬৬৫০৬৭} উত্তৰ-পশ্চিম নেপালৰ ওচৰৰ হুমলা অঞ্চলৰ খাছ জনগোষ্ঠীৰ বাবে এই হ্ৰদত আনুষ্ঠানিক স্নান শামানিক শক্তি লাভ কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ।^৬২ হ্ৰদটোৰ পাৰত বহুতো স্তূপ, পতাকাদণ্ড, বৌদ্ধ মঠ আৰু প্ৰাৰ্থনাস্থল আছে। ইয়াৰে বহুতো ১৯৬৬ৰ পৰা ১৯৭৬ চনৰ ভিতৰত চীনৰ সাংস্কৃতিক বিপ্লৱৰ সময়ত ধ্বংস হৈছিল।^১০