ব্ৰহ্মা

ব্ৰহ্মা (সংস্কৃত ভাষা: ब्रह्मा; Brahmā) হিন্দুধৰ্মৰ সৃষ্টিৰ দেৱতা। বিষ্ণু আৰু শিৱৰ লগত ব্ৰহ্মদেৱকো ত্ৰিমূৰ্তিৰ মাজৰ এজন বুলি স্থান দিয়া হৈছে। .^১২৩ তেওঁ সৃষ্টি, জ্ঞান আৰু বেদৰ সৈতে জড়িত।^৪৫৬৭ সৃষ্টিৰ আখ্যানত ব্ৰহ্মৰ প্ৰধানকৈ উল্লেখ আছে। কিছুমান পুৰাণত তেওঁ হিৰণ্যগৰ্ভ নামেৰে জনাজাত সোণালী ভ্ৰূণত নিজকে সৃষ্টি কৰিছিল।

ব্ৰহ্মাক প্ৰায়ে বৈদিক দেৱতা প্ৰজাপতিৰ সৈতে চিনাক্ত কৰা হয়।^৮ উত্তৰ-বৈদিক যুগত ব্ৰহ্ম এজন প্ৰধান দেৱতা আছিল আৰু তেওঁৰ পূজা অস্তিত্ব অব্যাহত আছিল; কিন্তু সপ্তম শতিকাৰ ভিতৰত তেওঁৰ গুৰুত্ব হেৰুৱাই পেলাইছিল। বিষ্ণু, শিৱ আৰু মহাদেৱীৰ দৰে আন প্ৰধান দেৱতায়ো তেওঁক ছাঁ পেলাইছিল ^৯ আৰু প্ৰধান দেৱতাসকলে সৃষ্টি কৰা গৌণ সৃষ্টিকৰ্তাৰ ভূমিকালৈ অৱনমিত হৈছিল।^{১০১১১২}

ব্ৰহ্মাক সাধাৰণতে ৰঙা বা সোণালী ৰঙৰ দাড়ি, চাৰিটা মূৰ আৰু হাত থকা মানুহ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হয়। তেওঁৰ চাৰিটা মূৰে চাৰিটা বেদক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে আৰু চাৰিটা দিশলৈ আঙুলিয়াই দিয়ে।^১৩ তেওঁ পদুমৰ ওপৰত বহি থাকে আৰু তেওঁৰ বাহন (পৰ্বত) হ’ল ৰাজহাঁহ (হঁস, হাঁহ বা ক্ৰেন)। শাস্ত্ৰ অনুসৰি ব্ৰহ্মাই নিজৰ সন্তানক নিজৰ মনৰ পৰা সৃষ্টি কৰিছিল আৰু এইদৰে, তেওঁলোকক মানসপুত্ৰ বুলি কোৱা হয়।^১৪১৫

সমসাময়িক হিন্দু ধৰ্মত ব্ৰহ্মাই জনপ্ৰিয় উপাসনা উপভোগ নকৰে আৰু ত্ৰিমূৰ্তিৰ আন দুজন সদস্যতকৈ তেওঁৰ গুৰুত্ব যথেষ্ট কম। প্ৰাচীন গ্ৰন্থসমূহত ব্ৰহ্মক শ্ৰদ্ধা কৰা হয়, তথাপিও ভাৰতত তেওঁৰ শ্ৰদ্ধাৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত কোনো উল্লেখযোগ্য সম্প্ৰদায়ৰ অভাৱৰ বাবে ইয়াক প্ৰাথমিক দেৱতা হিচাপে খুব কমেইহে পূজা কৰা হয়।^১৬ ভাৰতত তেওঁৰ নামত উৎসৰ্গিত মন্দিৰ কমেইহে আছে, আটাইতকৈ বিখ্যাত হৈছে ৰাজস্থানৰ ব্ৰহ্ম মন্দিৰ, পুষ্কৰ।^১৭ ভাৰতৰ বাহিৰত কিছুমান ব্ৰহ্ম মন্দিৰ পোৱা যায়, যেনে বেংককৰ এৰাৱান মন্দিৰত, যিয়ে পাছলৈ থাই বৌদ্ধ সম্প্ৰদায়ৰ ভিতৰত অপৰিসীম জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছে।^১৮

উৎপত্তি আৰু অৰ্থ

ব্ৰহ্মা শব্দটোৰ উৎপত্তি অনিশ্চিত, আংশিকভাৱে কাৰণ বৈদিক সাহিত্যত কেইবাটাও আনুষংগিক শব্দ দেখা যায়, যেনে ‘চূড়ান্ত বাস্তৱ’ৰ বাবে ব্ৰহ্ম আৰু ‘পুৰোহিত’ৰ বাবে ব্ৰাহ্মণ। ব্ৰহ্ম আৰু ব্ৰহ্মা দেৱতাৰ আধ্যাত্মিক ধাৰণাটোৰ মাজত এটা পাৰ্থক্য হ'ল যে প্ৰথমটো হিন্দু ধৰ্মত লিংগহীন বিমূৰ্ত আধ্যাত্মিক ধাৰণা,^১৯ আনহাতে দ্বিতীয়টো হিন্দু পৰম্পৰাৰ কেইবাটাও পুৰুষতান্ত্ৰিক দেৱতাৰ ভিতৰত অন্যতম।^২০ ব্ৰহ্মৰ আধ্যাত্মিক ধাৰণা বহু পুৰণি আৰু কিছুমান পণ্ডিতে ব্ৰহ্মা দেৱতা ব্ৰহ্মৰ ব্যক্তিহীন সৰ্বজনীন নীতিৰ দেৱতা আৰু দৃশ্যমান প্ৰতীক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছিল বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে।^২১ ব্ৰহ্মা নামৰ পৃথক দেৱতাৰ অস্তিত্ব পৰৱৰ্তী বৈদিক গ্ৰন্থত প্ৰমাণিত হৈছে।^২১

ব্যাকৰণগতভাৱে নামমাত্ৰ কাণ্ড ব্ৰহ্মা-ৰ দুটা সুকীয়া ৰূপ আছে: নপুংসক বিশেষ্য ব্ৰাহ্মণ, যাৰ নামমাত্ৰ একবচন ৰূপ ব্ৰহ্ম; আৰু পুংলিঙ্গ বিশেষ্য ব্ৰাহ্মণ, যাৰ নাম একবচন ৰূপ ব্ৰহ্মা। প্ৰথমটো নিৰপেক্ষ ৰূপৰ সাধাৰণীকৃত আৰু বিমূৰ্ত অৰ্থ^২২ আনহাতে দ্বিতীয়টো পুংলিঙ্গ ৰূপ ব্ৰহ্মা দেৱতাৰ সঠিক নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

কিন্তু মহাভাৰত ৰচনাৰ সময়ত ব্ৰাহ্মণক কেতিয়াবা ব্ৰহ্মাৰ নামৰ প্ৰতিশব্দ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।^২৩

সাহিত্য আৰু কিংবদন্তি

বৈদিক সাহিত্য

বিষ্ণু আৰু শিৱৰ সৈতে ব্ৰহ্মাৰ অন্যতম প্ৰাচীন উল্লেখ সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১ম সহস্ৰাব্দৰ শেষৰ ফালে ৰচিত মৈত্ৰয়নী উপনিষদৰ পঞ্চম প্ৰপাঠক (পাঠ)ত পোৱা যায়। ব্ৰহ্মৰ বিষয়ে প্ৰথমে ৫,১ পদত আলোচনা কৰা হৈছে, যাক কুৎসায়ন গীত বুলিও কোৱা হয়, আৰু তাৰ পিছত ৫,২ পদত ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।^২৪

সৰ্বদেৱতাবাদী কুৎসায়ন গীতত^২৪ উপনিষদে ব্যক্তিগত আত্মা ব্ৰহ্ম বুলি দৃঢ়তাৰে কয়, আৰু চূড়ান্ত বাস্তৱতা, মহাজাগতিক বিশ্বজনীন বা ঈশ্বৰ প্ৰতিটো জীৱৰ ভিতৰত থাকে। ইয়াত আত্মনক (আত্মা)ক ব্ৰহ্মা আৰু ব্ৰহ্মৰ বিভিন্ন বিকল্প প্ৰকাশৰ সৈতে সমান কৰি কোৱা হৈছে, "তুমি ব্ৰহ্মা, তুমি বিষ্ণু, তুমি শিৱ, তুমি জুই, বৰুণ, বায়ু, ইন্দ্ৰ, তুমি সকলো।"^২৪

উত্তৰ বৈদিক, মহাকাব্য আৰু পুৰাণ

উত্তৰ-বৈদিক যুগত ব্ৰহ্মা এজন বিশিষ্ট দেৱতা আছিল আৰু তেওঁৰ পন্থাৰ অস্তিত্ব খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰ পৰা ষষ্ঠ শতিকালৈকে আছিল। ব্ৰহ্মণ্ড পুৰাণৰ দৰে আদিম গ্ৰন্থত চিৰন্তন সাগৰৰ বাহিৰে আন একো নাছিল বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াৰ পৰাই হিৰণ্যগৰ্ভা নামৰ এটা সোণালী কণী, ওলাই আহিল। কণীটো ভাঙি তাৰ ভিতৰত নিজকে সৃষ্টি কৰা ব্ৰহ্মাই অস্তিত্ব লাভ কৰিলে (স্বয়ম্ভু নাম লাভ কৰি)। তাৰ পিছত, তেওঁ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড, পৃথিৱী আৰু অন্যান্য বস্তু সৃষ্টি কৰিলে। তেওঁৰ সৃষ্টিৰ ওপৰত জনবসতি আৰু জীয়াই থাকিবলৈও তেওঁ মানুহ সৃষ্টি কৰিছিল।^{২৫২৬৯}

সংগম সাহিত্য

সংগম সাহিত্যত তামিলাকামত সকলো হিন্দু দেৱ-দেৱী আৰু বৈদিক প্ৰথাৰ উল্লেখ আছে। তামিলিয়ানসকলে বেদক হিন্দু ধৰ্মৰ পুথি বুলি গণ্য কৰিছিল আৰু ইয়াক যজ্ঞ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।^২৭২৮ কেইবাজনো তামিল হিন্দু ৰজা-ৰাণীয়ে বৈদিক বলিদানৰ লগতে হিন্দু ধৰ্মৰ বিভিন্ন দেৱ-দেৱীক পূজা কৰি আহিছে। কেইবাটাও সংগম গ্ৰন্থত ব্ৰহ্মাক বিষ্ণুৰ নাভিৰ পৰা জন্ম লোৱা সৃষ্টিকৰ্তা দেৱতাৰ লগতে শিৱক সংৰক্ষক দেৱতা হৈ থকাৰ সময়ত কপালৰ পৰা জন্ম হোৱা ধ্বংসকাৰী দেৱতা হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে। যিহেতু তেওঁ সকলো ৰাজপৰিয়ালৰ প্ৰত্যক্ষ জৈৱিক পূৰ্বপুৰুষ, চোলসকলে কৈছিল যে ব্ৰহ্মা আৰু শিৱক তেওঁলোকৰ প্ৰত্যক্ষ জৈৱিক পূৰ্বপুৰুষ আৰু বিষ্ণুক তেওঁলোকৰ সৃষ্টিকৰ্তা আৰু এই সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ সৃষ্টিকৰ্তা হিচাপে।^২৯ চিলাপ্পটিকাৰমত ব্ৰহ্মাক সৃষ্টিকৰ্তা দেৱতা হিচাপেও কেইবাবাৰো উল্লেখ আছে।^৩০

প্ৰতিমাচিত্ৰ

পৰম্পৰাগতভাৱে ব্ৰহ্মাক চাৰিটা মুখ আৰু চাৰিটা বাহুৰে চিত্ৰিত কৰা হয়।^৩১ তেওঁৰ প্ৰতিখন মুখে এটা কাৰ্ডিনেল দিশলৈ আঙুলিয়াই দিয়ে। তেওঁৰ হাতত কোনো অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ নাথাকে কিন্তু জ্ঞান আৰু সৃষ্টিৰ প্ৰতীক। এহাতত বেদৰ পবিত্ৰ গ্ৰন্থ, আন এখন হাতত ৰোজাৰী, যিটো বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড সৃষ্টিৰ সময়ৰ প্ৰতীক, আন হাতত শ্ৰুক, - যজ্ঞ অগ্নি জ্বলোৱাৰ যন্ত্ৰৰ প্ৰতীক লেডল, আৰু আনহাত কমাণ্ডলু - পানীৰে ভৰা পাত্ৰ যিয়ে সেই যন্ত্ৰৰ প্ৰতীক, যাৰ পৰা সকলো সৃষ্টি নিৰ্গত হয়।^৩২৩৩ তেওঁৰ চাৰিটা মুখৰ বাবেই চাৰি বেদ সৃষ্টিৰ কৃতিত্ব পোৱা যায়।^৬ তেওঁক প্ৰায়ে বগা দাড়িৰে চিত্ৰিত কৰা হয়, যিয়ে তেওঁৰ ঋষিৰ দৰে অভিজ্ঞতাক বুজায়। বগা (বা ৰঙা আৰু গোলাপী) পোছাক পিন্ধি পদুমৰ ওপৰত বহি থাকে, ওচৰতে নিজৰ বাহন ৰাজহাঁহত থাকে।^৩১৩৪

ব্ৰহ্মাৰ পত্নী হৈছে দেৱী সৰস্বতী।^৩৫৩৬ তেওঁ ব্ৰহ্মাৰ শক্তিৰ মূৰ্তি, সৃষ্টিৰ আহিলা আৰু তেওঁৰ কৰ্মক পৰিচালিত কৰা শক্তি।

ব্ৰহ্মাৰ যুগ

ব্ৰহ্মাক সৃষ্টিকৰ্তা বুলি গণ্য কৰা হয় যদিও শাস্ত্ৰ মতে তেওঁক মৰ্ত্যলোক বুলি গণ্য কৰা হয়। হিন্দু ব্ৰহ্মাণ্ডবিজ্ঞানৰ মতে ব্ৰহ্মৰ বয়স বিপুল যুগ বিস্তৃত। কল্প হৈছে ব্ৰহ্মাৰ এটা দিন, আৰু ব্ৰহ্মাৰ এটা দিন চাৰি যুগ বা যুগৰ হাজাৰ চক্ৰৰে গঠিত: সত্যযুগ, ত্ৰেতাযুগ, দ্বাপৰযুগ, আৰু কলিযুগ। হাজাৰবাৰ ঘূৰি থকা এই চাৰিটা যুগে ব্ৰহ্মৰ এটা দিন গঠন কৰে আৰু একে সংখ্যক যুগে এৰাতি গঠন কৰে। ব্ৰহ্মাই এনে এশটা "বছৰ" জীয়াই থাকে আৰু তাৰ পিছত মৃত্যু হয়। এই "শ বছৰ" মুঠ ৩১১ ট্ৰিলিয়ন ৪০ বিলিয়ন (৩১১,০৪০,০০০,০০০,০০০) পৃথিৱী বছৰ। ব্ৰহ্মাৰ আয়ুস ৩১১.০৪ ট্ৰিলিয়ন সৌৰবছৰ আৰু বৰ্তমান মানৱতা ব্ৰহ্মৰ জীৱনৰ ৫১ সংখ্যক বছৰ ২৮তম কলিযুগত আছে।^৩৭৩৮

বাহ্যিক সংযোগ

• The Brahma-Samhita - Prayers of Lord Brahma at the start of creation (Brahmasamhita.com)
• Brahma's Prayers for Creative Energy from the Bhagavata Purana (vedabase.net)