চিলাৰায়

চিলাৰায় কোচ ৰাজ্যৰ ৰাজনৈতিক-সামৰিক ইতিহাসত এক দীপ্তিমান ব্যক্তিত্ব। তেওঁৰ প্ৰকৃত নাম শুক্লধ্বজ। পিতৃ কোচ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক বিশ্বসিংহ, মাতৃ পদ্মাৱতী দেৱী, আৰু ভ্ৰাতৃ ৰজা নৰনাৰায়ণ। চিলাৰায়ে কেৱল যুদ্ধক্ষেত্ৰত নহয়, ৰাজ্যশাসনৰ বহু সিদ্ধান্তমূলক ক্ষেত্ৰতো অগ্ৰণী ভূমিকা লোৱা বুলি বৰ্ণিত হয়। চিলাৰ দৰে তীব্ৰ গতিৰে শত্রুৰ ওপৰত জঁপিয়াই পৰি ৰণ কৰাৰ কীৰ্তিৰ পৰাই ‘চিলাৰায়’ উপাধি প্ৰচলিত হোৱা বুলি জনপ্ৰবাদ আছে; আনহাতে দেৱান বা মন্ত্ৰীৰ দায়িত্বো পালন কৰাৰ বাবে ‘চিলাৰায় দেৱান’ নামেও তেওঁ লোকস্মৃতিত ঠাই পাইছে।

পৰিচয় আৰু সময়চক্ৰ

চিলাৰায়ৰ জন্ম ১৫১০ চনত আৰু মৃত্যু ১৫৭১ খ্ৰীষ্টাব্দত হোৱা বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। তথাপি এক তথ্যপেটীত মৃত্যু-বৰ্ষ ১৫৭৭ দেখুওৱা হৈছে; সেয়েহে মৃত্যুৰ তাৰিখ সম্পৰ্কে সামান্য মতভেদ দেখা যায়। উৎস-টোকাত বৰ্ণিত প্রধান বৃত্তান্ত অনুসৰি ১৫৭১ চনত গংগাতীৰত বসন্ত ৰোগত তেওঁৰ মৃত্যু ঘটে বুলি ধৰা হয়।

নৰনাৰায়ণৰ ৰাজত্বকালত চিলাৰায়ে সেনাপতি হিচাপে আৰু লগতে ৰাজকাৰ্য্যৰ এটা অংশত দেৱান/মন্ত্ৰীৰ দৰে দায়িত্ব লৈ শাসন-কাৰ্য্য চলোৱাত সহায় কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। এই দ্বৈত ভূমিকা—সেনানায়ক আৰু শাসন-সহায়ক—তেওঁক কোচ ৰাজ্যৰ প্ৰশাসনিক দৃঢ়তা গঢ়াত প্ৰভাৱশালী কৰে।

সামৰিক কৃতিত্ব আৰু ‘চিলাৰায়’ উপাধি

চিলাৰায়ৰ নামৰ সৈতে আটাইতকৈ ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত দিশ হৈছে তেওঁৰ সামৰিক দক্ষতা। জনবিশ্বাস অনুসৰি তেওঁ যুদ্ধক্ষেত্ৰত চিলাৰ দৰে চোঁ মাৰি আক্রমণ কৰাত নিপুণ আছিল; সেই হেতু ‘চিলাৰায়’ উপাধি তেওঁৰ বীৰত্বৰ প্ৰতীক হৈ পৰে। নৰনাৰায়ণৰ অধীনত তেওঁক “সুদক্ষ সেনাপতি” বুলি উল্লেখ কৰা হয়, যি কথাই কোচ ৰাজ্যৰ সামৰিক শক্তি সংগঠিত কৰাত তেওঁৰ ভূমিকাক সূচায়।

গৌড়-প্ৰসংগ: বুৰঞ্জী আৰু ভিন্ন মত

কোচ ৰাজ্যৰ বুৰঞ্জীগত কাহিনীত চিলাৰায়ে গৌড় ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰি দৈৱ-দুৰ্বিপাকত বন্দী হোৱা, আৰু পৰৱৰ্তীতে মুক্তি লাভ কৰাৰ এক বৰ্ণনা পোৱা যায়। কিন্তু উৎস-টোকা অনুসৰি মুছলমান ইতিহাসসমূহত এই বন্দিত্ব-ঘটনাৰ উল্লেখ নাই; ফলত ঘটনাটোৰ ব্যাখ্যাত একাধিক দৃষ্টিভংগী দেখা যায়।

বুৰঞ্জীসূত্ৰে জনোৱা মতে বন্দী অৱস্থাৰ পাছত গৌড় ৰাজমাতা চিলাৰায়ৰ ব্যৱহাৰত পৰিতুষ্ট হৈ তেওঁক মুক্তি দিয়ে। তাৰ পিছত—

• সদ্বংশজাত পাঁচজনী কন্যা তেওঁৰ সৈতে বিবাহ দিয়ে বুলি এক মত
• আৰু যৌতুক স্বৰূপে বাহাৰবন্দ, গয়বাৰী, সেৰপুৰ, দহকনীয়া আদি উল্লেখিত পৰগণা (সংখ্যা/নামৰ বৰ্ণনাত উৎস-টোকাত মতভেদ/অসমঞ্জসতা দেখা যায়) দান কৰাৰ কাহিনি আছে

আন এক ইতিহাস মতে কৰতোয়া নদীৰ পূৰ্ব অংশত থকা গৌড়ৰ অধিকাৰ চিলাৰায়ক যৌতুকত দিয়ে বুলি কোৱা হয়। এই প্ৰসংগত ঘোঁৰা, তৰোৱাল আদিৰ দৰে নানা উপহাৰ লাভ কৰাৰ কথাও উল্লিখিত। উৎস-টোকাৰ আরেকটা গুৰুত্বপূর্ণ দিশ হৈছে—বাস্তৱতে তেওঁ গৌড় আক্ৰমণ কৰিবলৈ যোৱা নাছিল বুলিও এক ব্যাখ্যা দিয়া হৈছে; ভৱিষ্যতে গৌড় আক্ৰমণ নঘটিবলৈ মৈত্ৰী স্থাপন কৰাই গৌড় ৰাজমাতাৰ লক্ষ্য আছিল বুলিও কোৱা হয়। তদুপৰি ৰাজমাতা স্বৰ্গী হোৱাৰ পাছতহে মোগল বাদছাহৰ সেনাপতিৰ সৈতে যোগ দি গৌড় জয় কৰাৰ বৰ্ণনা পোৱা যায়।

এইসমূহ বৰ্ণনা মিলাই চিলাৰায়-গৌড় সম্পৰ্কীয় কাহিনীটো সম্পূৰ্ণ একেখন ইতিহাস-ধাৰাত একমাত্ৰ ৰূপে স্থিৰ নহয়; বুৰঞ্জী আৰু অন্য ঐতিহাসিক ধাৰাৰ উল্লেখ-অনুল্লেখে বিষয়টোত অনিশ্চয়তা থাকিবলৈ দিছে।

শাসন, উন্নয়ন আৰু দেৱালয়-কৰ্ম

চিলাৰায়ে দেশ শাসনৰ “সকলো কাৰ্য্যত খৰ দৃষ্টি” ৰাখিছিল বুলি উৎস-টোকাত কোৱা হৈছে। ৰাজ্যৰ শাসন-বান্ধ সুদৃঢ় কৰিবলৈ তেওঁ বিভিন্ন ৰাজহুৱা-উপযোগী কামত আগ্ৰহী আছিল বুলি বৰ্ণনা আছে—

• আলি (পথ/বাঁধজাতীয় উন্নয়নকাৰ্য্য)
• পুখুৰী খনন
• দেৱালয় স্থাপন বা উন্নয়ন
• ৰাজ্যৰ প্রধান লোকসকলক বৃত্তি আদি দানৰ ব্যৱস্থা

নৰনাৰায়ণৰ আদেশ মতে তেওঁ কামাখ্যা মন্দিৰ আৰু হাজোৰ হয়গ্ৰীৱ মন্দিৰৰ সংস্কাৰ কৰাইছিল বুলি উল্লিখিত। এই দেৱালয়-কৰ্মৰ পৰা সেই সময়ৰ ধৰ্মীয় প্রতিষ্ঠানসমূহৰ সংৰক্ষণ আৰু ৰাজশক্তিৰ পৃষ্ঠপোষকতাৰ চিত্ৰ উজাগৰ হয়।

বিদ্যা-সংস্কৃতি, পণ্ডিত-পৃষ্ঠপোষকতা

চিলাৰায়ক এজন পণ্ডিত আৰু পণ্ডিত-আদৰকাৰী ব্যক্তি হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। দূৰ দেশৰ পৰা পণ্ডিত আহিলে চিলাৰায়ৰ সহায়তে তেওঁলোকে ৰজাৰ পৰা বৃত্তি লাভ কৰি জ্ঞানচৰ্চ্চা চলাব পাৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে। গৌড়-সম্পৰ্কীয় বৰ্ণনাৰ লগত জড়িতভাৱে তেওঁ পুৰুষোত্তম বিদ্যাবাগীশ, পীতাম্বৰ সিদ্ধান্ত বাগীশ আদি পণ্ডিতক গৌড়ৰ পৰা লগত লৈ আহিছিল বুলি কোৱা হয়।

নৰনাৰায়ণৰ সভাত জ্ঞান-সাহিত্যৰ পৰিৱেশ গঢ়াত বিভিন্ন পণ্ডিত-স্ৰষ্টাৰ অৱদান উল্লেখ কৰা হয়; তাত চিলাৰায়ৰ বিশেষ সহায় আছিল বুলি উৎস-টোকা কয়। উল্লিখিত নামসমূহৰ ভিতৰত—

• ৰাম সৰস্বতী
• অনিৰুদ্ধ

—আদি বিদ্বৎসভাৰ সজীৱ উপস্থিতিৰ কথা কোৱা হৈছে।

শংকৰদেৱ আৰু বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ সৈতে সম্পৰ্ক

চিলাৰায় আৰু নৰনাৰায়ণ দুয়োকেই শিৱভক্ত বুলি উৎস-টোকাত কোৱা আছে, আৰু সেই হেতু ঠায়ে ঠায়ে শিৱ-দুৰ্গাৰ মূৰ্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰি দেৱালয় স্থাপন কৰাৰ বৰ্ণনাও পোৱা যায়। কিন্তু চিলাৰায়ে শংকৰদেৱৰ প্ৰচাৰিত বৈষ্ণৱ ধৰ্ম ভালপোৱা আৰম্ভ কৰাত এক নাটকীয় পৰিৱর্তনৰ আভাস মেলে।

উৎস-টোকা অনুসৰি নৰনাৰায়ণে শংকৰদেৱক শাস্তি দিবলৈ যত্ন কৰা সময়ত চিলাৰায়ে গুৰুজনাক নিজৰ কোঠাৰ ভিতৰতে লুকুৱাই ৰাখিছিল। পাছত উপযুক্ত সুযোগ বুজি এনেদৰে ৰজাৰ সন্মুখত উপস্থিত কৰালে যে নৰনাৰায়ণ শংকৰদেৱক আদৰ কৰিব লগা হয়। ফলত চিলাৰায় শংকৰদেৱৰ গুণ-গৰিমাত মুগ্ধ হৈ সপৰিবাৰে বৈষ্ণৱ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। নৰনাৰায়ণেও শংকৰদেৱৰ পাণ্ডিত্যত সন্তোষ পাই ৰাজসভাত ৰাখে আৰু পৰৱৰ্তীতে তেওঁলোকৰ সহযোগত বৈষ্ণৱ ধৰ্ম প্ৰচাৰ হয় বুলি বৰ্ণনা আছে। বিশেষকৈ কামৰূপৰ পশ্চিম খণ্ডত বৈষ্ণৱ ধৰ্ম প্ৰচাৰত চিলাৰায়ৰ সহায় উল্লেখযোগ্য বুলি উৎস-টোকা স্পষ্ট কৰে।

মৃত্যু আৰু আধুনিক স্মৰণ

উৎস-টোকা অনুসৰি ১৫৭১ খ্ৰীষ্টাব্দত গংগাতীৰত বসন্ত ৰোগত চিলাৰায়ৰ মৃত্যু হয়। আধুনিক সময়ত তেওঁৰ স্মৃতিচৰ্চ্চা ৰাজ্যিকভাৱেও স্বীকৃতি লাভ কৰিছে। ২০০৫ চনৰ পৰা অসম চৰকাৰে তেওঁৰ জন্মদিন ‘বীৰ চিলাৰায় দিৱস’ হিচাপে উদযাপন কৰাৰ কথা আনুষ্ঠানিকভাৱে ঘোষণা কৰে বুলি উল্লেখ আছে। সেই দিৱস উপলক্ষে বন্ধ ঘোষণা আৰু সাহসিকতাৰ পৰিচয় দিয়া লোকক ‘বীৰ চিলাৰায় বঁটা’ প্ৰদানৰ ঘোষণাৰ কথাও উৎস-টোকাত আছে।

তাৎপৰ্য

চিলাৰায়ৰ ঐতিহাসিক তাৎপৰ্য তিনিটা স্তম্ভত ধৰা যায়—সামৰিক বীৰত্ব, শাসন-সহায়ক নেতৃত্ব, আৰু সংস্কৃতি-ধৰ্মীয় পৃষ্ঠপোষকতা। নৰনাৰায়ণৰ অধীনত সেনাপতি হিচাপে তেওঁৰ কৃতিত্ব কোচ ৰাজ্যৰ শক্তি-সঞ্চয়ৰ প্ৰতীক; আনদিকে দেৱালয় সংস্কাৰ, আলি-পুখুৰী আদি উন্নয়নকাৰ্য্য আৰু বৃত্তি-দানৰ ব্যৱস্থাই তেওঁক দক্ষ সংগঠক-প্ৰশাসক ৰূপে চিহ্নিত কৰে। শংকৰদেৱৰ সৈতে সম্পৰ্ক আৰু বৈষ্ণৱ ধৰ্ম প্ৰচাৰত সহায়ৰ বৰ্ণনাই অসমৰ সামাজিক-ধর্মীয় ইতিহাসত তেওঁৰ ভূমিকা অধিক প্ৰাসংগিক কৰি তোলে। গৌড়-প্ৰসংগত মতভেদ থাকিলেও, সেই কাহিনীবোৰে চিলাৰায়ৰ সময়ৰ কূটনীতি, মৈত্ৰী-বন্ধন আৰু ৰাজনৈতিক কৌশলৰ সম্ভাৱ্য ৰূপ আঁকি দিয়ে।

আৰু চাওক

• নৰনাৰায়ণ
• শংকৰদেৱ
• কামাখ্যা মন্দিৰ
• হাজো
• ৰাম সৰস্বতী
• অনিৰুদ্ধ
• যৌতুক
• ত্ৰিপুৰা