সূৰ্যকান্ত ত্ৰিপাঠী

সূৰ্যকান্ত ত্ৰিপাঠী (২১ ফেব্ৰুৱাৰী ১৮৯৯ – ১৫ অক্টোবৰ ১৯৬১) এজন ভাৰতীয় কবি, সাহিত্যিক, সুৰকাৰ, আৰু স্কেচ আৰ্টিষ্ট আছিল, তেওঁৰ ৰচনা সমূহ হিন্দী ভাষাৰ আছিল। তেওঁক হিন্দী সাহিত্যৰ ছায়াবাদ যুগৰ চাৰিটা মুখ্য স্তম্ভৰ এটা ৰূপে গণ্য কৰা হয়। তেওঁ মহাপ্ৰাণ নামেৰে জনাজাত আছিল আৰু তেওঁৰ সাহিত্যিক নাম আছিল নিৰালা।^১

তেওঁ পৰম্পৰাগত সংস্কৃত ছন্দত দক্ষতা প্ৰদৰ্শন কৰি, বহু কবিতা সেই ধৰণৰ অনুসৰণত লিখিছিল। লগতে, তেওঁ মুক্তছন্দৰ ব্যৱহাৰেৰে হিন্দী কবিতাত এক বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন অনিছিল, আৰু এই ধৰণ ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰথমজন হিন্দী কবি হিচাপে গণ্য কৰা হয়। তেওঁ প্ৰমাণ কৰিছিল যে ছন্দ-অৰিহিত শাৰী হ’লেও কবিতাই নিজৰ কাব্যিক সৌন্দৰ্য বজাই ৰাখিব পাৰে।^২৩

তেওঁৰ জীৱন বহু সংকট আৰু দুখ-দুৰ্দশাৰে পূৰ্ণ আছিল। তেওঁৰ ৰচনাবোৰ প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি গভীৰ সংযোগ আৰু সামাজিক অন্যায়ৰ সমালোচনাৰে পৰিপূৰ্ণ। এই সকলোৰে যোগফল হিচাপে তেওঁ ছায়াবাদী আৰু তাৰ পাছৰ কাব্যিক আন্দোলনসমূহৰ এখন দিশা নিৰ্দেশক স্বৰূপ আছিল। তেওঁৰ সমাজ সংস্কাৰৰ দৃষ্টিভংগী আৰু সাহিত্যিক সৃষ্টিশীলতাই আধুনিক হিন্দী সাহিত্যত তেওঁৰ গভীৰ প্ৰভাৱ প্ৰতিষ্ঠা কৰে।^৪

জীৱনী

১৮৯৯ চনৰ ২১ ফেব্ৰুৱাৰীত বংগৰ মেদিনীপুৰ জিলাৰ মহিষদলত এখন কন্যাকুব্জ ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালত ত্ৰিপাঠীৰ জন্ম হয়।^৫৬৭ তেওঁৰ পিতৃ পণ্ডিত ৰামসহয়া ত্ৰিপাঠী চৰকাৰী চাকৰিয়াল আছিল, কিন্তু অত্যাচাৰী স্বভাৱৰ লোক হিচাপে বিবেচিত হৈছিল। অতি সৰুতে তেওঁ মাতৃ হেৰুৱাইছিল। তেওঁ মহিষদল ৰাজ হাইস্কুলত বাংলা মাধ্যমত শিক্ষালাভ কৰিছিল।^৭

পিছত তেওঁ লক্ষ্ণৌ আৰু তাৰ পৰা উন্নাও জিলাৰ গাধাকোলা গাঁৱলৈ স্থানান্তৰিত হয়, য’ত তেওঁৰ পিতৃ পূৰ্বতে নিযুক্ত আছিল। সেউজীয়া জীৱনৰ সময়ত তেওঁ ৰামকৃষ্ণ পৰমহংস, স্বামী বিবেকানন্দ আৰু ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ দৰে মহান চিন্তাবিদৰ পৰা প্ৰেৰণা লাভ কৰিছিল।^৭

১৫ বছৰ বয়সত তেওঁৰ বিয়া মনোহাৰা দেৱীৰ সৈতে হয়, যাৰ প্ৰভাৱত তেওঁ হিন্দী ভাষা আয়োজন কৰি শিকিবলৈ আৰম্ভ কৰে। হিন্দী ভাষাৰ ব্যাকৰণ তেওঁ মূলত স্বশিক্ষাই অৰ্জন কৰিছিল। তেওঁ বাৰাণসীৰ পৰা প্ৰকাশিত মহাবীৰ প্ৰসাদ দ্বিবেদীৰ সম্পাদনাধীন আলোচনী সৰস্বতী আৰু মৰ্যাদা' অধ্যয়ন কৰিছিল।^৮ তেওঁ প্ৰথমে বঙালী ভাষাত লিখিছিল, কিন্তু পিছত হিন্দী ভাষাত লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰে। যদিও বিবাহৰ পাছত কেইবছৰ সুখেৰে কটালে, তেওঁৰ পত্নীৰ অকাল মৃত্যু আৰু পিছত তেওঁৰ কন্যা সৰোজৰ মৃত্যু তেওঁৰ জীৱনলৈ গভীৰ শোক লৈ আহে। ১৯১৮ চনৰ স্পেনিছ ফ্লু মহামাৰীত তেওঁ পৰিয়ালৰ প্ৰায় অৰ্ধেক সদস্য হেৰুৱাইছিল।^৯

তেওঁৰ জীৱনৰ এক বৃহৎ অংশ কিছু পৰিমাণে বোহেমিয়ান ৰূপত কটিছিল। তেওঁ সমাজৰ অন্যায় আৰু শোষণৰ বিৰুদ্ধে তীব্ৰভাৱে লিখিছিল। তেওঁৰ বিদ্ৰোহী ধাৰাৰ বাবে প্ৰাথমিকভাৱে সাহিত্য সমাজত গ্ৰহণযোগ্যতা পোৱা কঠিন হৈছিল আৰু তেওঁ বহুলকৈ উপহাসৰ পাত্ৰ হৈছিল। অৱশেষত, মানসিক ৰোগ (স্কিজ’ফ্ৰেনিয়া) ধৰা পৰে আৰু তেওঁক ৰাঞ্চিৰ চেণ্ট্ৰেল ইনষ্টিটিউট অৱ চাইকিয়াট্ৰিত ভৰ্তি কৰোৱা হয়।^১০

ৰচনাসমূহ

নিৰালাৰ আৰম্ভণিৰ ৰচনাবোৰ পশ্চিম বঙৰ সাহিত্যিক সংস্কৃতি আৰু ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ প্ৰভাৱত গঠিত হৈছিল। তেওঁৰ প্ৰাৰম্ভিক কবিতাবোৰত বাংলা পুনৰুজ্জীৱন আন্দোলন আৰু প্ৰাসংগিক আধুনিকতাৰ ছাঁ দেখা পোৱা যায়, যি পিছত হিন্দী সাহিত্যত উদীয়মান হোৱা ধৰ্ম-আধ্যাত্মিক ছায়াৱাদৰ লগত সংগতি ৰাখে। সময়ৰ পাৰ হৈ গৈ নিৰালাই নিজা এক বৈশিষ্ট্যমূলক শৈলী গঢ়ি তোলে, যিয়ে তেওঁৰ প্ৰাৰম্ভিক প্ৰভাৱৰ পৰা আঁতৰি গৈ স্বতন্ত্ৰ পদ্যৰ দৰে বিভিন্ন সাহিত্যিক ধাৰাৰ সন্ধান কৰে।^১১

নিৰালাৰ কবিতাসমূহ প্ৰকৃতিৰ সৈতে গভীৰ আত্মিক সম্পৰ্কৰ প্ৰতিফলন। তেওঁৰ আধ্যাত্মিক কবিতাবোৰ মধ্যযুগৰ ভক্তি আন্দোলনৰ দৰে ভক্তিভাৱত পূৰ্ণ, যি তেওঁৰ অদ্বৈত বেদান্ত বিশ্বাসৰ সৈতে সাযুঁজ্য ৰাখে।^১২ ছায়াৱাদী কবিসকলৰ মাজত প্ৰকৃতিৰ ৰূপক ধৰ্মীয় তত্ত্বৰ অংশ হিচাপে উপস্থাপন কৰা এটা সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য হ’লেও, Nirala-এ প্ৰকৃতিজগতক এটা মহিলা ৰূপে তথা কামুক সত্তা হিচাপেও চিত্ৰিত কৰিছিল, যেনে – সন্ধ্যা সুন্দৰী, জুঁইৰ কলি, আৰু যামিনী জাগি কবিতাত।^১৩

নিৰালাৰ কবিতা আৰু গদ্যত মানৱতাবাদৰ প্ৰগাঢ় ছাঁ আছিল। তেওঁ শোষণ, অন্যায় আৰু স্বেচ্ছাচাৰৰ পৰা মুক্ত সমাজ গঠনৰ লক্ষ্য লৈ লিখিছিল।^১৪ এই সামাজিক প্ৰতিশ্ৰুতি Nirala-ক একমাত্ৰ ছায়াৱাদী কবি হিচাপে পৰিগণিত কৰে, যি প্ৰয়োগবাদ আৰু প্ৰগতিবাদৰ দৰে উত্তৰ-ছায়াৱাদী সাহিত্যিক আন্দোলনৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে।

তেওঁৰ ৰাম কী শক্তি পূজা কবিতাটোৱে ৰামৰ সংঘাৰ্ষৰ জৰিয়তে নিঃস্বাৰ্থ কৰ্মৰ ভাব প্ৰকাশ কৰে, যিয়ে বৃহৎ সামাজিক অৱদান আৰু প্ৰতিৰোধৰ উপমা হিচাপে কাম কৰে।^১৫ কন্যা সৰোজৰ অকাল মৃত্যুৰ পাছত লিখা সৰোজ স্মৃতি কবিতাটো দুখ আৰু অনুশোচনাৰে পৰিপূৰ্ণ; ইয়াৰ সংযত অৱয়ৱ আৰু চিন্তাশীল গাম্ভীৰ্যই ইয়াক হিন্দী সাহিত্যৰ শ্ৰেষ্ঠ শোকগাথাসমূহৰ ভিতৰত স্থান দিছে।^১৬

কুক্কুৰমুত্তা কবিতাটোত তেওঁ ধনী বনাম দুখীয়াৰ প্ৰেক্ষাপটত পুঁজিবাদৰ সমালোচনা কৰে, য’ত তলৰ স্তৰত জন্ম লোৱা বেংছতাৰ উপমা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। এই কবিতাটোৱে হালধীয়া স্বৰে সমাজ-অৰ্থনৈতিক অপৰ্যাপ্তিত দীঘল দৃষ্টিপাত কৰে।^১৭

কুল্লী ভাট আৰু চতুৰী চামাৰৰ দৰে গদ্যত নিৰালাই জাত-পাত আৰু সামাজিক শ্ৰেণীবিভাজনৰ ওপৰত কটাক্ষ কৰিছে। কুল্লী ভাটত তেওঁ নিজৰ জীৱনৰ অভিজ্ঞতা, পত্নীৰ সহায়, সৰস্বতীৰ উপাসনা, সমাজে অপাঙক্তেয় হিচাপে বিবেচনা কৰা কুল্লীৰ সৈতে সম্পৰ্ক, আৰু হিন্দী সাহিত্যৰ প্ৰতি তেওঁৰ কৰ্মনিষ্ঠা, এই সকলোবোৰৰ প্ৰতিফলন পোৱা যায়।^১৮১৯

নিৰালা এজন সংগীতজ্ঞও আছিল। তেওঁ হাৰমোনিয়াম ব্যৱহাৰ কৰি সংগীত ৰচনা কৰিছিল।^২০ তেওঁৰ সংগীত-সংকলন গীতিকা (১৯৩৬) নামত প্ৰকাশ পায়। ইয়াৰ মুখবন্ধত তেওঁ ৰচনাকৌশল, বিভিন্ন তাল আৰু ৰাগৰ বিৱৰণ দিছিল।^২১ সময়ৰ সৈতে, গীতিকাৰ কবিতাবোৰ ধ্ৰুপদ, খয়ালৰ দৰে হিন্দুঃস্থানী শাস্ত্ৰীয় সংগীত আৰু জনপ্ৰিয় সংগীতত পৰিণত হৈ বিভিন্ন শিল্পীয়ে সুৰ দিছিল।^২২২৩

বিশ্লেষণ আৰু অনুবাদ

প্ৰসিদ্ধ সাহিত্য সমালোচক ৰাম বিলাস শৰ্মাই নিৰালাৰ ৰাম কি শক্তি পূজা, তুলসীদাস, সৰোজ-স্মৃতি, আৰু পৰিমলক সৃষ্টিশীল সমালোচনাৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছিল। তেওঁৰ গৱেষণামূলক কৃতি নিৰালা কী সাহিত্য সাধনাৰ বাবে তেওঁ ১৯৭০ চনত সাহিত্য অকাডেমি বঁটা লাভ কৰে। এই তিনিভাগত বিভক্ত বিস্তৃত অধ্যয়নখন হিন্দী সাহিত্য সম্মেলনত উপস্থাপন কৰা হৈছিল।^২৪

নিৰালাৰ সাহিত্যৰ অন্য এটি গুৰুত্বপূৰ্ণ সমালোচনামূলক অধ্যয়ন হৈছে নিৰালা: আত্মহন্তা আস্থা, যি লিখিছিল বিশিষ্ট হিন্দী লেখক, সমালোচক আৰু কবি দুধনাথ সিংহ।^২৫

নিৰালাৰ বহু কবিতা ডেভিড ৰুবিনে ইংৰাজীলৈ অনুবাদ কৰিছিল। এইবোৰ A Season on the Earth: Selected Poems of Nirala (Columbia University Press, 1976) — যাক ইউনেস্কোৰ প্ৰতিনিধি সাহিত্য সংগ্ৰহত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল —; The Return of Sarasvati: Four Hindi Poets (Oxford University Press, 1993) আৰু Of Love and War: A Chayavad Anthology (Oxford University Press, 2005) নামৰ সংকলনসমূহত প্ৰকাশিত হৈছে।^২৬

নিৰালাৰ সাহিত্যকৰ্ম বহু বিস্তৃতভাৱে অধ্যয়ন কৰা হৈছে, আৰু আজিও তেওঁৰ ওপৰত বহু কিতাপ আৰু গৱেষণা প্ৰবন্ধ প্ৰকাশিত হৈ আহিছে।^২৭

সন্মান আৰু উত্তৰাধিকাৰ

সাহিত্য ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ ব্যাপক অৱদান সত্ত্বেও, জীৱিত অৱস্থাত নিৰালাক কোনো নাগৰিক বা সাহিত্য পুৰস্কাৰ প্ৰদান কৰা হোৱা নাছিল, সম্ভৱতঃ তেওঁৰ বিদ্ৰোহী স্বভাৱ আৰু উপহাৰ তথা সন্মান প্ৰতি বিমুখতাৰ বাবে। ১৯৪৭ চনত নাগৰী প্ৰচাৰিণী সভাই সৰস্বতী পূজাৰ দিনা তেওঁৰ জন্মজয়ন্তী উদযাপন কৰে, আৰু উত্তৰ প্ৰদেশ চৰকাৰে তেওঁৰ কাব্যসংগ্ৰহ অপৰাৰ বাবে ২১০০ টকা পুৰস্কাৰ প্ৰদান কৰে। তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত, ১৯৭০ চনত ভাৰত চৰকাৰে তেওঁৰ জন্মজয়ন্তী উপলক্ষে এখন স্মাৰক ডাকটিকট প্ৰকাশ কৰে।^২৮

১৯৯৮ চনত ফিল্ম ডিভিজন অৱ ইণ্ডিয়াই নিৰালাৰ জীৱনৰ ওপৰত আধাৰিত ২০ মিনিটৰ এটি তথ্যচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰে। ৰাজীৱ কুমাৰ-দ্বাৰা নিৰ্দেশিত এই চিনেমাখনত তেওঁৰ কৃতিত্ব আৰু সাহিত্যকাজ বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^২৯

দূৰদৰ্শনে অপৰাজেয় নিৰালা শীৰ্ষক ৩০ মিনিটীয়া এটি চলচ্চিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰে, য'ত নিৰালাৰ জীৱনৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হৈছে। এই ছবিখনত তেওঁৰ কবিতাৰ আধাৰত গান আৰু বিভিন্ন শিল্পীৰ দ্বাৰা কথক নৃত্যও অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।

২০১৬ চনত, কুমাৰ বিশ্বাসই মহাকবি শীৰ্ষক এটি টেলিভিছন তথ্যচিত্ৰ অনুষ্ঠান পৰিচালনা কৰে, যি ABP News চেনেলত প্ৰচাৰ হৈছিল। এই শৃংখলাৰ উদ্দেশ্য আছিল ২০শ শতিকাৰ ১০ গৰাকী কিংবদন্তি হিন্দী কবিৰ জীৱন, কবিতা আৰু অজ্ঞাত তথ্যসমূহ জনসাধাৰণৰ আগত তুলি ধৰা। তৃতীয় খণ্ড নিৰালাক উত্সৰ্গা কৰা হৈছিল, য'ত সৌৰভ ৰাজ জৈনে নিৰালাৰ চৰিত্ৰ অৱতাৰৰ লগতে কুমাৰ বিশ্বাসে তেওঁৰ কবিতা গীতৰূপে উপস্থাপন কৰিছিল।^৩০

নিৰালাৰ ভাস্কৰ্য বিভিন্ন সংস্কৃতিক কেন্দ্ৰত স্থাপন কৰা হৈছে। তেওঁৰ শেষ বাসভৱন প্ৰয়াগৰাজৰ দাৰাগঞ্জ অঞ্চলত থকা স্থানত তেওঁৰ মূৰ্তি স্থাপন কৰা হৈছে।^৩১ এলাহাবাদ কেন্দ্ৰীয় বিশ্ববিদ্যালয়ৰ কেন্দ্ৰীয় গ্ৰন্থাগাৰৰ সন্মুখত তেওঁৰ এটা পূৰ্ণদেহী ভাস্কৰ্য আছে। লগতে লক্ষ্ণৌৰ নিৰালা চকত এটা বৃহৎ প্ৰতিমূৰ্তি স্থাপন কৰা হৈছে, যাক তেওঁৰ নামত নামকৰণ কৰা হৈছে।^৩২

উন্নাও জিলা অঞ্চলত নিৰালা উদ্যান নামৰ এটা উদ্যান, নিৰালা প্ৰেক্ষাগৃহ নামৰ এখন প্ৰেক্ষাগৃহ, আৰু মহাপ্ৰাণ নিৰালা ডিগ্ৰী কলেজ নামৰ এখন ডিগ্ৰী মহাবিদ্যালয় নিৰালাৰ সন্মানত স্থাপন কৰা হৈছে।^৩৩

গ্ৰন্থপঞ্জী

তলত দিয়া তালিকাখনত নিৰালাৰ দ্বাৰা ৰচিত গ্ৰন্থসমূহৰ উল্লেখ কৰা হৈছে, য’ত প্ৰকাশনৰ বছৰো দিয়া হৈছে। তালিকাভুক্ত সকলো গ্ৰন্থ নিৰালাৰ জীৱনকালতেই প্ৰকাশিত হৈছিল, সন্ধ্যাকাকলী ব্যতিক্ৰম। এই তালিকাত ৰাগ-বিৰাগ আৰু অন্ত-অনন্ত আদি সংকলিত বা সংগ্ৰহমূলক গ্ৰন্থ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হোৱা নাই।^৩৪

নিৰালাই বহুতো বাংলা সাহিত্যৰ গ্ৰন্থ হিন্দীলৈ অনুবাদ কৰিছিল। তেওঁ অনুবাদ কৰা সাহিত্যৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য:

• আনন্দমঠ
• বিষ বৃক্ষ
• কৃষ্ণকান্ত কা উইল
• কপালকুণ্ডলা
• দুৰ্গেশ নন্দিনী
• ৰাজ সিংহ
• ৰাজ ৰানী
• দেৱী চৌধুৰানী
• যুগলাঙ্গুলীয়া
• চন্দ্ৰশেখৰ
• ৰজনী
• শ্ৰী ৰামকৃষ্ণ বচনামৃত
• ভাৰত মে বিবেকানন্দ
• ৰাজযোগ

বাহ্যিক সংযোগ

• কবিতা কোষত নিৰালা – হিন্দী কবিতাৰ এক বৃহৎ সংকলন