প্ৰাচীন মিথিলা বিশ্ববিদ্যালয়

গংগা সমভূমিৰ কাষেৰে বৈদিক আৰু ব্ৰাহ্মণ্য সংস্কৃতিৰ পূব দিশলৈ সম্প্ৰসাৰণৰ লগে লগে মিথিলাত আৰম্ভ হৈছিল,^১ সংস্কৃত আৰু বৈদিক শিক্ষা, যাক বৈদিক অধ্যয়ন বুলিও কোৱা হয়।^২ খ্ৰীষ্টীয় দ্বাদশ/ত্ৰয়োদশ শতিকাৰপৰা পঞ্চদশ শতিকালৈকে মিথিলা ন্যায় শাস্ত্ৰ আৰু যুক্তি বিজ্ঞানৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ আছিল প্ৰাচীন মিথিলা বিশ্ববিদ্যালয়।^৩৪

নামকৰণ

কিছুমান পণ্ডিতে মিথিলাত সংস্কৃত আৰু বৈদিক শিক্ষাৰ পৰম্পৰা বৰ্ণনা কৰিবলৈ "বিশ্ববিদ্যালয়" শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছে।[a]

ইতিহাস

ৰামায়ণত মিথিলাৰ ৰজা জনকৰ দৰবাৰক পণ্ডিত আৰু দাৰ্শনিকসকলক আকৰ্ষণ কৰিছিল বুলি কোৱা হৈছে।^৫ বৃহদাৰণ্যক উপনিষদ গ্ৰন্থত বহুদক্ষিণা যজ্ঞ নামেৰে জনাজাত বিখ্যাত পাণ্ডিত্যপূৰ্ণ যজ্ঞৰ উল্লেখ আছে, য'ত ভাৰত উপমহাদেশৰ বিভিন্ন ঠাইৰ ব্ৰাহ্মণ পণ্ডিতসকলে ৰজা জনকৰ দৰবাৰত শাস্ত্ৰাৰ্থৰ বাবে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।^৬

ৰ স্মৃতি প্ৰতিমূৰ্তি।]]

গুপ্ত যুগত মিথিলা বৌদ্ধ ধৰ্ম, জৈন ধৰ্ম আৰু ব্ৰাহ্মণৰ মাজত বিবাদৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল, য'ত বিশিষ্ট মীমাংসাৰ লেখকসকলে বৈদিক আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ ৰক্ষা কৰাৰ বাবে লিখিছিল।^২ শিক্ষা "টোল, পাঠশালা আৰু চতুষ্পতি বা চৌপাৰী"^২ৰ জৰিয়তে হৈছিল আৰু শিষ্যসকলে নিজৰ গুৰুৰ ঘৰত বাস কৰিছিল।

তুৰ্কী বিজয়ে মিথিলাত বিশেষ প্ৰভাৱ পেলোৱা নাছিল, যাৰ ফলত ই "ব্ৰাহ্মণিক আৰু সংস্কৃত পণ্ডিতৰ এক বিচ্ছিন্ন শিবিৰ আৰু কেন্দ্ৰ" হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল, য'ত "হিন্দু পণ্ডিতসকলে নিজৰ আদৰ্শ আৰু পৰম্পৰাৰ বিশুদ্ধতা ৰক্ষা কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।"^৭

ন্যায় দৰ্শন

যুক্তিৰ ওপৰত কৰা অধ্যয়নৰ বাবে পৰিচিত ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ছয়টি ধাৰাৰ ভিতৰত ন্যায় অন্যতম। ইয়াৰ মূল গ্ৰন্থ হৈছে ন্যায় সূত্ৰ, পৰম্পৰাগতভাৱে বৈদিক ঋষি অক্ষপদ গৌতমৰ মিথিলাৰ গৌতম আশ্ৰমত বুলি কোৱা হয় যদিও সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাৰ পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰ ভিতৰত একাধিক লেখকে ৰচনা কৰা।^৮ ন্যায় দৰ্শন বিষয়ত বিশেষজ্ঞ এজন পণ্ডিতক ন্যায়য়িক বুলি কোৱা হৈছিল।

বাচস্পতি মিশ্ৰ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব নৱম শতিকা) এজন সুপৰিচিত বৈদিক পণ্ডিত আৰু শিক্ষক আছিল, যিয়ে ন্যায়সূত্ৰৰ ওপৰত ন্যায়ুচিনিবন্ধ, যুক্তি বিজ্ঞানৰ ওপৰত অদ্বৈত গ্ৰন্থ ন্যায়াকনিক, তত্ত্বসামিকা আৰু ন্যায়া-বাৰ্ত্তিকা-তৎপৰ্যাটিকা যি ইয়াৰ ওপৰত উপ-টীকা ৰচনা কৰিছিল ন্যায়-সূত্ৰ। তেওঁ বাস কৰা আৰু অধ্যাপনা কৰা ঠাইখন মধুবনী জিলাৰ থাদি গাঁৱত অৱস্থিত বাচস্পতি মিশ্ৰ দিহ নামেৰে জনাজাত।^{৯১০১১}

পিছলৈ খ্ৰীষ্টীয় দশম শতিকাত উদয়নাচাৰ্য্যই ন্যায়কুসুমাঞ্জলি প্ৰতিষ্ঠা কৰে যিয়ে ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ন্যায় আৰু বৈশেষিক দুটা স্বতন্ত্ৰ ধাৰাৰ মতামতৰ মাজত মিলন ঘটায়।^১২ তেওঁৰ শিষ্যসকলক পঢ়োৱা টোলৰ স্থান বৰ্তমান মিথিলা অঞ্চলৰ সমস্তীপুৰ জিলাৰ উদয়নাচাৰ্য দিহ নামেৰে জনাজাত। নব্য ন্যায় নামে জনাজাত লজিকৰ নতুন সংস্কৰণৰ ভেটিৰ মূল হৈ পৰিছিল ন্যায়কুসুমাঞ্জলি।

খ্ৰীষ্টীয় ত্ৰয়োদশ -১৪ শতিকাত গংগেশ উপাধ্যায়ৰ দ্বাৰা নব্য ন্যায় ধাৰা প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। তেওঁ তত্ত্বচিন্তামণি লিখিছিল যিটো ভাৰতীয় দৰ্শনৰ নব্য ন্যায় ধাৰাৰ কৰ্তৃত্বশীল গ্ৰন্থ আছিল।^১৩ খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্দশ শতিকাৰ সময়ছোৱাত আন এজন বিশিষ্ট ন্যায়ায়িক আছিল আয়াছী মিশ্ৰ। তেওঁ নিজৰ শিষ্যসকলক বিনামূলীয়াকৈ শিক্ষা দিছিল। তেওঁৰ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানখন আছিল মিথিলা অঞ্চলৰ সৰিসৱ পাহি গাঁৱত। তেওঁৰ শিক্ষানুষ্ঠানৰ স্থানৰ অৱশিষ্ট বৰ্তমান আয়াছী মিশ্ৰ দিহ নামেৰে জনাজাত। তেওঁ নিজৰ পুত্ৰ শংকৰ মিশ্ৰকো পঢ়ুৱাইছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ শংকৰ মিশ্ৰও ন্যায় শাস্ত্ৰৰ এজন মহান পণ্ডিত হৈ পৰিছিল।

খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্দশ-১৫ শতিকাত পক্ষধৰ মিশ্ৰ এজন বিশিষ্ট ন্যায়য়িক আৰু মিথিলাৰ ন্যায় শাস্ত্ৰৰ প্ৰধান শিক্ষক আছিল। তেওঁ মিথিলাৰ ঐনিৱাৰ বংশৰ ৰজা ভৈৰৱ সিংহৰ দৰবাৰত দৰবাৰ সদস্য আছিল।^১৪ তেওঁৰ একাডেমী আছিল সৰিসৱ পাহি গাঁৱৰ ওচৰৰ ভৌৰত। তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য ছাত্ৰ আছিল বাসুদেৱ সাৰ্বভৌম আৰু ৰঘুনাথ শিৰোমণি। শিক্ষক পক্ষধৰ মিশ্ৰৰ ওচৰত ন্যায় দৰ্শন শিকিবলৈ বংগৰ নাদিয়াৰ পৰা মিথিলালৈ আহিছিল।^১৫

বিজয়নগৰ সাংস্কৃতিক অঞ্চলৰ দক্ষিণ ব্ৰাহ্মণসকলৰ বেদান্তৰ বিপৰীতে মধ্যযুগৰ শেষৰ ফালে ব্ৰাহ্মণসকলৰ পূবৰ ধাৰণাসমূহে ন্যায় শাস্ত্ৰ আৰু যুক্তি বিজ্ঞানৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল।^১৬ বিদ্যাভুষণৰ মতে যুক্তি বিজ্ঞানৰ বিকাশ ঘটিছিল পৰিষদ, বিদ্বান ব্ৰাহ্মণৰ পৰিষদৰ পৰাই।^১৭ ন্যায়ৰ মিথিলা ধাৰা আছিল ভাৰতীয় ন্যায় দৰ্শনৰ ধাৰা, যি দ্বাদশ-১৩ শতিকাৰ পৰা ১৫ শতিকালৈকে মিথিলাত বিকশিত হৈ উঠিছিল।^১৮১৯

মধ্যযুগীয় কালত শিক্ষানুষ্ঠানৰ পৰা স্নাতক ডিগ্ৰী লাভৰ বাবে শ্বলাকা পৰীক্ষা আৰু শ্যাদ্যান্ত পৰীক্ষাৰ পৰীক্ষা অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল।^২০ দৰভংগা ৰাজৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মহেশ ঠাকুৰ পণ্ডিতে পিছলৈ ধৌত পৰীক্ষাৰ প্ৰচলন কৰে।^২১ শিষ্যসকলে পঢ়া শেষ কৰাৰ পিছত তেওঁলোকক কোনো লিখিত তথ্য লগত লৈ যাবলৈ দিয়া হোৱা নাছিল, যাতে যুক্তিৰ অধ্যয়নৰ ওপৰত একচেটিয়া অধিকাৰ থাকিব পাৰে।^২২

২০ শতিকাৰ শেষৰ ফালে দৰভংগা ৰাজৰ আনন্দ বাগ প্ৰাসাদ নামৰ ৰাজপ্ৰসাদৰ চৌহদত কামেশ্বৰ সিং দৰভংগা সংস্কৃত বিশ্ববিদ্যালয় নামেৰে জনাজাত আধুনিক আনুষ্ঠানিক বিশ্ববিদ্যালয়খন প্ৰতিষ্ঠা কৰি মিথিলাত সংস্কৃত আৰু বৈদিক শিক্ষাৰ পৰম্পৰা অব্যাহত থাকে। বৰ্তমান ই বিহাৰ ৰাজ্যৰ এখন ৰাজ্যিক বিশ্ববিদ্যালয়।^২৩২৪

সাংখ্য দৰ্শন

ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ছয়টি ধাৰাৰ ভিতৰত বৈদিক ঋষি মহৰ্ষি কপিলৰ বুলি জনাজাত সাংখ্য অন্যতম। তেওঁৰ শৈক্ষিক আৰু আৱাসিক স্থান মিথিলাৰ কপিলা আশ্ৰম বুলি জনা যায়। ভাৰতৰ বিহাৰৰ মধুবনী জিলাৰ কপিলেশ্বৰ স্থান মন্দিৰত অৱস্থিত।^২৫ কিংবদন্তি অনুসৰি বিদেহ ৰজা জনক ঋষিৰ পৰা সাংখ্য দৰ্শন শিকিবলৈ মিথিলাৰ বৈদিক ঋষি কপিলৰ আশ্ৰমলৈ আহিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। মধ্যযুগত বাচস্পতি মিশ্ৰ সাংখ্য শাস্ত্ৰ গ্ৰন্থৰ এজন বিশিষ্ট দাৰ্শনিক আছিল।^২৬

বৈশেশিকা দৰ্শন

ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ছয়টি ধাৰাৰ ভিতৰত বৈদিক ঋষি মহৰ্ষি কণাদৰ বুলি জনাজাত বৈশেশিক অন্যতম। খ্ৰীষ্টীয় পঞ্চদশ শতিকাত ভাৰতীয় দাৰ্শনিক শংকৰ মিশ্ৰ বৈশেশিক শাস্ত্ৰৰ এজন বিখ্যাত পণ্ডিত আছিল। তেওঁ মহৰ্ষি কণাদৰ বৈশেশিক সূত্ৰৰ ওপৰত এটা টীকা গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল। ধাৰাবাহিক গ্ৰন্থ উপস্কাৰ নামেৰে জনাজাত। ই মূল বৈশেশিক সূত্ৰৰ ওপৰত প্ৰামাণিক সংৰক্ষিত গ্ৰন্থ। তেওঁ নিজৰ পিতৃ আয়াছী মিশ্ৰৰ পৰা বৈশেশিক দৰ্শন শিকিছিল।^২৭