বহুদক্ষিণা যজ্ঞ

বহুদক্ষিণা যজ্ঞ আছিল মিথিলাৰ ৰজা জনকে তেওঁৰ ৰাজসভাত আয়োজন কৰা এক বিখ্যাত পাণ্ডিত্যপূৰ্ণ যজ্ঞ।^১ ৰাজসভাত যজ্ঞত অংশগ্ৰহণ কৰা ব্ৰাহ্মণ পণ্ডিতসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰহ্মজ্ঞানী বা ব্ৰহ্ম-নিষ্ঠ বা বেদৰ শ্ৰেষ্ঠ পণ্ডিতক বিচাৰি উলিওৱাৰ উদ্দেশ্যে ইয়াৰ আয়োজন কৰা হৈছিল। ভাৰতীয় দাৰ্শনিক গ্ৰন্থ বৃহদাৰণ্যক উপনিষদত ইয়াৰ উল্লেখ আছে।^২৩৪৫

শব্দৰ মূল

বহুদক্ষিণা যজ্ঞ শব্দটো দুই সংস্কৃত শব্দ বহুদক্ষিণা আৰু যজ্ঞৰদ্বাৰা সৃষ্টি কৰা হয়। বহুদক্ষিণা শব্দটো বহু আৰু দক্ষিণা দুটা সংস্কৃত পদৰদ্বাৰা নিৰ্মিত যৌগিক সংস্কৃত শব্দ। বহুৰ আক্ষৰিক অৰ্থ ডাঙৰ, বিশাল বা বহল ইত্যাদি; একেদৰে দক্ষিণাৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে মাচুল, সন্মানসহকাৰে দিয়া উপহাৰ, গুৰু বা ধৰ্মগুৰুক দিয়া দান বা যজ্ঞৰ শেষত পুৰোহিতক দিয়া ধন আৰু দান। যজ্ঞৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে ব্ৰাহ্মণ গ্ৰন্থত বৰ্ণিত বৈদিক ৰীতি-নীতি। এইদৰে বহুদক্ষিণা যজ্ঞৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হ’ল, সেই যজ্ঞ য’ত বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ, পণ্ডিত বা পুৰোহিতসকলক তেওঁলোকৰ পাণ্ডিত্য প্ৰজ্ঞাৰ বাবে যজমানৰদ্বাৰা প্ৰচুৰ আৰ্থিক উপহাৰ দিয়া হয়।^৬৭

বৰ্ণনা

বৃহদাৰণ্যক উপনিষদ গ্ৰন্থত মিথিলাৰ ৰজা জনকৰ দৰবাৰত আয়োজন কৰা বহুদক্ষিণা যজ্ঞৰ উল্লেখ আছে, য’ত ভাৰত উপমহাদেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ ব্ৰাহ্মণ পণ্ডিতসকলক যজ্ঞত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল। কুৰু আৰু পাঞ্চালৰ ব্ৰাহ্মণ পণ্ডিতসকলেও যজ্ঞত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।^১৮ ৰজা জনকে তেওঁৰ দৰবাৰত ঘোষণা কৰিছিল যে, যজ্ঞত অংশগ্ৰহণ কৰা ব্ৰাহ্মণ পণ্ডিতসকলৰ ভিতৰত বেদৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ পণ্ডিতক প্ৰতিটো গৰুৰ সোণেৰে বন্ধোৱা শিঙৰ এহাজাৰ গাখীৰতী গৰু উপহাৰ দিয়া হ'ব।^৯

ৰজা জনকে সভাত অংশগ্ৰহণ কৰা ব্ৰাহ্মণ পণ্ডিতসকলক সুধিলে যে, আপোনালোক সকলোৰে ভিতৰত কোনজন বেদৰ শ্ৰেষ্ঠ পণ্ডিত "ব্ৰাহ্মষ্ঠ।" তেওঁ ক’লে যে, আপোনালোকৰ মাজৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ পণ্ডিতে এই গৰুবোৰক গাড়ীৰে নিজৰ ঘৰলৈ লৈ যাব পাৰে। কোৱা হয় যে, জনক ৰজাৰ ঘোষণা শুনি কোনেও নিজকে সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বৈদিক পণ্ডিত "ব্ৰাহ্মষ্ঠ" বুলি ঘোষণা কৰিবলৈ সাহস কৰা নাছিল। ৰাজসভা কিছুসময় নিমাত-নিতাল হৈ পৰিছিল।

সভাত যাজ্ঞবল্ক্যও তাত উপস্থিত আছিল। কিছুসময়ৰ পাছত তেওঁ সভাত থিয় হৈ শিষ্য সমশ্ৰৱক সেই গৰুবোৰক নিজৰ আশ্ৰমলৈ খেদি লৈ যাবলৈ আদেশ দিলে।^৯ যাজ্ঞবল্ক্যৰ এই কাৰ্যই বিতৰ্কত অংশ নোলোৱাকৈ তেওঁ বঁটা লোৱাৰ বাবে সভাত উপস্থিত ব্ৰাহ্মণ পণ্ডিতসকলে ই তেওঁলোকৰ অপমান বুলি অনুভৱ কৰি ক্ষুব্ধ হৈ পৰিছিল।

ইয়াৰ পিছত সভাত আঠজন ব্ৰাহ্মণ পণ্ডিতে এজন এজনকৈ যাজ্ঞবল্ক্য ঋষিৰ লগত বিতৰ্ক কৰিছিল যদিও তেওঁলোকৰ কোনোৱেই তেওঁক পৰাস্ত কৰিব পৰা নাছিল। সভাত যাজ্ঞবল্ক্য ঋষিৰ সৈতে বিতৰ্ক কৰা আঠজন ব্ৰাহ্মণ পণ্ডিত আছিল অশ্বল, অৰ্তভাগ, ভূজ্যু, উষস্ত, কহোলা, গাৰ্গী, উদ্দালক আৰু বিদগ্ধ। ৰাজ্যৰ প্ৰধান পুৰোহিত অশ্বলে যাজ্ঞবল্ক্যৰ সৈতে বিতৰ্ক আৰম্ভ কৰে। মহিলা পণ্ডিত গাৰ্গীয়েও সন্মান জনায় কাৰণ ব্ৰহ্মবাদিনীয়ে যাজ্ঞবল্ক্যৰ সৈতে দুবাৰকৈ বিতৰ্ক কৰিছিল যদিও কোনো প্ৰচেষ্টাত তেওঁক পৰাস্ত কৰিব পৰা নাছিল। বিদগ্ধ আছিল যজ্ঞবল্ক্যৰ লগত বিতৰ্ক কৰা শেষ ব্ৰাহ্মণ পণ্ডিত। তেৱোঁ যাজ্ঞবল্ক্য পৰাস্ত কৰিব পৰা নাছিল। ইয়াৰ পিছত ৰজা জনকে যাজ্ঞবল্ক্যক তেওঁৰ দৰবাৰৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বৈদিক পণ্ডিত হিচাপে ঘোষণা কৰে। পিছলৈ ৰজা জনকে যাজ্ঞবল্ক্যক তেওঁৰ ৰাজগুৰু আৰু আধ্যাত্মিক উপদেষ্টা হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে।^১০১১

ভাৰতীয় দৰ্শনত তাৎপৰ্য

বহুদক্ষিণা যজ্ঞৰ সময়ত ৰজা জনকৰ দৰবাৰত হোৱা পুৰোহিতৰ প্ৰতিযোগিতাখনে ভাৰতীয় দৰ্শনৰ বেদান্ত বিদ্যালয়ৰ প্ৰতিষ্ঠাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। প্ৰতিযোগিতাত যজ্ঞবল্ক্য ঋষিয়ে বাস্তৱৰ স্বৰূপ ব্যাখ্যা কৰিছিল। প্ৰতিযোগিতাৰ সময়ত তেওঁ আত্মা আৰু ব্ৰহ্মৰ ধাৰণা উন্মোচন কৰে। আত্মা আৰু ব্ৰহ্মৰ ধাৰণাই ভাৰতীয় দৰ্শনত বেদান্ত চিন্তাধাৰাৰ মৌলিক নীতি হিচাপে কাম কৰে আৰু বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ চূড়ান্ত সত্যৰ ব্যাখ্যা কৰে।^১২