কোষ তত্ত্ব

জীৱবিজ্ঞানত কোষ তত্ত্ব প্ৰথমবাৰৰ বাবে ঊনবিংশ শতিকাৰ মাজভাগত প্ৰণয়ন কৰা এটা বৈজ্ঞানিক তত্ত্ব, যিয়ে কয়, জীৱিত জীৱবোৰ কোষেৰে গঠিত, ইহঁত সকলো জীৱৰ মূল গাঁথনিগত/সাংগঠনিক একক, আৰু সকলো কোষ পূৰ্বতে থকা কোষৰ পৰা আহে। কোষ সকলো জীৱৰ গঠনৰ মূল একক আৰু লগতে প্ৰজননৰ মৌলিক একক।

কোষ তত্ত্বক পৰম্পৰাগতভাৱে সকলো জীৱৰ শাসকীয় তত্ত্ব হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হৈছে,^১ কিন্তু কিছুমান জীৱবিজ্ঞানীয়ে সত্ত্বা যেনে ভাইৰাছ জীৱিত জীৱ বুলি বিবেচনা কৰে^২ আৰু এইদৰে সকলো ধৰণৰ জীৱনত কোষ তত্ত্বৰ সৰ্বজনীন প্ৰয়োগৰ সৈতে একমত নহয়।

ইতিহাস

সময়ৰ লগে লগে মাইক্ৰস্কোপৰ নিৰন্তৰ উন্নতি হোৱাৰ লগে লগে সূক্ষ্ম প্ৰযুক্তি যথেষ্ট উন্নত হৈ পৰিল যাতে কোষ আৱিষ্কাৰ কৰিব পৰা যায়। এই আৱিষ্কাৰৰ বহুলাংশে ৰবাৰ্ট হুক বুলি কোৱা হয়, আৰু তেওঁ কোষৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন আৰম্ভ কৰে, যাক কোষ জীৱবিজ্ঞান বুলি জনা যায়। স্কোপৰ তলত কৰ্কৰ টুকুৰা এটা পৰ্যবেক্ষণ কৰাত তেওঁ ছিদ্ৰবোৰ দেখা পালে। সেই সময়ত এই কথাই আচৰিত কৰি তুলিছিল, কাৰণ বিশ্বাস কৰা হৈছিল যে এইবোৰ আন কোনোৱে দেখা নাই। তেওঁৰ তত্ত্বক আৰু অধিক সমৰ্থন কৰিবলৈ মাথিয়াছ শ্লেইডেন আৰু থিয়ডৰ শ্বৱান দুয়োজনেই প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদ উভয়ৰে কোষৰ ওপৰতো অধ্যয়ন কৰিছিল। তেওঁলোকে যি আৱিষ্কাৰ কৰিলে সেয়া আছিল দুয়োবিধ কোষৰ মাজত যথেষ্ট পাৰ্থক্য। ইয়াৰ ফলত এই ধাৰণাটো আহিল যে কোষ কেৱল উদ্ভিদৰ বাবেই মৌলিক নহয়, জীৱ-জন্তুৰ বাবেও মৌলিক।^৩

অনুবীক্ষণ যন্ত্ৰ

মাইক্ৰস্কোপৰ আৱিষ্কাৰৰ জৰিয়তে কোষৰ আৱিষ্কাৰ সম্ভৱ হৈ উঠিছিল। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাত ৰোমানসকলে কাঁচ তৈয়াৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। তেওঁলোকে আৱিষ্কাৰ কৰিলে যে কাঁচৰ তলত বস্তুবোৰ ডাঙৰ যেন লাগে। ত্ৰয়োদশ শতিকাত চশমাত লেন্সৰ বিস্তাৰিত ব্যৱহাৰৰ ফলত সম্ভৱতঃ সীমিত বৃদ্ধিৰ সৈতে সৰল মাইক্ৰস্কোপ (মেগনিফাইং গ্লাছ)ৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ হ’ল। যৌগিক অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰ, যাৰ দ্বাৰা এটা বস্তুনিষ্ঠ লেন্সৰ সৈতে এটা আইপিছৰ সংমিশ্ৰণ ঘটাই বহুত বেছি বৃদ্ধি লাভ কৰা প্ৰকৃত ছবি এখন চাব পাৰি, প্ৰথমবাৰৰ বাবে ইউৰোপত ১৬২০ চনৰ আশে-পাশে আবিৰ্ভাৱ হয়। ১৬৬৫ চনত ৰবাৰ্ট হুকে প্ৰায় ছয় ইঞ্চি দীঘল মাইক্ৰস্কোপ ব্যৱহাৰ কৰি ভিতৰত দুখন উত্তল লেন্সৰ সহায়ত প্ৰতিফলিত পোহৰৰ তলত নমুনা পৰীক্ষা কৰিছিল তেওঁৰ মাইক্ৰ’গ্ৰাফিয়া নামৰ গ্ৰন্থত পৰ্যবেক্ষণৰ বাবে। হুকে প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰেৰণ কৰা পোহৰৰ সৈতে নমুনা পৰীক্ষা কৰিবলৈ একক লেন্সৰ সৈতে এটা সৰল মাইক্ৰস্কোপ ব্যৱহাৰ কৰিছিল, কাৰণ ইয়াৰ ফলত স্পষ্ট ছবি এখন পোৱা গৈছিল।^৪

১৬৪৮ চনত আমষ্টাৰডামত এপ্ৰেণ্টিছশ্বিপত থকাৰ সময়ত এটা দেখাৰ পিছত ড্ৰেপাৰ এণ্টন ভান লিউৱেনহ’কে এক বিস্তৃত অণুবীক্ষণিক অধ্যয়ন কৰিছিল। ১৬৬৮ চনৰ আগৰ জীৱনৰ কোনো এটা সময়ত তেওঁ লেন্স গুড়ি কৰাটো শিকিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ইয়াৰ ফলত অৱশেষত লিউৱেনহকে নিজাকৈ অনন্য মাইক্ৰস্কোপ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। তেওঁ এখন লেন্সেৰে এটা বনাইছিল। তেওঁ এখন লেন্স ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল যিটো সৰু কাঁচৰ গোলক আছিল যদিও ২৭০x বৃদ্ধিৰ অনুমতি দিছিল। এইটো এটা বৃহৎ অগ্ৰগতি আছিল কাৰণ আগৰ বৃদ্ধি সৰ্বাধিক মাত্ৰ ৫০x আছিল। লিউৱেনহ’কৰ পিছত তাৰ পিছৰ দুশ বছৰলৈ অৰ্থাৎ ১৮৫০ চনলৈকে মাইক্ৰস্কোপ প্ৰযুক্তিৰ বিশেষ অগ্ৰগতি হোৱা নাছিল। মাইক্ৰস্কোপ নিৰ্মাণ কৰা জাৰ্মান অভিযন্তা কাৰ্ল জেইছে ব্যৱহৃত লেন্সৰ পৰিৱৰ্তন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। কিন্তু ১৮৮০ চনত তেওঁ অট্টো শ্বট আৰু শেষত আৰ্নষ্ট এবেক নিযুক্তি দিয়ালৈকে অপটিকেল গুণগত মান উন্নত নহ'ল।^৫

অপটিকেল মাইক্ৰস্কোপে তৰংগদৈৰ্ঘ্য বা তাতকৈ ডাঙৰ আকাৰৰ বস্তুৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিব পাৰে, যাৰ ফলত দৃশ্যমান পোহৰৰ তৰংগদৈৰ্ঘ্যতকৈ সৰু বস্তুৰ আৱিষ্কাৰৰ উন্নতিৰ ক্ষেত্ৰত এতিয়াও বাধা আৰোপ কৰা হয়। ১৯২০ চনত ইলেক্ট্ৰন মাইক্ৰস্কোপৰ বিকাশৰ ফলত আলোকীয় তৰংগদৈৰ্ঘ্যতকৈ সৰু বস্তু চোৱা সম্ভৱ হৈ উঠে, যাৰ ফলত বিজ্ঞানত পুনৰ নতুন সম্ভাৱনাৰ সৃষ্টি হয়।^৫

কোষৰ আৱিষ্কাৰ

১৬৬৫ চনত ৰবাৰ্ট হুকে প্ৰথমে এই কোষ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল, যাৰ বৰ্ণনা তেওঁৰ মাইক্ৰ’গ্ৰাফিয়া গ্ৰন্থত পোৱা যায়। এই গ্ৰন্থখনত তেওঁ যৌগিক অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ সহায়ত বিভিন্ন বস্তুৰ বিশদভাৱে ৬০টা পৰ্যবেক্ষণ আগবঢ়াইছে। এটা পৰ্যবেক্ষণৰ বিৱৰণ আছিল বটলৰ কৰ্কৰ অতি পাতল টুকুৰাৰ। হুকে বহুতো ক্ষুদ্ৰ ছিদ্ৰ আৱিষ্কাৰ কৰে যিবোৰক তেওঁ "কোষ" বুলি নাম দিছিল। এইটো লেটিন শব্দ চেলা(Cella) শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ সন্ন্যাসীসকলে বাস কৰা দৰে ‘এটা সৰু কোঠা’ আৰু লগতে চেলুলা(Cellulae), যাৰ অৰ্থ আছিল মৌচাকৰ ছয়ফালৰ কোষ। কিন্তু হুকে ইহঁতৰ প্ৰকৃত গঠন বা কাৰ্য নাজানিছিল। হুকে যিবোৰক কোষ বুলি ভাবিছিল, আচলতে সেইবোৰ আছিল উদ্ভিদৰ কলাৰ খালী কোষবেৰ। এই সময়ছোৱাত মাইক্ৰস্কোপৰ বৃদ্ধি কম হোৱাৰ বাবে হুকে দেখা নাপালে যে তেওঁ পৰ্যবেক্ষণ কৰা কোষবোৰৰ আন আভ্যন্তৰীণ উপাদানো আছে। সেয়েহে তেওঁ "চেলুলা"বোৰ জীয়াই থকা বুলি ভবা নাছিল। তেওঁৰ কোষৰ পৰ্যবেক্ষণে বেছিভাগ জীৱিত কোষত পোৱা নিউক্লিয়াছ আৰু অন্যান্য অংগসমূহৰ কোনো ইংগিত পোৱা নাছিল। মাইক্ৰ’গ্ৰাফিয়াত হুকে চামৰাৰ ওপৰত পোৱা নীলা ৰঙৰ চামনি পৰ্যবেক্ষণ কৰিছিল। নিজৰ অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ সহায়ত অধ্যয়ন কৰাৰ পিছত তেওঁ এনে "বীজ" পৰ্যবেক্ষণ কৰিব পৰা নাছিল যিয়ে ছাঁচটোৰ পৰিমাণ কেনেকৈ বৃদ্ধি পাইছে তাৰ ইংগিত দিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত হুকে প্ৰাকৃতিক বা কৃত্ৰিম তাপৰ পৰা স্বতঃস্ফূৰ্ত বংশবিস্তাৰে ইয়াৰ কাৰণ বুলি মত প্ৰকাশ কৰে। যিহেতু এইটো সেই সময়ত এতিয়াও গ্ৰহণ কৰা এটা পুৰণি এৰিষ্ট'টেলীয় তত্ত্ব আছিল, সেয়েহে আন কিছুমানে ইয়াক নাকচ কৰা নাছিল আৰু পিছলৈ বংশবিস্তাৰ অন্য উপায়েও লাভ কৰা হয় এই কথা লিউৱেনহকে আৱিষ্কাৰ নকৰালৈকে ইয়াক অসত্য বুলি প্ৰমাণ কৰা হোৱা নাছিল।^৪

এণ্টন ভান লিউৱেনহ’ক আন এজন বিজ্ঞানী যিয়ে হুকে দেখাৰ পিছত এই কোষবোৰ দেখা পাইছিল। তেওঁ বস্তুক ২৭০গুণ বৃদ্ধি কৰিব পৰা উন্নত লেন্স থকা মাইক্ৰস্কোপৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। এই অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ অধীনত লিউৱেনহকে গতিশীল বস্তু বিচাৰি পাইছিল। ১৬৭৬ চনৰ ৯ অক্টোবৰত দ্য ৰয়েল ছ’চাইটিলৈ লিখা এখন পত্ৰত তেওঁ উল্লেখ কৰিছে যে গতিশীলতা হৈছে জীৱনৰ এটা মানদণ্ড গতিকে এইবোৰ জীৱিত জীৱ আছিল। সময়ৰ লগে লগে তেওঁ আৰু বহুতো গৱেষণা পত্ৰ লিখিছিল য’ত বহুতো নিৰ্দিষ্ট ৰূপৰ অণুজীৱৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছিল। লিউৱেনহকে এইবোৰক "এনিমেলকুল" বুলি নামকৰণ কৰিছিল, য'ত প্ৰ’টোজোৱা আৰু বেক্টেৰিয়াৰ দৰে অন্যান্য এককোষী জীৱ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। যদিও তেওঁৰ বিশেষ আনুষ্ঠানিক শিক্ষা নাছিল, তথাপিও তেওঁ ৰক্তকণিকাৰ প্ৰথম সঠিক বৰ্ণনা চিনাক্ত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল আৰু ৰুচিবোধৰ প্ৰতি আগ্ৰহ লাভ কৰাৰ পিছত বেক্টেৰিয়া আৱিষ্কাৰ কৰিছিল যাৰ ফলত লিউৱেনহকে ম’হৰ জিভা পৰ্যবেক্ষণ কৰিছিল, তাৰ পিছত ১৬৭৬ চনত তেওঁক "জালুকীয়া পানী" অধ্যয়ন কৰিবলৈ বাধ্য কৰাইছিল। জীৱ-জন্তু আৰু মানুহৰ শুক্ৰাণু কোষো তেওঁ প্ৰথমবাৰৰ বাবে বিচাৰি পাইছিল। এই ধৰণৰ কোষ আৱিষ্কাৰ কৰাৰ পিছত লিউৱেনহকে দেখিলে যে নিষেচন প্ৰক্ৰিয়াত শুক্ৰাণু কোষক ডিম্ব কোষত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ প্ৰয়োজন হয়। ইয়াৰ ফলত পূৰ্বৰ স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰজন্মৰ তত্ত্বৰ অন্ত পৰিল। লিউৱেনহ'কৰ চিঠি পঢ়াৰ পিছত হুকে প্ৰথমে তেওঁৰ পৰ্যবেক্ষণসমূহ নিশ্চিত কৰিছিল যিবোৰ সমসাময়িক আন লোকসকলে ইয়াৰ সম্ভাৱনা কম বুলি ভবা হৈছিল।^৪

প্ৰাণীৰ কলাত থকা কোষবোৰ উদ্ভিদতকৈ পিছত পৰ্যবেক্ষণ কৰা হৈছিল কাৰণ ইহঁতৰ কলাবোৰ ভংগুৰ আৰু অধ্যয়ন কৰাটো কঠিন। জীৱবিজ্ঞানীসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে জীৱনৰ এটা মৌলিক একক আছে, কিন্তু হেনৰী ডুট্ৰ’চেটে স্পষ্ট নহ’ল যে ই কি। “কোষ হৈছে সংগঠনৰ মৌলিক উপাদান” বুলি কোৱাৰ উপৰিও ডুট্ৰচেটে দাবী কৰিছিল যে, কোষবোৰো একোটা শাৰীৰিক একক।^৬

১৮০৪ চনত কাৰ্ল ৰুডলফি আৰু জে এইচ এফ লিংকক "কোষৰ প্ৰকৃতিৰ সমস্যা সমাধান"ৰ বাবে এই বঁটা প্ৰদান কৰা হয়। অৰ্থাৎ তেওঁলোকে প্ৰথমে প্ৰমাণ কৰিছিল যে কোষৰ স্বতন্ত্ৰ কোষ বেৰ আছে কনিগ্লিচে ছ'চাইটি ডেৰ উইচেনশ্বাফ্ট (ৰয়েল ছ'চাইটি অৱ চাইন্স), গটিংগেনে।^৭ আগতে ভবা হৈছিল যে কোষবোৰে বেৰ ভাগ কৰে আৰু তৰল পদাৰ্থ ইহঁতৰ মাজৰ পৰা এইদৰে পাৰ হৈ যায়।

কোষ তত্ত্ব

কোষ তত্ত্ব বিকশিত কৰাৰ কৃতিত্ব সাধাৰণতে দুজন বিজ্ঞানীক দিয়া হয়: থিয়ডৰ শ্বৱান আৰু মেথিয়াছ জেকব শ্লেইডেন।^৮ ৰুডলফ ভিৰচ’ৱে এই তত্ত্বটোত অৰিহণা যোগাইছিল যদিও ইয়াৰ প্ৰতি তেওঁৰ বৈশিষ্ট্যৰ বাবে তেওঁক ইমান কৃতিত্ব দিয়া নহয়। ১৮৩৯ চনত শ্লেইডেনে উদ্ভিদৰ প্ৰতিটো গাঁথনিগত অংশ কোষ বা কোষৰ ফলত গঠিত বুলি পৰামৰ্শ দিছিল। তেওঁ লগতে প্ৰস্তাৱ দিছিল যে কোষবোৰ অন্য কোষৰ ভিতৰত বা বাহিৰৰ পৰা স্ফটিকীয়কৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা তৈয়াৰ কৰা হয়।^৯ কিন্তু এইটো শ্লেইডেনৰ কোনো মৌলিক ধাৰণা নাছিল। এই তত্ত্বটো তেওঁ নিজৰ বুলি দাবী কৰিছিল যদিও বাৰ্থেলেমি ডুমৰ্টিয়ে তেওঁৰ বছৰ বছৰ আগতে এই তত্ত্বটো উল্লেখ কৰিছিল। এই স্ফটিকীয়কৰণ প্ৰক্ৰিয়াটো আধুনিক কোষ তত্ত্বৰ সৈতে এতিয়া মানি লোৱা হোৱা নাই। ১৮৩৯ চনত থিয়ড’ৰ শ্বৱানে কয় যে উদ্ভিদৰ লগতে প্ৰাণীবোৰো কোষ বা ইয়াৰ গঠনত থকা কোষৰ উৎপাদনেৰে গঠিত।^১০ জীৱবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত এইটো এটা ডাঙৰ অগ্ৰগতি আছিল কাৰণ উদ্ভিদৰ তুলনাত এই পৰ্যন্ত প্ৰাণীৰ গঠনৰ বিষয়ে বহুত কমেইহে জনা গৈছিল। উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বিষয়ে এই সিদ্ধান্তসমূহৰ পৰা কোষ তত্ত্বৰ তিনিটা নীতিৰ ভিতৰত দুটা নীতিৰ ধাৰণা কৰা হৈছিল।

• ১) সকলো জীৱিত জীৱ এটা বা ততোধিক কোষেৰে গঠিত
• ২) কোষেই হৈছে জীৱনৰ আটাইতকৈ মৌলিক একক

স্ফটিকীয়কৰণৰ দ্বাৰা মুক্ত কোষ গঠনৰ শ্লেইডেনৰ তত্ত্বক ১৮৫০ চনত ৰবাৰ্ট ৰেমাক, ৰুডলফ ভিৰচ' আৰু এলবাৰ্ট কলিকাৰে খণ্ডন কৰে।^৫ ১৮৫৫ চনত ৰুডলফ ভিৰচ’ৱে কোষ তত্ত্বৰ লগত তৃতীয়টো নীতি সংযোজন কৰে। লেটিন ভাষাত এই নীতিত Omnis cellula e cellula বুলি কোৱা হৈছে। এই অনুবাদ হ'ল:

• ৩) সকলো কোষ কেৱল পূৰ্বতে থকা কোষৰ পৰাই উদ্ভৱ হয়।

কিন্তু সকলো কোষ পূৰ্বতে থকা কোষৰ পৰা আহে বুলি ধাৰণাটো ইতিমধ্যে ৰবাৰ্ট ৰেমেকে প্ৰস্তাৱ কৰিছিল; ভিৰচ'ৱে ৰিমাকক লেখা-চোৰ কৰা বুলি ধাৰণা কৰিছে।^১১ ১৮৫২ চনত ৰেমাকে কোষ বিভাজনৰ ওপৰত পৰ্যবেক্ষণ প্ৰকাশ কৰি শ্লেইডেন আৰু শ্বৱানে প্ৰজন্মৰ আঁচনিৰ বিষয়ে ভুল বুলি দাবী কৰিছিল। তেওঁ ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে ক’লে যে ডুমৰ্টিয়ে প্ৰথমে প্ৰৱৰ্তন কৰা বাইনাৰী বিভাজন হৈছে নতুন প্ৰাণী কোষৰ প্ৰজনন কেনেকৈ কৰা হয়। এই নীতিটো যোগ হোৱাৰ পিছত ধ্ৰুপদী কোষ তত্ত্ব সম্পূৰ্ণ হৈ উঠিল।

আধুনিক ব্যাখ্যা

আধুনিক কোষ তত্ত্বৰ সাধাৰণতে গ্ৰহণ কৰা অংশসমূহৰ ভিতৰত আছে:

• জ্ঞাত সকলো জীৱ এটা বা ততোধিক কোষেৰে গঠিত।^১২
• সকলো জীৱিত কোষ বিভাজনৰ দ্বাৰা পূৰ্বতে থকা কোষৰ পৰা উদ্ভৱ হয়।
• কোষটোৱেই হৈছে সকলো জীৱৰ গঠন আৰু কাৰ্যৰ মৌলিক একক।^১৩
• জীৱৰ কাৰ্যকলাপ নিৰ্ভৰ কৰে স্বাধীন কোষৰ মুঠ কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত।^১৪
• শক্তিৰ প্ৰবাহ (বিপাকীয় ক্ৰিয়া আৰু জৈৱ ৰসায়ন) কোষৰ ভিতৰত ঘটে।
• কোষত ডি এন এ থাকে যিটো বিশেষভাৱে ক্ৰম’জমত পোৱা যায় আৰু কোষৰ নিউক্লিয়াছ আৰু চাইট’প্লাজমত পোৱা আৰ এন এ থাকে।^১৫
• একে প্ৰজাতিৰ জীৱত সকলো কোষৰ ৰাসায়নিক গঠন মূলতঃ একে।

বিপৰীত ধাৰণা

১৬৬৫ চনত মাইক্ৰস্কোপ ব্যৱহাৰ কৰি ৰবাৰ্ট হুকে প্ৰথমে এই কোষটো আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। প্ৰথম কোষ তত্ত্বৰ কৃতিত্ব ১৮৩০ চনত থিয়ড’ৰ শ্বৱান আৰু মেথিয়াছ জেকব শ্লেইডেনৰ কামৰ বাবে দিয়া হয়। এই তত্ত্বত কোষৰ অভ্যন্তৰীণ সামগ্ৰীক প্ৰ’ট’প্লাজম বুলি কোৱা হৈছিল আৰু ইয়াক জেলীৰ দৰে পদাৰ্থ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছিল, যাক কেতিয়াবা জীৱিত জেলী বুলিও কোৱা হৈছিল। প্ৰায় একে সময়তে কলয়ডাল ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ বিকাশ আৰম্ভ হয় আৰু বান্ধি ৰখা পানীৰ ধাৰণাবোৰৰ উন্মেষ ঘটে। কলয়ড হৈছে দ্ৰৱ আৰু স্থলবন্দৰৰ মাজৰ কিবা এটা, য'ত ব্ৰাউনিয়ান গতি পলস ৰোধ কৰিবলৈ যথেষ্ট। অৰ্ধপাৰ্যমান পৰ্দা, দ্ৰাৱকৰ বাবে পাৰ্যমান্য কিন্তু দ্ৰৱণীয় অণুৰ বাবে অভেদ্য বাধাৰ ধাৰণাটো প্ৰায় একে সময়তে গঢ় লৈ উঠিছিল। ১৮২৭ চনত অস্মোছিছ শব্দটোৰ উৎপত্তি হৈছিল আৰু শাৰীৰিক পৰিঘটনাৰ বাবে ইয়াৰ গুৰুত্ব উপলব্ধি কৰা হৈছিল যদিও ১৮৭৭ চনতহে উদ্ভিদবিদ ফেফাৰে কোষ শৰীৰবিজ্ঞানৰ মেমব্ৰেন তত্ত্ব প্ৰস্তাৱ কৰিছিল। এই দৃষ্টিভংগীত কোষটোক পাতল পৃষ্ঠ, প্লাজমা পৰ্দা আৰু কোষৰ পানী আৰু পটাছিয়াম আয়নৰ দৰে দ্ৰৱীভূত পদাৰ্থ পাতল দ্ৰৱৰ দৰে ভৌতিক অৱস্থাত থকা দেখা গৈছিল। ১৮৮৯ চনত হেমবাৰ্গাৰে বিভিন্ন দ্ৰৱীভূত পদাৰ্থৰ পাৰ্যমান্যতা নিৰ্ণয় কৰিবলৈ ইৰিথ্ৰ’চাইটৰ হেম’লাইছিছ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। কোষবোৰে নিজৰ ইলাষ্টিক সীমা অতিক্ৰম কৰি ফুলিবলৈ প্ৰয়োজনীয় সময় জুখিলে কোষৰ আয়তনৰ লগত হোৱা পৰিৱৰ্তনৰদ্বাৰা কোষত দ্ৰৱীভূত পদাৰ্থ প্ৰৱেশ কৰাৰ হাৰ অনুমান কৰিব পৰা গ’ল। তেওঁ এইটোও দেখিলে যে ৰক্তকণিকাত প্ৰায় ৫০% আপাত অদ্ৰৱক আয়তন থাকে আৰু পিছলৈ দেখুৱালে যে ইয়াৰ ভিতৰত কোষৰ প্ৰটিন আৰু অন্যান্য অদ্ৰৱক উপাদানৰ উপৰি হাইড্ৰেচনৰ পানীও অন্তৰ্ভুক্ত।

মেমব্ৰেন আৰু বাল্ক ফেজ তত্ত্ব

কোষৰ অস্মোছিছ, পাৰ্যমান্যতা আৰু বৈদ্যুতিক ধৰ্মৰ ওপৰত কৰা অধ্যয়নৰ প্ৰেক্ষাপটত দুটা বিপৰীত ধাৰণা গঢ় লৈ উঠিছিল।^১৬ প্ৰথমজনে এই ধৰ্মসমূহ সকলো প্লাজমা পৰ্দাৰ অন্তৰ্গত বুলি ধৰি লৈছিল আনহাতে আনটো প্ৰধান মতামত আছিল যে এই ধৰ্মসমূহৰ বাবে প্ৰ’ট’প্লাজম দায়ী। পৰীক্ষামূলক বাধাসমূহ অতিক্ৰম কৰিবলৈ তত্ত্বটোত এড-হক সংযোজন আৰু পৰিৱৰ্তনৰ ক্ৰমাগতভাৱে মেমব্ৰেন তত্ত্বৰ বিকাশ ঘটিছিল। অভাৰটনে (চাৰ্লছ ডাৰউইনৰ এজন দূৰ সম্পৰ্কীয় ভায়েক) প্ৰথমবাৰৰ বাবে ১৮৯৯ চনত লিপিড (তেল) প্লাজমা পৰ্দাৰ ধাৰণা প্ৰস্তাৱ কৰিছিল। লিপিড পৰ্দাৰ প্ৰধান দুৰ্বলতা আছিল পানীৰ প্ৰতি উচ্চ পাৰ্যমানতাৰ ব্যাখ্যাৰ অভাৱ, সেয়েহে নাথানছনে (১৯০৪) মোজাইক তত্ত্বটো প্ৰস্তাৱ কৰিছিল। এই দৃষ্টিভংগীত পৰ্দাখন বিশুদ্ধ লিপিড স্তৰ নহয়, বৰঞ্চ লিপিড থকা অঞ্চল আৰু অৰ্ধপাৰ্যমান জেল থকা অঞ্চলৰ মোজাইক। ৰুহলেণ্ডে মোজাইক তত্ত্বক পৰিশোধন কৰি ছিদ্ৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল যাতে সৰু অণুৰ অতিৰিক্ত পাৰ হ’ব পাৰে। যিহেতু পৰ্দাসমূহ সাধাৰণতে এনিয়নৰ প্ৰতি কম পাৰ্যমান্য, সেয়েহে লিঅ’নৰ মাইকেলিছে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে আয়ন ছিদ্ৰৰ বেৰত শোষিত হয়, যাৰ ফলত ইলেক্ট্ৰষ্টেটিক বিকৰ্ষণৰ দ্বাৰা ছিদ্ৰবোৰৰ পাৰ্যমান্যতা আয়নলৈ সলনি হয়। মাইকেলিছে পৰ্দাৰ সম্ভাৱনা প্ৰদৰ্শন কৰিছিল (১৯২৬) আৰু ইয়াক পৰ্দাৰ মাজেৰে আয়নৰ বিতৰণৰ সৈতে জড়িত বুলি প্ৰস্তাৱ কৰিছিল।^১৭