ভাৰতীয় দাৰ্শনিক
৬০ প্ৰবন্ধ
-
কপিল
কপিল (Kapila, সংস্কৃত: कपिल) বা কপিল মুনি এগৰাকী বৈদিক ঋষি। তেওঁ সাংখ্য দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক। সাংখ্য হৈছে ভাৰতীয় ষড়্দৰ্শনৰ মাজত এটি আস্তিক্যবাদী দৰ্শন। ভাগৱত পুৰাণত এই দৰ্শনৰ আস্তিক্যবাদী ধাৰাটোৰ উল্লেখ পোৱা যায়। হিন্দুসকলৰ প্ৰচলিত বিশ্বাস অনুসৰি, তেওঁ ব্ৰহ্মাৰ পৌত্ৰ মনুৰ বংশধৰ।
-
গাৰ্গী
গাৰ্গী বাচকন্বী (Gargi Vachaknavi, প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৯মৰ পৰা ৭ম শতিকা) এগৰাকী প্ৰাচীন ভাৰতীয় দাৰ্শনিক আছিল। বৈদিক সাহিত্যত তেওঁক এগৰাকী মহান প্ৰাকৃতিক দাৰ্শনিক হিচাপে সন্মানিত কৰা হয়, বেদৰ প্ৰসিদ্ধ ব্যাখ্যাকৰক, আৰু ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ জ্ঞান থকা ব্যক্তি হিচাপে ব্ৰহ্মবাদিনী বুলি জনা যায়।
-
মহৰ্ষি গৌতম
গৌতম (महर्षिः गौतम), হিন্দু ধৰ্মৰ এজন ঋষি আৰু ব্ৰাহ্মণ ঋষি দীৰ্ঘতমাৰ পুত্ৰ আছিল, যি জৈন আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মতো উল্লেখ আছে। যজুৰ্বেদ, ৰামায়ণ, গণেশ পুৰাণত গৌতমৰ উল্লেখ আছে আৰু তেওঁৰ পত্নী অহল্যাক ককৰ্থনা কৰাৰ বাবে জনাজাত।
-
শাণ্ডিল্য
শাণ্ডিল্য বৈদিক ঋষি আছিল আৰু শাণ্ডিল্য গোত্ৰৰ পূৰ্বপুৰুষ আছিল। এই নামটো সংস্কৃত শণ (মোটামুটিভাৱে, পূৰ্ণ), আৰু দিলাম (চন্দ্ৰ) শব্দৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, গতিকে ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে পূৰ্ণিমা, সেয়েহে ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে যে শাণ্ডিল্যৰ চন্দ্ৰঈশ্বৰৰ প্ৰতি অগাধ ভক্তি আছিল। তেওঁৰ বংশধৰসকলৰ চন্দ্ৰবংশীয় মাতৃবংশৰ।
-
অষ্টবক্ৰ
অষ্টবক্ৰ হিন্দু ধৰ্মৰ এজন পূজনীয় বৈদিক ঋষি। তেওঁৰ মাতৃৰফালৰপৰা ককাক আছিল বৈদিক ঋষি আৰুণি; পিতৃ-মাতৃ দুয়োজনেই আৰুণিৰ টোলৰ বৈদিক ছাত্ৰ আছিল। অষ্টবক্ৰই অধ্যয়ন কৰিছিল, ঋষি হৈছিল আৰু হিন্দু ইতিহাস মহাকাব্য আৰু পুৰাণৰ এক বিখ্যাত চৰিত্ৰ হৈ পৰিছিল।
-
চ্যৱন
চ্যৱন হিন্দু ধৰ্মৰ এজন ঋষি আছিল। উপনিষদত ভৃগু বাৰুণী নামেৰেও জনাজাত ভৃগুৰ পুত্ৰ আছিল আৰু অশ্বিনসকলে প্ৰস্তুত কৰা বিশেষ বনৌষধি মলম বা চ্যৱনপ্ৰাশ নামৰ টনিকৰদ্বাৰা সজীৱ কৰি তোলাৰ বাবে জনাজাত।
-
যাস্ক
যস্কা, (সংস্কৃত উচ্চাৰণ য়াস্কা, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব সপ্তম–৫ম শতিকা) এজন প্ৰাচীন ভাৰতীয় ব্যাকৰণবিদ আৰু বৈদিক ভাষাবিদ আছিল। পাণিনিৰ পূৰ্বে (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব সপ্তম–চতুৰ্থ শতিকা) তেওঁক পৰম্পৰাগতভাৱে সংস্কৃত ব্যাকৰণগত পৰম্পৰাৰ ভিতৰত "ব্যুৎপত্তি" (শব্দৰ ব্যাখ্যা) শাখা নিৰুক্ত আৰু ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি আদি-শব্দকোষ…
-
কনক দাস
কনক দাস (১৫০৯–১৬০৬) যাক দাসশ্ৰেষ্ঠ কনক দাস বুলিও জনা যায়, ভাৰতৰ বৰ্তমানৰ কৰ্ণাটকৰ এজন হৰিদাস সাধু আৰু দ্বৈত বেদান্তৰ দাৰ্শনিক আছিল। মধ্বাচাৰ্যৰ দ্বৈত দৰ্শনৰ অনুগামী আৰু ব্যাস তীৰ্থৰ শিষ্য আছিল। তেওঁ কৰ্ণাটকী সংগীতৰ সুৰকাৰ, কবি, সংস্কাৰক আৰু সংগীতজ্ঞ আছিল।
-
গংগেশ উপাধ্যায়
গংগেশ উপাধ্যায় (गङ्गेश) (১৪ শতিকাৰ প্ৰথমাৰ্ধ) মিথিলা ৰাজ্যৰ এজন ভাৰতীয় দাৰ্শনিক, যুক্তিবিদ আৰু গণিতজ্ঞ আছিল। তেওঁ নব্য-ন্যায় ("নতুন যুক্তি") ধাৰা প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
-
জৈমিনি
জৈমিনি আছিল এগৰাকী প্ৰাচীন ভাৰতীয় পণ্ডিত যিয়ে হিন্দু দৰ্শনৰ মীমাংসা ধাৰা প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। তেওঁ পৰাশৰৰ পুত্ৰ আৰু তেওঁক ব্যাস ঋষিৰ শিষ্য বুলি গণ্য কৰা হয়।
-
নৰহৰি তীৰ্থ
নৰহৰি তীৰ্থ (আনুমানিক ১২৪৩ - ১৩৩৩) এজন দ্বৈত দাৰ্শনিক, পণ্ডিত, ৰাষ্ট্ৰনেতা আৰু মধ্বাচাৰ্যৰ অন্যতম শিষ্য আছিল। শ্ৰীপদৰাজৰ সৈতে তেওঁক হৰিদাস আন্দোলনৰ আদিপুৰুষ বুলি গণ্য কৰা হয়। যদিও তেওঁৰ মাত্ৰ দুখন বিদ্বান গ্ৰন্থহে আছে, তথাপি ইয়াৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে ইয়াৰ বাক্যকুশলতা আৰু বিচ্যুতিৰ অভাৱ।
-
বাসুদেৱ সাৰ্বভৌম
বাসুদেৱ সাৰ্বভৌম ( Sanskrit: वासुदेव सर्वभौम ) এজন ভাৰতীয় দাৰ্শনিক আৰু ন্যায় শাস্ত্ৰৰ পণ্ডিত আছিল। তেওঁক সাৰ্বভৌম ভট্টাচাৰ্য বুলিও জনা যায়। তেওঁ মধ্য যুগৰ প্ৰায় ত্ৰয়োদশৰপৰা ১৪ শতিকাত জীয়াই আছিল। তেওঁ নবদ্বীপৰ আৰু ন্যায় শাস্ত্ৰ অধ্যয়নৰ বাবে মিথিলালৈ গৈছিল।
-
শ্বেতকেতু
শ্বেতকেতু চান্দোগ্য উপনিষদত উল্লেখ কৰা এজন ঋষি আছিল। তেওঁ উদ্দালক ঋষিৰ পুত্ৰ আছিল, যাৰ প্ৰকৃত নাম আছিল আৰুণি, আৰু ই জিজ্ঞাসাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। উপনিষদত শ্বেতকেতুৰ অজ্ঞানতাৰপৰা আত্মা আৰু সত্যৰ জ্ঞান(সত)লৈ পৰিৱৰ্তিত যাত্ৰাত জড়িত হৈ আছে।
-
ৰঘুনাথ শিৰোমণি
ৰঘুনাথ শিৰোমণি (অনুমাণিক ১৪৭৭–১৫৪৭) এজন ভাৰতীয় দাৰ্শনিক আৰু যুক্তিবিদ আছিল। তেওঁ মিথিলা বিদ্যাপীঠ নামে জনাজাত প্ৰাচীন মিথিলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ মুৰব্বী আছিল। পশ্চিমবংগ ৰাজ্যৰ বৰ্তমানৰ নাদিয়া জিলাৰ নবদ্বীপত এক ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল।
-
অশ্বঘোষ
অশ্বঘোষ (अश्वघोष; গ. ৮০ – গ. ১৫০ খ্ৰীষ্টাব্দ) ভাৰতৰ এজন সৰ্বাষ্টিবাদ বা মহাসংঘিক বৌদ্ধ দাৰ্শনিক, নাট্যকাৰ, কবি আৰু বক্তা আছিল। তেওঁ উত্তৰ ভাৰতৰ সাকেতত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল যাক অযোধ্যা বুলিও কোৱা হয়।
-
পক্ষধৰ মিশ্ৰ
পক্ষধৰ মিশ্ৰ (ওৰফে জয়দেৱ) আছিল পঞ্চদশ শতিকাৰ মিথিলা অঞ্চলৰ এজন ভাৰতীয় দাৰ্শনিক আৰু গংগেশৰ পৰম্পৰাত ন্যায় শাস্ত্ৰ সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক। খ্ৰীষ্টীয় পঞ্চদশ শতিকাৰ সময়ছোৱাত তেওঁ ন্যায় শাস্ত্ৰৰ সাধক আছিল। তেওঁ মিথিলাৰ ঐনিৱাৰ বংশৰ ৰজা ভৈৰৱ সিংহৰ ৰাজদৰবাৰৰ সদস্য আছিল।
-
পাৰ্শ্বনাথ
পাৰ্শ্বনাথ বা পাৰ্শ্ব আৰু পৰশনাথ, জৈন ধৰ্মৰ ২৪ জন তীৰ্থংকৰৰ ভিতৰত ২৩সংখ্যক আছিল। পৰম্পৰাগত বিৱৰণী অনুসৰি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব নৱম শতিকাত ভাৰতৰ বাৰাণসী চহৰত ইক্ষ্বাকু বংশৰ ৰজা অশ্বসেন আৰু ৰাণী বামাদেৱীৰ ঘৰত তেওঁৰ জন্ম হৈছিল।
-
মৈত্ৰেয়ী
মৈত্ৰেয়ী (Maitreyi, নামৰ অৰ্থ: "বন্ধুসুলভ") প্ৰাচীন ভাৰতৰ বৈদিক যুগৰ এগৰাকী হিন্দু দাৰ্শনিক। বৃহদাৰণ্যক উপনিষদ অনুসৰি তেওঁ বৈদিক ঋষি যাজ্ঞবল্ক্যেৰ দুই পত্নীৰ অন্যতম আছিল। ঋষি যাজ্ঞবল্ক্য আনুমানিক খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৮ম শতাব্দীৰ আছিল।
-
শংকৰ মিশ্ৰ
শংকৰ মিশ্ৰ, পঞ্চদশ শতিকাৰ সময়ছোৱাত মিথিলাত এজন ভাৰতীয় বৈদিক পণ্ডিত আছিল। তেওঁ ভাৰতীয় দৰ্শনৰ বৈশেষিক চিন্তাধাৰাৰ পণ্ডিত আছিল। বৈশেষিক দৰ্শন ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ছয়টা ধাৰাৰ ভিতৰত অন্যতম।
-
শৌনক
শৌনক (शौनक, ) শিক্ষকৰ বাবে আৰু অথৰ্ববেদৰ এটা শাখাৰ বাবে প্ৰয়োগ কৰা নাম। তেওঁ বিশেষকৈ এজন প্ৰখ্যাত সংস্কৃত ব্যাকৰণবিদ, ঋগ্বেদ-প্ৰতিশাখ্যা, বৃহদ্বতা, কাৰণ-ব্যূহ, ঋগ্বেদৰ ছটা অনুক্ৰমণী (সূচী) আৰু ঋগবেদৰ বিধানৰ ৰচক।
-
শ্ৰীপদৰাজ
শ্ৰীপদৰাজ (সংস্কৃত- श्रीपादराज) বা শ্ৰীপদৰায়, যাক লক্ষ্মীনাৰায়ণ তীৰ্থ বুলিও জনা যায়, এজন হিন্দু দ্বৈত দাৰ্শনিক, পণ্ডিত আৰু সুৰকাৰ আৰু মুলবাগালৰ মধ্বাচাৰ্য মঠৰ পুৰোহিত আছিল। তেওঁক নৰহৰি তীৰ্থৰ লগত হৰিদাস আন্দোলনৰ প্ৰতিষ্ঠাপক বুলি বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।
-
আয়াছী মিশ্ৰ
আয়াছী মিশ্ৰ চতুৰ্দশ শতিকাৰ সময়ছোৱাৰ মিথিলাৰ এজন ভাৰতীয় বৈদিক পণ্ডিত আছিল। তেওঁৰ প্ৰকৃত নাম আছিল ভৱনাথ মিশ্ৰ। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ তেওঁ ন্যায় শাস্ত্ৰৰ বিশিষ্ট পণ্ডিত আছিল। ভাৰতীয় তৰ্ক বুলিও জনাজাত ন্যায় শাস্ত্ৰ ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ছয়টা চিন্তাধাৰাৰ ভিতৰত অন্যতম।
-
আলৰা কালাম
আলৰা কালাম এগৰাকী সন্ন্যাসী আৰু ধ্যানৰ শিক্ষক আছিল। তেওঁ এজন শ্ৰমণ আছিল আৰু বৌদ্ধ শাস্ত্ৰ অনুসৰি গৌতম বুদ্ধৰ প্ৰথম গুৰু আছিল।
-
কালানোছ
কালানোছ, বা কেলানুছ (প্ৰাচীন গ্ৰীক: Καλανός; অনুমানিক ৩৯৮ – ৩২৩ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব) আছিল এজন নগ্ন ঋষি আৰু তক্ষশীলাৰ ব্ৰাহ্মণ ঋষি, যি মহান আলেকজেণ্ডাৰৰ লগত গৈছিল আৰু তেওঁৰ শিক্ষক আছিল।
-
কুমাৰিল ভট্ট
কুমাৰিল ভট্ট (অনুমানিক ৭ম শতিকা) এগৰাকী হিন্দু দাৰ্শনিক আৰু মধ্যযুগৰ আৰম্ভণিৰ ভাৰতৰ মীমাংসা দৰ্শন ধাৰাৰ পণ্ডিত। মীমাংসাৰ ওপৰত লিখা বহুতো বিভিন্ন গৱেষণা-গ্ৰন্থৰ বাবে তেওঁ বিখ্যাত, যেনে মীমাংসাশ্লোকৱৰ্তিকা।
-
ডাণ্ডামিচ
ডাণ্ডামিচ (সম্ভৱতঃ "দণ্ডায়ন-স্বামী"ৰ গ্ৰীক অনুবাদ) এজন দাৰ্শনিক, স্বামী আৰু নগ্ন(লেংটি পৰিধানকাৰী) ঋষি আছিল। তক্ষশীলাৰ ওচৰৰ এখন হাবিত, খৃ:পূ: চতুৰ্থ শতিকাত ভাৰত আক্ৰমণ কৰা আলেকজেণ্ডাৰে তেওঁৰ মুখা-মুখি হৈছিল। তেওঁক মাণ্ডেনেছ বুলিও কোৱা হয়।
-
প্ৰতাৰ্দনা
প্ৰতাৰ্দনা হিন্দু সাহিত্যত প্ৰচলিত চন্দ্ৰবংশ (চন্দ্ৰ বংশ)ৰ এজন ৰজা। তেওঁক দ্যুমন, শত্ৰুজিত, বৎস, ঋতধ্বজ, কুৱলাশ্ব বুলিও কোৱা হয়। তেওঁ কাশীৰ ৰজা দিৱোদাস আৰু যযাতি ৰজাৰ কন্যা মাধৱীৰ পুত্ৰ। তেওঁ অষ্টকৰ পিতৃ।
-
প্ৰৱাহন জয়ৱালী
প্ৰৱাহন জয়ৱালী বৈদিক যুগৰ শেষৰফালে (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব অষ্টম বা ৭ম শতিকা) পাঞ্চালৰ ৰজা আছিল। তেওঁৰ বিষয়ে বৃহদাৰণ্যক উপনিষদ (Vi.ii.9-13) আৰু চান্দোগ্য উপনিষদ (V.4-8)ত উল্লেখ কৰা হৈছে। কাশীৰ ৰজা অজাতশত্ৰু আৰু মাদ্ৰাৰ ৰজা অশ্বপতি কৈকেয়াৰ দৰে তেওঁকো এজন প্ৰধান হিন্দু দাৰ্শনিক-ৰজা হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে।
-
বৌদ্ধযান
বৌদ্ধযান আছিল এজন প্ৰাচীন ভাৰতীয় গণিতজ্ঞ আৰু বৈদিক ঋষি, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব অষ্টম-৭ম শতিকাৰ আশে-পাশে বাস কৰা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। প্ৰাথমিক ভাৰতীয় গণিত আৰু জ্যামিতিৰ অৱদানৰ বাবে তেওঁ প্ৰধানকৈ বৌদ্ধযান সূত্ৰৰ ৰচনাৰ বাবে বিখ্যাত।
-
ব’গাৰ
ব’গাৰ, ভোগৰ বা বোগনাথাৰ আছিল তামিল শৈৱী সিদ্ধাৰ। তেওঁ কলংগী নাথৰৰ শিষ্য আছিল। তেওঁৰ জন্ম হৈছিল পালানী পাহাৰৰ সমীপৰ বৈগাৱুৰত। কেইবাটাও পৰম্পৰা আৰু গ্ৰন্থত বৰ্ণনা কৰামতে তেওঁ মাক আৰু ককাকৰপৰা শিক্ষা লাভ কৰে। ব’গাৰে নিজেই তেওঁৰ গ্ৰন্থ “ব’গাৰ ৭০০০’’ত নিজৰ খিলঞ্জীয়া মূলৰ বৰ্ণনা কৰিছে।