যাস্ক

যস্কা, (সংস্কৃত উচ্চাৰণ য়াস্কা, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব সপ্তম–৫ম শতিকা^১) এজন প্ৰাচীন ভাৰতীয়^২ ব্যাকৰণবিদ^৩৪ আৰু বৈদিক ভাষাবিদ আছিল।^৫ পাণিনিৰ পূৰ্বে (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব সপ্তম–চতুৰ্থ শতিকা^৬৭৮) তেওঁক পৰম্পৰাগতভাৱে সংস্কৃত ব্যাকৰণগত পৰম্পৰাৰ ভিতৰত "ব্যুৎপত্তি" (শব্দৰ ব্যাখ্যা) শাখা নিৰুক্ত আৰু ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি আদি-শব্দকোষ নিঘান্তুৰ লেখক হিচাপে চিনাক্ত কৰা হয়।^৯ হিন্দু ধৰ্মৰ ছয় বেদাংগ (বেদৰ অংগ)ৰ ভিতৰত নিৰুক্ত অন্যতম। যস্কাক পূব আৰু পশ্চিম উভয়তে ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞানত পৰিণত হ'বলগীয়া শাখাৰ পূৰ্বসূৰী প্ৰতিষ্থাপক হিচাপে বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।^১০

তাৰিখ

পাণিনিয়ে তেওঁৰ আগত কমেও দহজন ব্যাকৰণবিদ আৰু ভাষাবিদৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। সুমিত্ৰ মংগেশ কাত্ৰেৰ মতে, তেওঁ উদ্ধৃত কৰা দহজন বৈদিক পণ্ডিতৰ নাম অপিছালী, কাশ্যপ, গাৰ্গ্য, গালৱ, চক্ৰবৰ্মন, ভৰদ্বাজ, শকতায়ন, শাকল্য, সেনক আৰু স্ফোতায়ন।^১১

যস্কাৰ সঠিক শতিকা নিৰ্ণয় কৰাটো কঠিন আৰু বিভিন্ন পণ্ডিতৰ ভিন্ন মতামত পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৭ম–৫ম শতিকাৰ।^১২

অৱদান

যস্কা নিৰুক্তৰ ৰচক,^১৩ ব্যুৎপত্তি, আভিধানিক শ্ৰেণী আৰু সংস্কৃত শব্দৰ অৰ্থবিজ্ঞানৰ ওপৰত ই এখন কাৰিকৰী গ্ৰন্থ। তেওঁক তেওঁৰ গ্ৰন্থত উল্লেখ থকা পুৰণি ব্যাকৰণবিদ আৰু বেদৰ ব্যাখ্যাকাৰী শকতায়নৰ উত্তৰাধিকাৰী বুলি ভবা হয়।

বিশেষকৈ বৈদিক গ্ৰন্থসমূহৰ ব্যাখ্যাৰ প্ৰসংগত কিছুমান বিশেষ শব্দৰ অৰ্থ কেনেকৈ লাভ কৰে সেই বিষয়ে নিৰুক্তত ব্যাখ্যা কৰাৰ প্ৰয়াস কৰা হৈছে। ইয়াত মূল আৰু প্ৰত্যয়ৰ পৰা শব্দ গঠনৰ নিয়মৰ ব্যৱস্থা, আৰু অনিয়মিত শব্দৰ নিৰ্ঘণ্ট অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে আৰু ই পিছৰ শব্দকোষ আৰু অভিধানৰ ভিত্তি গঠন কৰিছিল। ইয়াৰ তিনিটা ভাগত গঠিত, যেনে- (১) নিঘন্তুক, সমাৰ্থক শব্দৰ সংকলন; (২) নৈগম, বেদৰ বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ শব্দৰ সংকলন আৰু (৩) দৈৱত, দেৱতা আৰু যজ্ঞৰ সৈতে জড়িত শব্দ।

প্ৰাচীন ভাৰতৰ বৈদিক পাণ্ডিত্যৰ পাঠ্যক্ৰমত থকা ছয়খন বেদাংগ বা বাধ্যতামূলক বিষয়ৰ ভিতৰত নিৰুক্ত বা ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান আছিল অন্যতম।

আভিধানিক শ্ৰেণী আৰু বাক্যৰ অংশ

যস্কাই শব্দৰ চাৰিটা মূল শ্ৰেণীৰ সংজ্ঞা দিছিল:^১৪১৫

• নাম – বিশেষ্য বা দ্ৰব্য
• আখ্যাতা – ক্ৰিয়া
• উপসৰ্গ – পূৰ্ব-ক্ৰিয়া বা উপসৰ্গ
• নিপাত – অংশ, অপৰিৱৰ্তিত শব্দ (হয়তো বিভক্তি)

যস্কাই দুটা মূল অন্তৰ্নিহিত শ্ৰেণীক এককভাৱে উল্লেখ কৰিছিল: এটা প্ৰক্ৰিয়া বা এটা ক্ৰিয়া (ভৱ), আৰু এটা সত্তা বা এটা বস্তু (সত্ত্ব)। তাৰ পিছত তেওঁ প্ৰথমে ক্ৰিয়াৰ সংজ্ঞা দিছিল, যে য’ত ভাব (‘প্ৰক্ৰিয়া’) প্ৰধান হোৱাৰ বিপৰীতে বিশেষ্য হ’ল সেইটো, যিটোত সত্ত্বা (‘বস্তু’) প্ৰধান। 'প্ৰক্ৰিয়া' হ'ল এনেকুৱা যিটোৰ এটা ব্যাখ্যা অনুসৰি প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায় আৰু পিছৰ পৰ্যায় থাকে আৰু যেতিয়া এনে 'প্ৰক্ৰিয়া' প্ৰধান অৰ্থ হয়, তেতিয়া ব্ৰজতি-'খোজ' বা পাকতি-'ৰন্ধা'ৰ দৰে সসীম ক্ৰিয়া ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^১৪

কিন্তু বিশেষ্য / ক্ৰিয়াৰ এই বৈশিষ্ট্য নিৰ্ণয় অপৰ্যাপ্ত, কিয়নো কিছুমান প্ৰক্ৰিয়াৰ নামমাত্ৰ ৰূপো থাকিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, তেওঁ খোজ কাঢ়িবলৈ গৈছিল। সেয়েহে যস্কাই প্ৰস্তাৱ দিছিল যে, যেতিয়া কোনো প্ৰক্ৰিয়াক আৰম্ভণিৰপৰা শেষলৈকে বিস্তৃত ‘স্থিৰ’ বা ‘বিন্যাসিত’ ভৰ (মুৰ্ত) বুলি কোৱা হয়, তেতিয়া এটা বাক্য বিশেষ্য ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে, যেনে- ব্ৰজ্য, খোজকাঢ়ি যোৱা বা পাকতি, ৰন্ধা-বঢ়া কৰা। পিছৰটোক সাৰাংশ লক্ষ্যৰ ক্ষেত্ৰ হিচাপে চাব পাৰি,^১৬ যিহেতু প্ৰক্ৰিয়াটোত ক্ৰমৰ উপাদানৰ অভাৱ।

এই ধাৰণাসমূহ ব্যাকৰণগত দিশৰ আধুনিক ধাৰণাসমূহৰ সৈতে জড়িত, মুৰ্তই নিখুঁত আৰুভাৱে অসম্পূৰ্ণ দিশ গঠন কৰে।

যস্কাই কংক্ৰিট আৰু বিমূৰ্ত দুয়োটা বিশেষ্যৰ বাবেও পৰীক্ষা দিয়ে: বিশেষ্য হৈছে এনে শব্দ, যিবোৰক সৰ্বনামৰদ্বাৰা সূচাব পাৰি।

অৰ্থৰ বাহক হিচাপে শব্দ: পৰমাণুবাদ বনাম সামগ্ৰিকতাবাদ বিতৰ্ক

আধুনিক অৰ্থবোধক তত্ত্বৰ দৰেই যস্কায়ো শব্দক অৰ্থৰ মূল বাহক হিচাপে লয়। এই মতামত – যে শব্দৰ অৰ্থ সংজ্ঞায়িত কৰাত প্ৰাথমিক বা পছন্দৰ অন্তৰ্নিহিত মৰ্যাদা আছে, ইয়াত ভাৰতীয় পৰম্পৰাত বহু শতিকা ধৰি তীব্ৰ বিতৰ্ক চলি আছিল। এই বিতৰ্কৰ দুটা পক্ষক নিৰুক্ত (যস্কৰ নিৰুক্তৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, পৰমাণুবিদ), বনাম বৈয়াকৰণ (পাণিনি অনুসৰণ কৰা ব্যাকৰণবিদ, সামগ্ৰিকতাবাদী) বুলি ক’ব পাৰি আৰু এই বিতৰ্ক বাৰ শতিকাজুৰি বিভিন্ন ৰূপত চলি থাকিল, য’ত ন্যায়, মিমাংসা আৰু বৌদ্ধ দৰ্শনৰ বিভিন্ন দাৰ্শনিক জড়িত হৈ থাকিল।

যস্কাৰ পূৰ্বৰ প্ৰতিশাখ্যা গ্ৰন্থসমূহত, আৰু সম্ভৱতঃ শকতায়নতো, বিতৰ্কৰ মূল কথাটো সূত্ৰ ৰূপত ৰহস্যময়ভাৱে "সংহিতা পদ-প্ৰকৃতিঃ" বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। পৰমাণুবাদী দৃষ্টিভংগী অনুসৰি শব্দবোৰেই হ’ব প্ৰাথমিক উপাদান (প্ৰাকৃতি) যাৰ পৰা বাক্যটো গঠিত হয়, আনহাতে সামগ্ৰিক দৃষ্টিভংগীয়ে বাক্যটোক প্ৰাথমিক সত্ত্বা হিচাপে গণ্য কৰে, যিটো মূলতঃ ইয়াৰ উচ্চাৰণৰ প্ৰসংগত দিয়া হৈছে আৰু শব্দবোৰ বিশ্লেষণ আৰু বিমূৰ্ততাৰ জৰিয়তেহে পোৱা যায়।

এই বিতৰ্কটো ভাষিক খণ্ডসমূহৰ পৰমাণুবাদী বনাম সামগ্ৰিক ব্যাখ্যাৰ সৈতে জড়িত – পৰম্পৰাগত অৰ্থবিজ্ঞান আৰু জ্ঞানমূলক ভাষাবিজ্ঞানৰ মাজত আজিও শব্দৰ নিজৰ অৰ্থগত ব্যাখ্যা আছে নেকি যিবোৰক ডাঙৰ সূত্ৰ গঠন কৰিবলৈ ৰচনা কৰিব পাৰি নে নোৱাৰি, সেই দৃষ্টিভংগীক লৈ এক একেধৰণৰ বিতৰ্ক চলি আছে। অৰ্থবিজ্ঞানৰ জ্ঞানমূলক ভাষাবিজ্ঞানৰ দৃষ্টিভংগী হ’ল, শব্দৰ যিকোনো সংজ্ঞাই শেষত ইয়াৰ অৰ্থক বাধা দিয়ে, কাৰণ শব্দ এটাৰ প্ৰকৃত অৰ্থ বৃহৎ সংখ্যক ব্যক্তিগত প্ৰসংগভিত্তিক ইংগিত বিবেচনা কৰিলেহে ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি।

ব্যুৎপত্তিগতভাৱে বিশেষ্যৰ উৎপত্তি থল ক্ৰিয়া

যস্কাই এই মতামতকো ৰক্ষা কৰে, যিটো প্ৰথমে শকতায়নৰ হেৰুৱা গ্ৰন্থত উপস্থাপন কৰা হৈছে যে, ব্যুৎপত্তিগতভাৱে বেছিভাগ বিশেষ্যৰ উৎপত্তি ক্ৰিয়াৰ পৰাই হয়। এই দৃষ্টিভংগী এই স্থিতিৰ সৈতে জড়িত যে এজেণ্ট শ্ৰেণীসমূহ সংজ্ঞায়িত কৰাত আচৰণসমূহ অন্তৰ্নিহিতভাৱে, ধৰা হ’ল, ৰূপৰ বাবে প্ৰাথমিক। এইটোও কেইবা শতিকা ধৰি যথেষ্ট বিতৰ্কৰ উৎস আছিল (বিস্তাৰিতভাৱে শকতায়ন চাওক)।