প্ৰৱাহন জয়ৱালী

প্ৰৱাহন জয়ৱালী বৈদিক যুগৰ শেষৰফালে (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব অষ্টম বা ৭ম শতিকা) পাঞ্চালৰ ৰজা আছিল। তেওঁৰ বিষয়ে বৃহদাৰণ্যক উপনিষদ (Vi.ii.9-13) আৰু চান্দোগ্য উপনিষদ (V.4-8)ত উল্লেখ কৰা হৈছে।^১

কাশীৰ ৰজা অজাতশত্ৰু আৰু মাদ্ৰাৰ ৰজা অশ্বপতি কৈকেয়াৰ দৰে তেওঁকো এজন প্ৰধান হিন্দু দাৰ্শনিক-ৰজা হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। তেওঁ বিদেহৰ ৰজা জনকৰ সমসাময়িক আছিল আৰু কম্পিলা-নগৰৰপৰা শাসন কৰা উত্তৰ পঞ্চাল-ৰত্তৰ বিখ্যাত ৰজাসকলৰ ভিতৰত অন্যতম, আন কেইজন হৈছে ক্ৰাইৱ্য, কেশিন ডালভ্য, শোনা সত্ৰসাহ আৰু দুৰ্মুখ।^২

তেওঁ ধৌম্য অযোদৰ (মহাভাৰত I.iii.20) শিষ্য উদ্দালক আৰুণিৰ পুত্ৰ শ্বেতকেতুক শিক্ষা দিয়ে, তেওঁৰ বিখ্যাত পঞ্চগনি বিদ্যা অৰ্থাৎ পুনৰ্জন্ম প্ৰক্ৰিয়াৰ ব্যাখ্যা কৰা "পঞ্চ অগ্নিৰ মতবাদ", যিটো এটা উপাসনা।

পঞ্চ অগ্নিৰ মতবাদ ৰজাৰ পাঁচটা প্ৰশ্নৰ উত্তৰত সৃষ্টি হৈছিল^৩৪ আৰু, এইদৰেই 'প্ৰব্ৰজনৰ দ্বৈতপথৰ মতবাদ' শিকাইছিল, যাৰ জ্ঞান ব্ৰাহ্মণসকলৰ হাতত আগতে কেতিয়াও নাছিল।^৫

ঐতিহাসিক উল্লেখ

প্ৰৱাহন জয়ৱালী, যি উদ্গিথাত সুপৰিচিত আছিল, তেওঁ ধৰি লৈছিল যে, বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডই প্ৰতিটো পৰ্যায়তে ত্যাগৰ নীতি প্ৰদৰ্শন কৰে স্বৰ্গ নিজেই এক মহা বেদী, য’ত সূৰ্য এই বলিদানত আগবঢ়োৱা এক বলি অৰ্থাৎ শ্ৰদ্ধাৰপৰা ইন্ধন হিচাপে জ্বলি আছে, চন্দ্ৰ উদয় হয়; আকৌ আকাশলৈ চাই দেখা যায় যে প্ৰজ্ঞান হৈছে সেই মহাবেদী য’ত বছৰটো এই বলিদানত আগবঢ়োৱা বলিদানৰপৰা ইন্ধন হিচাপে জ্বলি আছে, অৰ্থাৎ চন্দ্ৰ উদয় হয়, বৰষুণ হয়; তেতিয়া আকৌ সমগ্ৰ জগতখন এটা মহান বেদী য'ত এই বলিদানত আগবঢ়োৱা বলিদানৰপৰা ইন্ধন হিচাপে পৃথিৱী বিকশিত হৈ উঠে, অৰ্থাৎ বৰষুণ, উত্থান খাদ্য; মানুহ নিজেই এক ডাঙৰ বেদী, য'ত খোলা মুখখনেই তেওঁৰ বলিদানত আগবঢ়োৱা বলিদানৰ ইন্ধন, অৰ্থাৎ খাদ্য, উত্থান বীজ; আৰু শেষত নাৰী নিজেই এটা মহান বেদী য’ত বীজ বলি হিচাপে আগবঢ়োৱা হয়, মানুহৰ উত্থান হয়। এইটোৱেই তেওঁৰ বিখ্যাত "পাঁচ জুইৰ মতবাদ।"^৬ কৌশিতকী উপনিষদ সংস্কৰণত এই জ্ঞান ৰজা চিত্ৰ গংগায়ানীয়ে (গাৰ্গ্যয়নী) প্ৰদান কৰিছে, যিটো সংস্কৰণত নিজৰ শিক্ষাৰ বাবে গৌৰৱ কৰা অহংকাৰী আৰু উত্তাল শ্বেতকেতুৰ অহংকাৰৰ পৰিৱৰ্তে গৌতম উদ্দালকৰ অজ্ঞানত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।^৭

চান্দোগ্য উপনিষদৰপৰা জনা যায় যে, প্ৰৱাহন জয়ৱালীয়ে অনুমান কৰিছিল যে, 'মহাকাশ' (আকাশ) সকলো বস্তুৰ চূড়ান্ত বাসস্থান।^৮ উদগীত বিশেষজ্ঞ শিলক সালাৱত্য আৰু চৈকিতায়ন ডালভ্য উদাৰ শণ্ডিল্য আৰু সত্যকাম জাবালাৰ পিছত জন্ম লোৱা প্ৰৱাহন জয়ৱালীৰ শিষ্য আছিল, যাৰ সৈতে তেওঁলোকে জগতৰ উৎপত্তিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিছিল। শিলাকে দ্ৰৱটো 'পানী'ত পাইছিল; ডালভ্য, ‘স্বৰ্গ’ত; আৰু প্ৰৱাহন জয়ৱালী, ব্ৰহ্মক বুজোৱা ‘স্থান’ (আকাশ)ত। প্ৰৱাহন জয়ৱালীৰ তিনিটা উল্লেখযোগ্য জল্পনা-কল্পনা হ’ল – ক) আত্মাৰ অমৰত্বৰ মতবাদ, খ) পুনৰ্জন্ম আৰু প্ৰতিশোধ (স্বৰ্গ আৰু নৰক) বা আত্মাৰ স্থানান্তৰিত বিশ্বাসৰ প্ৰথম দাৰ্শনিক স্বীকৃতি, আৰু গ) মানুহৰ বাহিৰে আন সত্তাত আত্মাৰ অলৌকিকতা অস্বীকাৰ। তেৱোঁ জাবালাৰ দৰে শৰীৰৰ মৃত্যুৰ পাছত আত্মাই লোৱা পথ দেৱায়ণ (দেৱতাৰ পথ)ৰ বৰ্ণনা কৰিছিল – জ্ঞানী ব্যক্তিৰ আলোকময় ৰূপ ধাৰণ কৰা আত্মা পোহৰৰপৰা বৃহত্তৰ পোহৰলৈ গৈ ব্ৰহ্মৰ ওচৰ নাপায়। তেওঁ লৌকিক আত্মা, নৰকীয় আত্মা আৰু প্ৰাণী আত্মাৰ কথা কয়। তেওঁৰ অমৰত্বৰ মতবাদ আৰু সাধাৰণ অন্তকালীন তত্ত্বৰদ্বাৰা তেওঁ বুজাইছে যে প্ৰজন্মৰ জগতখন কেতিয়াও পূৰ্ণ নহয়।^৯