কুমাৰিল ভট্ট

কুমাৰিল ভট্ট (অনুমানিক ৭ম শতিকা) এগৰাকী হিন্দু দাৰ্শনিক আৰু মধ্যযুগৰ আৰম্ভণিৰ ভাৰতৰ মীমাংসা দৰ্শন ধাৰাৰ পণ্ডিত। মীমাংসাৰ ওপৰত লিখা বহুতো বিভিন্ন গৱেষণা-গ্ৰন্থৰ বাবে তেওঁ বিখ্যাত, যেনে মীমাংসাশ্লোকৱৰ্তিকা। ভট্ট আছিল বৈদিক নিষেধাজ্ঞাৰ পৰম বৈধতাৰ ওপৰত অটল বিশ্বাসী, পূৰ্ব-মীমাংসাৰ বিশেষজ্ঞ আৰু নিশ্চিত পৰম্পৰাৰ অনুগামী ^১ জৈমিনিৰ পূৰ্ব মীমাংসা সূত্ৰৰ ওপৰত শবৰৰ টীকাৰ উপ-টীকা হিচাপে প্ৰধানকৈ ৱৰ্তিকা ৰচনা কৰা হৈছে। তেওঁৰ দৰ্শনক কিছুমান পণ্ডিতে অস্তিত্ববাদী বাস্তৱবাদ বুলি শ্ৰেণীভুক্ত কৰিছে।^২

ব্যক্তিগত ঈশ্বৰৰ বিষয়ে কুমাৰিল ভট্টৰ মতামত সম্পৰ্কে পণ্ডিতসকলৰ মাজত মত-পাৰ্থক্য আছে। উদাহৰণস্বৰূপে, মাণিক বাচকৰে বিশ্বাস কৰিছিল যে ভট্টই ব্যক্তিগত ঈশ্বৰ^৩ (সগুণ ব্ৰহ্ম)ক প্ৰচাৰ কৰিছিল, যিটো মীমাংসা পন্থাৰ সৈতে সংঘাতত লিপ্ত। কুমাৰিল ভট্টই তেওঁৰ ৱাৰ্তিকত সৃষ্টিকৰ্তা ঈশ্বৰৰ তত্ত্বৰ বিৰুদ্ধে বহুখিনি যুক্তি আগবঢ়াইছে^৪ আৰু বেদত নিৰ্দেশ কৰা কাৰ্যসমূহত দেৱতাৰ বাহ্যিক হস্তক্ষেপ অবিহনে নিৰ্দিষ্ট ফলাফল পোৱা যায় বুলি ধৰি লৈছে।

বেদসমূহ অৰক্ষিত (অপৌৰুষেয়) বুলি মীমাংসিক বিশ্বাসৰ যুক্তিসংগত প্ৰণয়নৰ বাবেও কুমাৰিলক কৃতিত্ব দিয়া হয়। বিশেষকৈ মধ্যযুগীয় বৌদ্ধ আদৰ্শবাদৰ বিৰুদ্ধে বৈদিক পৰম্পৰা ৰক্ষাৰ বাবে তেওঁ পৰিচিত।^৫ তেওঁৰ এই ৰচনাই ভাৰতীয় দৰ্শনৰ অন্যান্য পন্থাসমূহক প্ৰৱলভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছিল,^৬ ইয়াৰ বাহিৰে মীমাংসাই উপনিষদসমূহক বেদৰ অধীন বুলি গণ্য কৰিলেও বেদান্ত পন্থাই তেনেকৈ নাভাবে।

প্ৰাথমিক জীৱন

কুমাৰিল ভট্টৰ জন্মস্থান ক’ত জনা নাযায়। ষোড়শ শতিকাৰ বৌদ্ধ পণ্ডিত তাৰানাথৰ মতে, কুমাৰিল দক্ষিণ ভাৰতৰ বাসিন্দা আছিল। কিন্তু আনন্দগিৰিৰ শংকৰ-বিজয়ত কোৱা হৈছে যে, কুমাৰিল "উত্তৰ"ৰপৰা আহিছিল, আৰু দক্ষিণৰ বৌদ্ধ আৰু জৈনসকলৰ ওপৰত বিতৰ্ক কৰিছিল।^৭

আন এটা তত্ত্ব হ’ল, তেওঁ পূব ভাৰতৰ পৰা, বিশেষকৈ কামৰূপ (দ্ব্যৰ্থতা দূৰীকৰণ পৃষ্ঠা) (বৰ্তমানৰ অসম)ৰপৰা আহিছিল। “শেষ’’ৰ সৰ্বসিদ্ধান্ত-ৰহস্যত তেওঁৰ বাবে পূৰ্বাঞ্চলৰ ভট্টাচাৰ্য উপাধি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। তেওঁৰ লেখাৰপৰা বুজা যায় যে, তেওঁ ৰেচম উৎপাদনৰ সৈতে পৰিচিত আছিল, যিটো বৰ্তমানৰ অসমত সাধাৰণ বিষয়।^৮ ওপৰঞ্চি আন এটা তত্ত্ব হ’ল, তেওঁ অসমৰ সৈতে সংস্কৃতিৰ মিল থকা মিথিলাৰপৰা আহিছে আৰু এই বিষয়ত আন এজনা পণ্ডিত মণ্ডনা মিশ্ৰক সৃষ্টি কৰিছিল। মিথিলাৰ কিংবদন্তি অনুসৰি মিথিলা অঞ্চলৰ ৱৎসিমাৰ বা ভাটপুৰাত থকাদিহ কুমাৰিল ভট্টৰ জন্মস্থান বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।^{৯১০১১১২}

ভাষাবিজ্ঞানৰ দৃষ্টিভংগী

কুমাৰিল ভট্ট আৰু তেওঁৰ অনুগামীসকলে ভট্টৰ মত নামেৰে জনাজাত মীমাংসা পৰম্পৰাত শব্দাৰ্থবিজ্ঞানৰ এক শক্তিশালী ৰচনামূলক দৃষ্টিভংগীৰ বাবে যুক্তি আগবঢ়াইছিল যাক অভিতন্বয় বা "যিটো চিহ্নিত কৰা হৈছে তাৰ নামকৰণ" বুলি কোৱা হয়। এই দৃষ্টিত ব্যক্তিগত শব্দৰ অৰ্থ প্ৰথমে বুজি পোৱাৰ পিছতহে বাক্যৰ অৰ্থ বুজা হৈছিল। শব্দৰ উল্লেখকাৰী আছিল স্বাধীন, সম্পূৰ্ণ বস্তু, যিটো দৃষ্টিভংগী দাৰ্শনিক ডেনিয়েল আৰ্নল্ডৰ মতে, ভাষাৰ প্ৰতি ফ'ড'ৰিয়ান দৃষ্টিভংগীৰ ওচৰ চপা।^১৩ তেওঁ তেওঁৰ গ্ৰন্থসমূহত কেইবাটাও তামিল শব্দও ব্যৱহাৰ কৰিছিল, য’ত উত্তৰ ভাৰতীয় উৎসসমূহত দ্ৰাবিড় নামৰ প্ৰাচীন উল্লেখসমূহৰ ভিতৰত এটাও আছিল, যিটো তেওঁৰ তন্ত্ৰৱাৰ্তিকত পোৱা গৈছে।^১৪

বাক্য অৰ্থৰ ওপৰত উল্লেখ কৰা মতামতৰ ওপৰত মীমাংসাৰ ভিতৰৰ প্ৰভাকৰ ধাৰাৰ অনুগামীসকলে প্ৰায় সাত-আঠ শতিকা ধৰি বিতৰ্ক কৰিছিল আৰু তেওঁলোকে যুক্তি দিছিল যে, শব্দই প্ৰত্যক্ষভাৱে অৰ্থ নিৰ্ধাৰণ নকৰে। বৰঞ্চ শব্দৰ অৰ্থ ইতিমধ্যে আন শব্দৰ সৈতে জড়িত বুলি বুজা যায় (অন্বিতাভিধান, অন্বিতা = সংযুক্ত; অভিধান = অৰ্থ)। এই মতামত ভৰ্তৃহৰিৰ স্ফোটা তত্ত্বৰ সামগ্ৰিক যুক্তিৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত হৈছিল।^১৫ মূলতঃ প্ৰভাকৰসকলে যুক্তি দিছিল যে, বাক্যৰ অৰ্থসমূহ প্ৰত্যক্ষভাৱে ধৰি লোৱা হয়, ধাৰণাৰ আৰু প্ৰসংগভিত্তিক ইংগিতৰ পৰা, ব্যক্তিগত শব্দৰ অৰ্থসমূহ এককভাৱে ধৰি লোৱাৰ পৰ্যায়টো এৰি,^১৬ ভাষিক আণ্ডাৰস্পেচিফিকেশনৰ আধুনিক দৃষ্টিভংগীৰ দৰেই, যিটো শব্দাৰ্থবিজ্ঞানত গতিশীলতাৰ সৈতে জড়িত, যিয়ে বাক্য অৰ্থৰ বিশুদ্ধভাৱে ৰচনামূলক পদ্ধতিৰ বিৰোধিতাও কৰে।

জ্ঞানতাত্ত্বিক দৃষ্টিভংগী

কুমাৰিল ভট্টই তেওঁৰ গ্ৰন্থ শ্লোকৱৰ্তিকাত যুক্তি দিছে যে জ্ঞানসমূহ অন্তৰ্নিহিতভাৱে বৈধ (স্বতঃ প্ৰমাণ্য):^১৫

এইটো বুজিব লাগে যে সকলো প্ৰমাণৰেই অন্তৰ্নিহিতভাৱে প্ৰামাণিত হোৱাৰ গুণ আছে; কাৰণ ইতিমধ্যেই নিজৰদ্বাৰা উৎপত্তি নোহোৱা ক্ষমতা (স্বতঃ) আন একোৱেই উৎপন্ন কৰিব নোৱাৰে।

কুমাৰিলই জ্ঞানসমূহক বৈধ বুলি গ্ৰহণ কৰাৰ আগতে দ্বিতীয় ক্ৰমৰ ন্যায্যতা প্ৰদানৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ বিৰুদ্ধে যুক্তি আগবঢ়ায়।^১৫

বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰক্ষা

কুমাৰল ভট্ট মধ্যযুগীয় বৌদ্ধ আদৰ্শবাদৰ বিৰুদ্ধে বৈদিক পৰম্পৰা ৰক্ষাৰ বাবে জনাজাত।^১৭ বৈদিক শাস্ত্ৰৰ শ্ৰেষ্ঠত্ব প্ৰমাণ কৰাৰ উদ্দেশ্যে কুমাৰিল ভট্টই কেইবাটাও নতুন যুক্তি দাঙি ধৰিছিল:

১) "বৌদ্ধ (বা জৈন) শাস্ত্ৰ শুদ্ধ হ’ব নাছিল কাৰণ ইয়াত কেইবাটাও ব্যাকৰণগত ভুল আছিল।" তেওঁ বিশেষভাৱে বৌদ্ধ পদটো লৈছে- ‘ইমে সম্খদা ধম্মা সম্ভৱন্তি সকাৰণ অকাৰণ বিনাসন্তি’ (কাৰণ উপস্থিত থাকিলে এই পৰিঘটনাবোৰ উদ্ভৱ হয় আৰু কাৰণ অনুপস্থিত হ’লে বিনষ্ট হয়)। এইদৰে তেওঁ নিজৰ যুক্তি উপস্থাপন কৰিছে:^১৮

বৌদ্ধ আৰু জৈনসকলৰ শাস্ত্ৰসমূহ অতিশয় ভুল (আসাধু) ভাষা, মগধ বা দক্ষিণাত্য ভাষাৰ শব্দ, আনকি তেওঁলোকৰ উপভাষাত (তদোপভ্ৰংশ) ৰচনা কৰা হৈছে। গতিকে মিছা ৰচনা (অসন্নিবন্ধন), সেইবোৰ প্ৰকৃত জ্ঞান (শাস্ত্ৰ) হ'ব নোৱাৰে ... ইয়াৰ বিপৰীতে বেদৰ ৰূপটোৱেই (সুসংহত ভাষা) ইয়াৰ কৰ্তৃত্ব স্বাধীন আৰু নিৰপেক্ষ বুলি প্ৰমাণ কৰে।

২) প্ৰত্যেক ধাৰাই কোনোবা নহয় কোনোবা শাস্ত্ৰ শুদ্ধ বুলি ধৰি লৈছিল। বেদক একমাত্ৰ শুদ্ধ শাস্ত্ৰ বুলি দেখুৱাবলৈ কুমাৰিলে কৈছিল যে "এজন লেখকৰ অনুপস্থিতিয়ে বেদক সকলো নিন্দাৰপৰা ৰক্ষা কৰিব" (অপৌৰুষেয়)।^১৯ "বৌদ্ধ শাস্ত্ৰৰ কোনো বিষয়-বস্তুকে আত্মাত ভুল বুলি প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰমাণ কৰাৰ কোনো উপায় নাছিল...", যদিহে শাস্ত্ৰখনৰ বৈধতা আৰু চিৰন্তন স্বৰূপক প্ৰত্যাহ্বান জনোৱা নহয়। বুদ্ধৰ পৰিনিৰ্বাণৰ পিছত পালি কেনন ৰচনা হোৱা বুলি সকলোৱে জানে। তদুপৰি, সেইবোৰ বুদ্ধৰ কথা হ’লেও বেদৰ দৰে সেইবোৰ চিৰন্তন বা গৰাকীবিহীন নাছিল।

৩) সৌত্ৰাণ্ত্ৰিক বৌদ্ধ পন্থাই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডখন ক্ষণিক বুলি বিশ্বাস কৰিছিল। কুমাৰিলে কৈছিল যে, বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড প্ৰতি মুহূৰ্তত নোহোৱা হৈ নাযায়, সেইটো লক্ষ্য কৰিলে এইটো অৰ্থহীন। এটা মুহূৰ্তৰ সময়সীমা যিমানেই সৰু নহওক কিয়, কোনোবাই সেই মুহূৰ্তটোক অসীমভাৱে আৰু অধিক অংশত ভাগ কৰিব পাৰিলেহেঁতেন। কুমাৰিলে যুক্তি দিছে: "যদি বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ অস্তিত্ব এটা মুহূৰ্তৰ মাজত নাথাকে, তেন্তে এই মুহূৰ্তৰ ভিতৰত কোনটো মুহূৰ্তত ইয়াৰ অস্তিত্ব আছে?" যিহেতু এটা মুহূৰ্ত অসীমভাৱে সৰু হ’ব পাৰে, সেয়েহে ভট্টই যুক্তি দিছিল যে বৌদ্ধসকলে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড অস্তিত্বহীন বুলি দাবী কৰিছে।

৪) উপলব্ধিৰ নিৰ্ণয় (প্ৰত্যক্ষ পৰিচ্ছদ)।^২০ কিছুমান পণ্ডিতৰ মতে কুমাৰিলৰ বৌদ্ধ দৰ্শনৰ বুজা-বুজি তেওঁৰ সময়ৰ আন কোনো অবৌদ্ধ দাৰ্শনিকতকৈ বহু বেছি আছিল।^২১ বিকল্প দৃষ্টিভংগীৰ বাবে Taber 2010 চাওক।^২২

বুটন ৰিনচেন ড্ৰাবৰ মতে, কুমাৰিলে ব্ৰাহ্মণ্যৰ বস্ত্ৰ লৈ যোৱাৰ সময়ত তেওঁৰ ভতিজা ধৰ্মকীৰ্তিক ককৰ্থনা কৰিছিল। ফলত ধৰ্মকীৰ্তিক খেদি পঠিওৱা হয় আৰু সকলো অবৌদ্ধ পাষণ্ডক পৰাস্ত কৰাৰ সংকল্প লৈ তেওঁ ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে বৌদ্ধ শৃংখলাৰ পোছাক লৈ যায়।^২৩

কিংবদন্তি জীৱন

কিংবদন্তি অনুসৰি কুমাৰিলই বৈদিক ধৰ্মৰ সপক্ষে বৌদ্ধ মতবাদক খণ্ডন কৰাৰ লক্ষ্যৰে নালন্দাত (পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ চতুৰ্থ শতিকাৰ বিশ্ববিদ্যালয়) বৌদ্ধ ধৰ্ম অধ্যয়ন কৰিবলৈ গৈছিল।^২৪ শিক্ষকৰ (ধৰ্মকীৰ্তি) বৈদিক ৰীতি-নীতিক উপহাস কৰাৰ প্ৰতিবাদত তেওঁক বিশ্ববিদ্যালয়ৰপৰা বহিষ্কাৰ কৰা হৈছিল। কিংবদন্তি অনুসৰি বিশ্ববিদ্যালয়ৰ গম্বুজৰপৰা পেলাই দিয়া হৈছিল যদিও "যদি বেদ চূড়ান্ত হয় তেন্তে মই মৃত্যুৰপৰা ৰক্ষা পাম" বুলি দাবী কৰি আঘাতৰপৰা ৰক্ষা পৰে। আধুনিক মীমাংসা পণ্ডিত আৰু বেদান্তৰ অনুগামীসকলে বিশ্বাস কৰে যে, ইয়াৰ কাৰণ হ’ল তেওঁ বেদৰ নিৰ্ভুলতাৰ ওপৰত এটা চৰ্ত আৰোপ কৰিছিল, যাৰ ফলত হিন্দু বিশ্বাসক উৎসাহিত হৈছিল যে বেদৰ নিৰ্ভুলতাক লৈ সন্দেহ কৰা উচিতো নহয়।

চতুৰ্দশ শতিকাৰ শংকৰৰ জীৱনৰ ওপৰত লিখা হাজিঅ'গ্ৰাফিক গ্ৰন্থ মাধৱীয় শংকৰ দিগ্বিজয়মত দাবী কৰা হৈছে যে শংকৰে ভট্টক মৃত্যুশয্যাত বিতৰ্কৰ বাবে প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল।^২৫ কুমাৰিল ভট্টই শংকৰৰ লগত বিতৰ্ক কৰিব নোৱাৰিলে, কাৰণ তেওঁ নিজৰ বৌদ্ধ গুৰুক প্ৰয়াগৰাজত গংগাৰ পাৰত বেদ ব্যৱহাৰ কৰি বিতৰ্কত পৰাস্ত কৰি আত্মজাহ কৰাই নিজকে অসন্মান কৰা বুলি শাস্তি দিছিল আৰু তাৰ পৰিৱৰ্তে মহিষ্মতীত তেওঁৰ ছাত্ৰ মণ্ডন মিশ্ৰৰ সৈতে তৰ্ক কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল।