জৈমিনি

জৈমিনি আছিল এগৰাকী প্ৰাচীন ভাৰতীয় পণ্ডিত যিয়ে হিন্দু দৰ্শনৰ মীমাংসা ধাৰা প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। তেওঁ পৰাশৰৰ পুত্ৰ আৰু তেওঁক ব্যাস ঋষিৰ শিষ্য বুলি গণ্য কৰা হয়। তেওঁক পৰম্পৰাগতভাৱে মীমাংসা সূত্ৰ^১২ আৰু জৈমিনি সূত্ৰৰ লেখক বুলি কোৱা হয়,^৩৪ তেওঁৰ জীৱন খ্ৰীষ্টপূৰ্ব চতুৰ্থৰপৰা দ্বিতীয় শতিকাৰ আশে-পাশে আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।^৩৫ কিছুমান পণ্ডিতে তেওঁক খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৫০ চনৰপৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫০ চনৰ ভিতৰত বুলি কয়।^৬ তেওঁৰ ধাৰাটোক অদেৱতাবাদী বুলি গণ্য কৰা হয়,^৭ কিন্তু ইয়াত বেদৰ আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ অংশসমূহক ধৰ্মৰ বাবে অপৰিহাৰ্য বুলি গুৰুত্ব দিয়া হয়।^৮ পুৰণি বৈদিক ৰীতি-নীতিৰ অধ্যয়নৰ বাবে জৈমিনি পৰিচিত।

জৈমিনিৰ গুৰু আছিল বদৰায়ণ,^২ যিয়ে হিন্দু দৰ্শনৰ বেদান্ত ধাৰা প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। ব্ৰহ্মসূত্ৰ ৰচনা কৰাৰ কৃতিত্বও তেওঁক দিয়া হয়।^৯ বদৰায়ণ আৰু জৈমিনি দুয়োজনে ইজনে সিজনৰ তত্ত্ব বিশ্লেষণ কৰি থাকোঁতে ইজনে সিজনৰ উদ্ধৃতি দিছিল। বদৰায়নে জ্ঞানৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে, আনহাতে জৈমিনিয়ে আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। কেতিয়াবা ইজনে সিজনৰ লগত একমত হয়, কেতিয়াবা মতানৈক্য হয় আৰু প্ৰায়ে ইজনে সিজনৰ প্ৰতি বিৰোধী মত উপস্থাপন কৰে।^৯

পাঠ্য বিশ্লেষণ আৰু ব্যাখ্যাত জৈমিনিৰ অৱদানে ভাৰতীয় দৰ্শনৰ অন্যান্য ধাৰাসমূহক প্ৰভাৱিত কৰিছিল। জৈমিনিৰ গ্ৰন্থসমূহৰ ওপৰত আটাইতকৈ বেছি অধ্যয়ন কৰা ভাষ্য (পৰ্যালোচনা আৰু টীকা) শবৰা, কুমাৰিল ভট্ট আৰু প্ৰভাকৰ নামৰ পণ্ডিতসকলে ৰচনা কৰিছিল।^১০

কৰ্ম

পৰম্পৰাগত বৈদিক বিশ্বাসৰ প্ৰতি আস্থা হেৰুৱাই পেলোৱাৰ সময়ত জৈমিনিৰ মীমাংসাৰ উন্মেষ ঘটিছিল। যজ্ঞই দেৱতাক সন্তুষ্ট কৰে, বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড ৰক্ষা কৰে বা বেদবোৰ নিৰ্ভুল বুলি আৰু স্বাভাৱিক বুলি লোৱা নহ’ল। বৌদ্ধ, জৈন আৰু সন্দেহবাদী দৃষ্টিভংগীয়ে যজ্ঞৰ তাৎপৰ্যক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছিল, আনহাতে কিছুমান অনুগামীয়ে সন্দেহৰ মাজতো নিজৰ প্ৰথা অব্যাহত ৰাখিছিল। ইয়াৰ ফলত আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ ব্যাপক বিশ্বাসৰ ধাৰণাটোক প্ৰত্যাহ্বান জনোৱা হৈছিল। জৈমিনিয়ে তেওঁৰ ৰচনাসমূহত এই সমালোচনাসমূহৰ সমাধান কৰিব বিচাৰিছিল।^১১

পূৰ্ব মীমাংসা সূত্ৰ

জৈমিনিয়ে তেওঁৰ মহান গ্ৰন্থ পূৰ্ব মীমাংসা সূত্ৰৰ বাবে বেছিকৈ পৰিচিত, যাক কৰ্ম-মীমাংসা (“আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ ক্ৰিয়াৰ অধ্যয়ন”) বুলিও কোৱা হয়, যিটো ব্যৱস্থা বৈদিক গ্ৰন্থসমূহৰ আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ অনুসন্ধান কৰা ব্যৱস্থা। এই গ্ৰন্থখনে ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ছয়টা দৰ্শন বা ধাৰাৰ ভিতৰত অন্যতম ভাৰতীয় দৰ্শনৰ পূৰ্ব-মীমাংসা ধাৰা প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।

খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰায় চতুৰ্থ শতিকাৰ এই গ্ৰন্থখনত প্ৰায় ৩,০০০ সূত্ৰ আছে আৰু ই মীমাংসা ধাৰাৰ মূল গ্ৰন্থ।^১ গ্ৰন্থখনৰ লক্ষ্য হৈছে আচাৰ-ব্যৱহাৰ (কৰ্ম) আৰু ধৰ্মীয় কৰ্তব্য (ধৰ্ম)ৰ সন্দৰ্ভত বেদৰ ব্যাখ্যা, আদিম উপনিষদৰ ওপৰত মন্তব্য কৰা। বেদান্ত দৰ্শনৰ আত্মা (আত্ম) আৰু ব্ৰহ্মৰ জ্ঞানৰ ওপৰত আধ্যাত্মিক মনোনিৱেশৰ তুলনাত জৈমিনি মীমাংসা বিশিষ্টভাৱে আচাৰ-ব্যৱহাৰবাদী (কৰ্ম-কাণ্ড)।^২৯ তেওঁৰ মীমাংসা সূত্ৰৰ ওপৰত বহুতে মন্তব্য কৰিছিল, ইয়াৰে শাবাৰৰ আদিম সূত্ৰৰ ভিতৰত অন্যতম।^১২১৩

জয়মিনী ভাৰত

জৈমিনিয়ে তেওঁৰ গুৰু ব্যাসে তেওঁক বৰ্ণনা কৰা মহাভাৰতৰ এটা সংস্কৰণো লিখিছিল যদিও আজি তেওঁৰ গ্ৰন্থৰ অশ্বমেধিক পৰ্ব আৰু শ্বশ্ৰমুখচৰিতমহে উপলভ্য।^১৪ তেওঁৰ মহাভাৰতৰ সংস্কৰণৰ শিৰোনাম হৈছে জৈমিনি ভাৰত।^১৫ মৈৰাৱনচৰিতৰ সৈতে ২ খণ্ডত ইংৰাজীলৈ অনুবাদ কৰিছিল অৱসৰপ্ৰাপ্ত ব্ৰিগেডিয়াৰ জেনেৰেল শেখৰ কুমাৰ সেনে আৰু অনুবাদৰ সম্পাদক আছিল ড° প্ৰদীপ ভট্টাচাৰ্য।

যুধিষ্ঠিৰৰ অশ্বমেধ আৰু কৰ্ণ, জয়দ্ৰথ, শকুনিৰ দৰে শত্ৰুৰ সন্তানৰ মাজত শান্তিৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছে বাবে জৈমিনিৰ মহাভাৰত ব্যাসতকৈ পৃথক। ইয়াৰ উপৰিও বিষ্ণুৰ অৱতাৰ হিচাপে কৃষ্ণক পূজা কৰাৰ মূল্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে। জৈমিনি ভাৰতক জৈমিনি-অশ্বমেধ বুলিও কোৱা হয়।^১৬

অন্যান্য উল্লেখ

সামবেদ

ঋষি বেদব্যাসে যেতিয়া প্ৰাচীন বৈদিক গীতসমূহক যজ্ঞত ব্যৱহাৰৰ ভিত্তিত চাৰিটা ভাগত ভাগ কৰি তেওঁৰ চাৰিজন প্ৰধান শিষ্য – পাইলা, বৈশম্পায়ন, জৈমিনী আৰু সুমন্তুক শিকাইছিল, তেতিয়া সামবেদ জৈমিনী ঋষিৰ ওচৰলৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছিল।^১৭

তেওঁ বেদক ঋগ, যজুৰ, সাম আৰু অথৰ্ব বুলি চাৰিটা ভাগত ভাগ কৰিছিল। বুৰঞ্জী আৰু পুৰাণ পঞ্চম বেদ বুলি কোৱা হয়।— ব্ৰহ্মাণ্ড পুৰাণ ১.৪.২১

মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণ

ইয়াৰে অন্যতম প্ৰধান পুৰাণ মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণৰ আৰম্ভণিতে জৈমিনি ঋষি আৰু মাৰ্কণ্ডেয়ৰ মাজত হোৱা সংলাপ আৰু ইয়াত দৰ্শন, ধৰ্মতত্ত্ব, ব্ৰহ্মাণ্ডবিজ্ঞান, ধৰ্ম আৰু কৰ্মৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে।^১৮

ব্ৰহ্মাণ্ড পুৰাণ

ব্ৰহ্মাণ্ড পুৰাণৰ প্ৰথম অধ্যায়ত উল্লেখ আছে যে, ব্ৰহ্মাণ্ড পুৰাণ হৈছে জৈমিনিয়ে নৈমিষাৰণ্যত ৰজা হিৰণ্যনাভক কোৱা কাহিনী।^১৯

মহাভাৰত

মহাভাৰতৰ বহু ঠাইতো জৈমিনিৰ আবিৰ্ভাৱ হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে আদি পৰ্বৰ ৫৩ নং অধ্যায়ৰ ৬ নং স্তৱকত জৈমিনিয়ে জন্মেজয়ৰ সৰ্পসত্ৰৰ সময়ত উপস্থিত থকা বুলি কোৱা হৈছে, যি যজ্ঞ তেওঁ পিতৃ পৰীক্ষিতৰ মৃত্যুৰ প্ৰতিশোধ ল’বলৈ সকলো নাগক হত্যা কৰিবলৈ কৰিছিল। তদুপৰি সভা পৰ্বৰ চতুৰ্থ অধ্যায়ৰ ১১ নং স্তৱকত কোৱা হৈছে যে জৈমিনি যুধিষ্ঠিৰ পৰিষদৰ অংশ আছিল। আনকি যুদ্ধৰ সময়ত শৰশয্যাত পৰি থকা ভীষ্মৰ ওচৰলৈ তেওঁ গৈছিল বুলি শান্তি পৰ্বৰ ৪৬ নং অধ্যায়ৰ ৭ নং স্তৱকত উল্লেখ আছে।^১৯

জৈমিনিক মহাভাৰতৰ সৈতে সংযোগ কৰা এটা কাহিনী হ’ল যে, মহাভাৰতৰ ৰচনা তেওঁৰ গুৰু ব্যাসৰপৰা মহাভাৰতৰ আখ্যান শুনাৰ পিছত জৈমিনিয়ে বিভ্ৰান্তিৰ সৃষ্টি কৰিছিল। যিহেতু ব্যাস নিজৰ বিভ্ৰান্তিবোৰ আঁতৰাবলৈ ওচৰত নাছিল, সেয়েহে তেওঁ মাৰ্কণ্ডেয়ৰ ওচৰলৈ গ’ল। অৱশ্যে তেওঁৰ ওচৰলৈ যোৱাৰ সময়লৈকে মাৰ্কণ্ডেয়ই কথন ত্যাগ কৰিছিল। মাৰ্কণ্ডেয়ৰ শিষ্যসকলে জৈমিনিক আঠাইশ দিনীয়া মহাভাৰত যুদ্ধৰ সাক্ষী চাৰিটা চৰাইৰ ওচৰলৈ নিৰ্দেশ দিলে। সেই চাৰিটা চৰাইৰ মাতৃয়ে যেতিয়া মহাযুদ্ধৰ যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ ওপৰেৰে উৰি ফুৰিছিল তেতিয়া তাইৰ গৰ্ভটো কাঁড়ৰ আঘাতত ফালি গৈছিল। তাৰপৰা চাৰিটা কণী ওলাই আহি নিৰাপদে তেজেৰে তিতি কোমল হৈ থকা কুৰুক্ষেত্ৰৰ মাটিত পৰিল। তদুপৰি, চাৰিওটা কণীৰ ওপৰত হাতীৰ ঘণ্টা এটা পৰি সুৰক্ষামূলকভাৱে ঢাকি ৰাখিলে, যুদ্ধৰ বাকী সময়ছোৱাত কণীবোৰ সুৰক্ষিত হৈ থাকিল। যুদ্ধৰ পাছত তেওঁলোকক আৱিষ্কাৰ কৰিছিল ঋষিয়ে, যিয়ে উপলব্ধি কৰিছিল যে, যুদ্ধৰ সময়ত চাৰিওটা চৰায়ে বহু কথা শুনিছিল আৰু তেওঁলোকৰ জ্ঞান ইমানেই আছিল যে আন কোনো মানুহে মানুহৰ বাক্যৰে ইমান সমৃদ্ধিশালী হোৱা নাছিল। জৈমিনিয়ে সেই চাৰিটা চৰাইৰ ওচৰলৈ গৈছিল আৰু সন্দেহ আৰু বিভ্ৰান্তিবোৰ আঁতৰাবলৈ সক্ষম হৈছিল।^১৬