ৰূদ্ৰ বীণা

ৰুদ্ৰ বীণা (रुद्र वीणा) (ইয়াক ৰুদ্ৰবীণা^১ বা ৰুদ্ৰ বীণা^২ বুলিও বানান কৰা হয়), যাক উত্তৰ ভাৰতত বীন বুলিও কোৱা হয়,^৩ এটা বৃহৎ তাঁৰৰ বাদ্য যি হিন্দুস্থানী শাস্ত্ৰীয় সংগীতত, বিশেষকৈ ধ্ৰুপদত ব্যৱহৃত হয়।^২ ই ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতত বজোৱা বীণাৰ প্ৰধান ধৰণসমূহৰ ভিতৰত এটা, যি ইয়াৰ গভীৰ বেছৰ সংনাদৰ বাবে উল্লেখযোগ্য।^৪ মৌখিক পৰম্পৰাই এই যন্ত্ৰটো শিৱৰ সৈতে জড়িত বুলি কয়, যি হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰধান দেৱতা। ৰুদ্ৰ বীণা মোগলৰ পূৰ্বৰ মন্দিৰৰ স্থাপত্যত দেখা যায়। ই জয়ন-উল আবিদিনৰ শাসনকালৰ (১৪১৮–১৪৭০) পৰা আদালতৰ ৰেকৰ্ডতো উল্লিখিত।^৩ আৰু মোগলৰ আদালতৰ সংগীতজ্ঞসকলৰ মাজত বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰিছিল।^৩ স্বাধীনতাৰ পূৰ্বে, ৰুদ্ৰ বীণাৰ বাদকসকল, ধ্ৰুপদ প্ৰশিক্ষক হিচাপে, ৰাজকীয় ৰাজ্যৰদ্বাৰা সমৰ্থিত আছিল; স্বাধীনতা আৰু ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক সংযোজনৰ পিছত, এই পৰম্পৰাগত পৃষ্ঠপোষকতাৰ ব্যৱস্থা শেষ হৈছিল।^৫ এই পৰম্পৰাগত সমৰ্থনৰ অন্তৰ পিছত, ভাৰতত ধ্ৰুপদৰ জনপ্ৰিয়তা হ্ৰাস পাইছিল, লগতে ৰুদ্ৰ বীণাৰ জনপ্ৰিয়তাও।^৫ কিন্তু, শেহতীয়া বছৰবোৰত, অ-ভাৰতীয় সংগীতজ্ঞসকলৰ আগ্ৰহৰদ্বাৰা আংশিকভাৱে পৰিচালিত হৈ, ৰুদ্ৰ বীণাৰ জনপ্ৰিয়তা পুনৰুত্থান ঘটিছে।^৫৬

নাম আৰু শব্দৰ উৎপত্তি

"ৰুদ্ৰ বীণা" নামটো শিৱৰপৰা আহিছে, যি শিৱৰ এটা উপাধি; ৰুদ্ৰ বীণাৰ অৰ্থ হৈছে "শিৱৰ বীণা"^৩ (তুলনা কৰক সৰস্বতী বীণা)।^৩ উত্তৰ ভাৰতৰ স্থানীয় নাম "বীন" (কেতিয়াবা "বীণ" বুলি লিখা হয়) পূৰ্বৰ "বীণা" মূলৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যি শব্দটো বৰ্তমান দক্ষিণ এছিয়াৰ তাঁৰৰ বাদ্যযন্ত্ৰসমূহৰ বাবে সাধাৰণতে ব্যৱহৃত হয়।^৩ "বীণা"ৰ উৎপত্তি অস্পষ্ট হ’লেও, এটা সম্ভাৱ্য উৎপত্তি হৈছে প্ৰাক-আৰ্য মূলৰ পৰা, যাৰ অৰ্থ "বাঁহ" (সম্ভৱতঃ দ্ৰাবিড়, যেনে তামিল veṟam, "বেত", বা দক্ষিণ ভাৰতীয় বাঁহৰ বাঁহী, বেণু)ৰ উল্লেখ, প্ৰাচীন লাঠি বা নলীৰ জিদাৰৰ উল্লেখ—যেনে আধুনিক বীনত দেখা যায়, যাৰ কেন্দ্ৰীয় দণ্ডী নলী এতিয়াও কেতিয়াবা বাঁহৰপৰা তৈয়াৰ কৰা হয়।^২

ৰূপ আৰু নিৰ্মাণ

ৰুদ্ৰ বীণাক লাঠিৰ জিদাৰ^২ বা নলীৰ জিদাৰ^৭৮ হিচাপে হৰ্ণবষ্টেল–চাক্স শ্ৰেণীবিভাগ পদ্ধতিত শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়। বীণাৰ শৰীৰ (দণ্ডী) হৈছে 137 and দৈৰ্ঘ্যৰ বাঁহ বা চেগুনৰ নলী, যাক দুটা বৃহৎ তুম্বা সংনাদকৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয়, যি লাও (দ্ব্যৰ্থতা দূৰীকৰণ পৃষ্ঠা)ৰপৰা তৈয়াৰ কৰা হয়।^৩৮ ৰুদ্ৰ বীণাৰ তুম্বাৰ ব্যাস প্ৰায় 34 to; পূৰ্বতে বীণা বাদকসকলে তুম্বাক দণ্ডীৰ সৈতে চামৰাৰ ফিতাৰে সংযোগ কৰিছিল, আধুনিক যন্ত্ৰত পিতলৰ স্ক্ৰু নলীৰে তুম্বা সংযোগ কৰা হয়।^৩ পৰম্পৰাগতভাৱে, দণ্ডীৰ তলৰ প্ৰান্ত, য’ত তাঁৰসমূহ সেতুৰ (জৱাৰী) তলত সংযোগ কৰা হয়, তাত ময়ূৰৰ খোদিত প্ৰতিমূৰ্তিৰে সম্পূৰ্ণ কৰা হয়।^৩ এই ময়ূৰৰ খোদিত প্ৰতিমূৰ্তি ফাঁপা, যন্ত্ৰটোৰ সংনাদ বৃদ্ধি কৰিবলৈ।^৯ এই ফাঁপা অংশ দণ্ডীৰ নলীত খোলে, আৰু মুখ্য জৱাৰীৰদ্বাৰা পোনপটীয়াকৈ আবৃত।^৯ যন্ত্ৰটোৰ আনটো প্ৰান্ত, য’ত বেছিভাগ বা সকলো পেগ থাকে, তাত মকৰাৰ খোদিত প্ৰতিমূৰ্তিৰে সম্পূৰ্ণ কৰা হয়।^৯ ময়ূৰৰ দৰে আৰু তেওঁলোকক সংযোগ কৰা দণ্ডী নলীৰ দৰে, মকৰা পেগবক্সো ফাঁপা।^৯

ৰুদ্ৰ বীণাত একৈছৰপৰা চৌৱিশটা চলন্ত ফ্ৰেট (পৰ্দা) দণ্ডীৰ ওপৰত থাকে।^৩৫৮ এই ফ্ৰেটবোৰ পিতলৰ পাতল প্লেটৰপৰা তৈয়াৰ কৰা হয়, যাৰ ওপৰৰ অংশ সমতল কিন্তু কাঠৰ ভিত্তি বক্ৰ, দণ্ডীৰ আকৃতিৰ সৈতে মিল খাবলৈ, প্ৰত্যেকৰে উচ্চতা প্ৰায় দুইৰপৰা চাৰি চেণ্টিমিটাৰ (০.৭৫–১.৫ ইঞ্চি)।^৩৬ পূৰ্বতে এই ফ্ৰেটবোৰ যন্ত্ৰৰ সৈতে মমৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছিল, কিন্তু সমসাময়িক বীণা বাদকসকলে ফ্ৰেটবোৰ সংযোগ কৰিবলৈ মমযুক্ত ফ্লেক্সৰ ফিতা ব্যৱহাৰ কৰে।^৮৪৩ ইয়াৰ ফলত বাদকসকলে ৰাগৰ ব্যক্তিগত মাইক্ৰোটোন (শ্ৰুতি)ৰ বাবে ফ্ৰেটবোৰ সামঞ্জস্য কৰিব পাৰে।^৮ তাঁৰক ফ্ৰেটৰ কাষেৰে ওপৰলৈ বা তললৈ টানি, বীণা বাদকে সুৰটো (মীড়) পঞ্চম শ্ৰেণীলৈকে বক্ৰ কৰিব পাৰে।^৩ এটা আধুনিক ৰুদ্ৰ বীণাত মুঠ সাত বা আঠটা তাঁৰ থাকে: চাৰিটা মুখ্য সুৰৰ তাঁৰ, দুটা বা তিনিটা চিকাৰী তাঁৰ (যি ৰাগৰ তালৰ অংশত তাল বা তাল সীমিত বা জোৰ দিবলৈ ব্যৱহৃত হয়), আৰু এটা ড্ৰ’ন (লৰাজ) তাঁৰ।^৩৮ এই তাঁৰবোৰ ষ্টীল বা ব্ৰঞ্জৰপৰা তৈয়াৰ কৰা হয়, আৰু পেগৰপৰা (আৰু পেগবক্সৰপৰা আহিলে নাটৰ ওপৰেৰে) ময়ূৰলৈকে চলে, ময়ূৰৰ ওচৰত জৱাৰীৰ ওপৰেৰে পাৰ হয়।^৯ ৰুদ্ৰ বীণাত তিনিটা জৱাৰী থাকে; এটা মুখ্য জৱাৰী যি ফাঁপা ময়ূৰৰ খোলাৰ ওপৰত আবৃত, আৰু দুটা সৰু জৱাৰী ময়ূৰৰ কাষত, যি চিকাৰী আৰু ড্ৰ’ন তাঁৰসমূহ সমৰ্থন কৰে।^৯ এই জৱাৰী আৰু অন্যান্য তাঁৰৰ সমৰ্থন পৰম্পৰাগতভাৱে চাম্বাৰ হৰিণৰ শিংৰপৰা তৈয়াৰ কৰা হয়; কিন্তু, চাম্বাৰ হৰিণৰ জনসংখ্যা হ্ৰাস আৰু সংকটাপন্ন অৱস্থাৰ বাবে ১৯৯৫ চনৰপৰা ভাৰতে চাম্বাৰ হৰিণৰ শিঙৰ ব্যৱসায় নিষিদ্ধ কৰিছে।^৯১০ তাঁৰবোৰ ইবনি পেগ ঘূৰাই শক্ত বা ঢিলা কৰি টিউন কৰা হয়; শিঙৰ তাঁৰৰ সমৰ্থন সূক্ষ্ম টিউনিঙৰ বাবে স্থানান্তৰ কৰিব পাৰি।^৯ ইউৰোপীয় তাঁৰৰ যন্ত্ৰৰ দৰে নহয়, য’ত তাঁৰবোৰ প্ৰায় সদায় একে সুৰত টিউন কৰা হয়—উদাহৰণস্বৰূপ, এটা আধুনিক চেলোৰ মুক্ত তাঁৰবোৰ সাধাৰণতে চি২ (মধ্য চিৰ তলত দুটা অষ্টক), তাৰ পিছত জি২, ডি৩, আৰু তাৰ পিছত এ৩ত টিউন কৰা হয়—ৰুদ্ৰ বীণাই হিন্দুঃস্থানী শাস্ত্ৰীয় পদ্ধতিৰ চলন্ত মূল সুৰ বা টনিক (চলন্ত ড’) অনুসৰণ কৰে। চাৰিটা সুৰৰ তাঁৰ টনিকৰ তলত পঞ্চমত মা; টনিক (চা); টনিকৰ ওপৰত পঞ্চমত পা; আৰু টনিকৰ ওপৰত এটা অষ্টকত চাত টিউন কৰা হয়।^৩৪ সেয়েহে, যদি নিম্নতম মা তাঁৰ ডি২ত টিউন কৰা হয়, তেন্তে চাৰিটা সুৰৰ তাঁৰ ডি২, এ২, ই৩, আৰু এ৩ত টিউন কৰা হ’ব; যদি নিম্নতম মা তাঁৰ বি১ত টিউন কৰা হয়, তেন্তে চাৰিটা সুৰৰ তাঁৰ বি১, এফ২, চি৩, আৰু এফ৩ত টিউন কৰা হ’ব।^৩

ইতিহাস

ইয়াৰ উৎপত্তিৰ তাৰিখ নিৰ্ধাৰিত নহয়; কিন্তু এই যন্ত্ৰটো প্ৰাচীন বুলি জনা যায় আৰু শিৱৰ সৈতে জড়িত।^১১ ১৯শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে সুৰবাহাৰৰ প্ৰৱৰ্তনৰ ফলত ৰুদ্ৰ বীণাৰ জনপ্ৰিয়তা আংশিকভাৱে হ্ৰাস পাইছিল, যি চিতাৰবাদকসকলক ধীৰ ধ্ৰুপদ-শৈলীৰ ৰাগৰ আলাপ অংশসমূহ সহজে উপস্থাপন কৰিবলৈ সুবিধা কৰিছিল। ২০শ শতিকাত, জিয়া মহিউদ্দিন দাগৰয়ে ৰুদ্ৰ বীণাক পৰিৱৰ্তন আৰু পুনৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল, বৃহত্তৰ লাউ, ঘন নলী (দণ্ডী), ঘন ষ্টীলৰ তাঁৰ (০.৪৫–০.৪৭ মিমি) আৰু বন্ধ জৱাৰী ব্যৱহাৰ কৰি। ইয়াৰ ফলত তাঁৰ টানিলে কোমল আৰু গভীৰ ধ্বনিৰ সৃষ্টি হৈছিল, কোনো প্লেকট্ৰাম (মিজৰাব) ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ। এই যন্ত্ৰটো ললমণি মিশ্ৰয়ে শ্ৰুতি বীণা হিচাপে আৰু পৰিৱৰ্তন কৰিছিল ভাৰতৰ ষড়জ গ্ৰাম প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ আৰু ২২টা শ্ৰুতি প্ৰাপ্ত কৰিবলৈ।^১২

অধিক জানক

• মোহন বীণা