শ্ৰুতি (সংগীত)

শ্ৰুতি বা শ্ৰুতি (ɕrʊtɪ) হৈছে সুৰৰ আটাইতকৈ সৰু ব্যৱধান যিটো মানুহৰ কাণে চিনাক্ত কৰিব পাৰে আৰু এজন গায়ক বা সংগীতৰ যন্ত্ৰই উৎপন্ন কৰিব পাৰে।^১২ এই ধাৰণাটো প্ৰাচীন আৰু মধ্যযুগীয় সংস্কৃত গ্ৰন্থ যেনে নাট্য শাস্ত্ৰ, দত্তিলম, বৃহদ্দেশী, আৰু সংগীত ৰত্নাকৰত পোৱা যায়।^১৩ চান্দোগ্য উপনিষদই অষ্টকৰ ২২টা ভাগত বিভাজনৰ কথা কয়।^৪ স্বৰ আৰু শ্ৰুতিৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে: শ্ৰুতি হৈছে উপলব্ধ সৰুতম সুৰৰ গ্ৰেডেশ্যন, আনহাতে স্বৰ হৈছে সংগীতজ্ঞই মাপনী, সুৰ আৰু ৰাগ গঠনৰ বাবে নিৰ্বাচিত সুৰ। নাট্য শাস্ত্ৰই প্ৰতি অষ্টকত বাইছটা শ্ৰুতি আৰু সাতটা স্বৰৰ চিনাক্ত আৰু আলোচনা কৰে।^১৩৫ ইয়াক ভাৰতীয় সংগীতৰ ইতিহাসৰ কেইবাটাও প্ৰসংগত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। শেহতীয়া গৱেষণাই শ্ৰুতি শব্দটো, ইয়াৰ নাদ আৰু স্বৰৰপৰা পাৰ্থক্য, আৰু ২২টা শ্ৰুতি বজাবলৈ তাঁৰৰ ওপৰত অৱস্থান চিনাক্ত কৰিছে।^৬৭৮ শ্ৰুতিৰ আটাইতকৈ সুপৰিচিত উদাহৰণ সম্ভৱতঃ ৰাগ দৰবাৰীত অতি-কোমল (অতিৰিক্ত সমতল) গান্ধাৰৰ ব্যৱহাৰ। অন্যান্যৰ ভিতৰত আছে ভৈৰৱত ঋষভ, ভীমপলাশী আৰু মিয়া মলহাৰত নিষাদ, আৰু তোড়ীত গান্ধাৰ।

অৰ্থ

শ্ৰুতিৰ অৰ্থ বিভিন্ন ব্যৱস্থাত ভিন্ন হয়।^৯

গ্ৰাম ব্যৱস্থা

ভৰত মুনিয়ে শ্ৰুতিৰ অৰ্থ হিচাপে দুটা নোটৰ মাজৰ ব্যৱধান ব্যৱহাৰ কৰিছিল যাতে তাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য চিনাক্ত কৰিব পৰা যায়।^১০

বিতৰ্ক

কৰ্ণাটক সংগীতৰ বৰ্তমানৰ প্ৰচলনত, শ্ৰুতিৰ কেইবাটাও অৰ্থ আছে।^১১ কিছুমান ৰাগত, সেই ১২টা নোটৰ কিছুমানত গমক বা ইনফ্লেকশ্যনৰ বাবে, শ্ৰোতাসকলে এটা বিদ্যমান নোটৰ তীখা বা সমতল সংস্কৰণ উপলব্ধি কৰে।^১২ কিছুমান বৈজ্ঞানিক প্ৰমাণে দেখুৱাইছে যে ৰাগৰ সমসাময়িক প্ৰদৰ্শনত উপলব্ধি কৰা এই মধ্যবৰ্তী সুৰবোৰে ২২টা শ্ৰুতিৰ অস্তিত্বৰ ইংগিত নিদিয়ে। কৰ্ণাটক আৰু হিন্দুস্তানী সংগীতৰ পৰম্পৰাৰ বৰ্তমানৰ প্ৰদৰ্শনত ২২ সংখ্যাটো ব্যাৱহাৰিকভাৱে তাৎপৰ্যপূৰ্ণ নহয়, আংশিকভাৱে কাৰণ বিভিন্ন সংগীতজ্ঞই একেটা ৰাগ পৰিৱেশন কৰোঁতে সামান্য ভিন্ন "শ্ৰুতি" ব্যৱহাৰ কৰে, উদাহৰণস্বৰূপ দৰবাৰীত অতি-কোমল (অতিৰিক্ত সমতল) গান্ধাৰ। মধ্যবৰ্তী সুৰৰ পৰিঘটনা ভাৰতীয় সংগীত বিজ্ঞানত এক সক্ৰিয় গৱেষণাৰ ক্ষেত্ৰ হিচাপে অধ্যয়ন কৰা হয়, যিয়ে কয় যে চিনাক্তযোগ্য মধ্যবৰ্তী সুৰৰ সংখ্যা ২২তকৈ কম বা অধিক হ’ব পাৰে।^১২ শ্ৰুতিৰ বিষয়ে এখন ভাৰতীয় গ্ৰন্থই শ্ৰুতিৰ সংখ্যাৰ বিষয়ে বিভিন্ন মতামতৰ কথা দাবী কৰে। শেহতীয়া সময়ত এই সংখ্যা ব্যাপকভাৱে ২২ বুলি সন্মতি লাভ কৰিছে। শ্ৰুতি ব্যৱধানৰ সংখ্যা আৰু সঠিক অনুপাতৰ ওপৰত বিতৰ্কৰ কথা স্বীকাৰ কৰি, ইয়াত কোৱা হৈছে যে সকলো শ্ৰুতি ব্যৱধান সমান নহয়^১৩ আৰু ইয়াক প্ৰমাণ শ্ৰুতি (২২%), ন্যূন শ্ৰুতি (৭০%) আৰু পূৰ্ণ শ্ৰুতি (৯০%) বুলি জনা যায়।^১৪ প্ৰতিটো শ্ৰুতিক ৫৩ইডিঅ’ ব্যৱস্থাত অনুমাণিক কৰিব পাৰি।^১৫

ধ্বনি, নাদ আৰু স্বৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক

শ্ৰুতি স্বৰৰ মৌলিক দিশৰ সৈতে সংযুক্ত।^১৬ বাইছটা শ্ৰুতিৰ ভিতৰত, বীণাৰ পণ্ডিতসকলে চতুৰ্থ শ্ৰুতিক সা চলফেজ, সপ্তমক ৰে, নৱমক গা, ত্ৰয়োদশক মা, সপ্তদশক পা, বিংশক ধা, আৰু বাইছক নি হিচাপে চিনাক্ত কৰিছিল।^১৭

শ্ৰুতিৰ চিনাক্তকৰণ

প্ৰদৰ্শনত, ক্ৰোমেটিক মাপনীৰ ১২টা সৰ্বজনীনভাৱে চিনাক্তযোগ্য সুৰ শ্ৰেণী (স্বৰ-প্ৰকাৰ) হৈছে শ্ৰুতি, আৰু তাৰ মাজৰ অচিনাক্ত সংযোগী নোটবোৰ হৈছে নাদ। মানুহৰ কণ্ঠৰ পৰিসৰত—১০০ৰপৰা ১০০০ হাৰ্টজলৈ—এটা নোট চিনাক্ত কৰিবলৈ মানুহৰ কাণে প্ৰায় ২০–৪৫ মিলিছেকেণ্ড সময় লয়।^১৮ কাণে শ্ৰুতি চিনাক্ত কৰিব পাৰে যিবোৰক তাতকৈ বেছি সময় ধৰি বজোৱা বা গোৱা হয়—কিন্তু তাতকৈ দ্ৰুত বজোৱা বা গোৱা নাদ চিনাক্ত কৰিব নোৱাৰে, কেৱল শুনিব পাৰে। এই পাৰ্থক্যৰ উপলব্ধিৰ অভাৱৰ বাবে বহু বিজ্ঞানীয়ে মত প্ৰকাশ কৰিছে যে মীণ্ড আৰু দোদুল্যমান নোটৰ বাবে সঠিক সংখ্যাগত কম্পনাংক নিৰ্ধাৰণ কৰা কঠিন।^১৯

তাঁৰত ২২টা শ্ৰুতিৰ প্ৰাকৃতিক অস্তিত্ব

প্ৰাচীন কালত, শ্ৰুতিক সংস্কৃতত শ্ৰূয়তে ইতি শ্ৰুতি বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছিল, যাৰ অৰ্থ "যি শুনা যায় তাক শ্ৰুতি বোলে।" "বুজা" আৰু "শিকা"ৰ অংশটো হৈছে এটা প্ৰাকৃতিক তথ্য যে তাঁৰৰ ২২টা নিৰ্দিষ্ট বিন্দুত, নোটৰ উপলব্ধি সলনি হয়।^২০ বৃহদ্দেশী (সংস্কৃত)ত পণ্ডিত মতঙ্গই শ্লোক ২৪ৰ পিছত, শ্ৰুতিপ্ৰকৰণত (শ্ৰুতিৰ ওপৰত অধ্যায়) উল্লেখ কৰিছে যে "[কেৱল যেতিয়া কাণে (তাঁৰৰ যি বিন্দুত নোটৰ উপলব্ধি সলনি হয়) বুজিব, তেতিয়াহে সেই শব্দ এটা শ্ৰুতি হয়। ]" তেওঁ আৰু কয় যে তাঁৰৰ এই বিন্দুবোৰ অতি নিৰ্দিষ্ট, যেনেকৈ শ্লোক ২৮, অধ্যায় ১, নাদপ্ৰকৰণত (নাদৰ ওপৰত অধ্যায়) যে "[(তাঁৰৰ যি বিন্দুত নোটৰ উপলব্ধি সলনি হয় তাত) পোৱা, আৰু (তাৰ পৰা) ঘূৰি অহাটোৱে 'শ্ৰুতি' বুলি কোৱা নিৰ্ভুলতাৰ ফলাফল দিয়ে। ]"^২১ এটা অষ্টকত ১২টা সৰ্বজনীনভাৱে চিনাক্তযোগ্য সংগীতৰ নোট (ক্ৰোমেটিক মাপনীৰ সুৰ শ্ৰেণী বা স্বৰ-প্ৰকাৰ) আছে। ইহঁতে "এটা সংগীতৰ নোট বা মাপনীৰ ডিগ্ৰী"ক সূচায়, কিন্তু শ্ৰুতি হৈছে অষ্টকৰ এটা অধিক সূক্ষ্ম বিভাজন।^১৬

পূৰ্ণ, প্ৰমাণ আৰু ন্যূন শ্ৰুতি

যেতিয়া সকলো ২২টা শ্ৰুতিৰ কম্পনাংক আৰু অৱস্থান গণনা কৰা হয়, তিনিটা অনুপাত থাকে: ২৫৬/২৪৩ (পাইথাগোৰিয়ান লিম্মা, পাইথাগোৰিয়ান ডায়াটনিক ছেমিটোন, বা পাইথাগোৰিয়ান মাইনৰ ছেমিটোন), ২৫/২৪ (একপ্ৰকাৰৰ জাষ্ট ক্ৰোমেটিক ছেমিটোন), আৰু ৮১/৮০ (চিনটনিক কমা)। ইয়াৰ ভিতৰত, ৮১/৮০ ১০টা নোটৰ 'অঞ্চল'ত কাৰ্যকৰী আৰু ইয়াক প্ৰমাণ (, নোটৰ অঞ্চল) বুলি কোৱা হয়। ২৫৬/২৪৩ অনুপাতক পূৰ্ণ বুলি কোৱা হয়, আৰু ২৫/২৪ক ন্যূন। পূৰ্ণবোৰ শ্ৰুতি ০–১, ৪–৫, ৮–৯, ১২–১৩, ১৩–১৪, ১৭–১৮, আৰু ২১–২২ৰ মাজত, ন্যূনবোৰ শ্ৰুতি ২–৩, ৬–৭, ১০–১১, ১৫–১৬, ১৯–২০ৰ মাজত, আৰু প্ৰমাণবোৰ শ্ৰুতি ১–২, ৩–৪, ৫–৬, ৭–৮, ৯–১০, ১১–১২, ১৪–১৫, ১৬–১৭, ১৮–১৯, ২০–২১ৰ মাজত।^২২

গমক

যিকোনো গমকত, কেৱল শ্ৰুতি আৰু নাদৰ অস্তিত্ব থাকে। মানুহৰ কণ্ঠৰ পৰিসৰত—১০০–১০০০ হাৰ্টজ—এটা সংগীতৰ নোটৰ চিনাক্তকৰণৰ সীমা ২০–৪৫ মিলিছেকেণ্ড।^১৮ শ্ৰুতি মানুহৰ কাণে চিনাক্ত কৰিব পাৰে কাৰণ ইয়াক এই সময়ৰ সীমাত সৰ্বাধিক দ্ৰুততাৰে বজোৱা হয়। বিপৰীতে, সংযোগী নাদবোৰ এই সীমাতকৈ দ্ৰুত বজোৱা হয়, যাৰ বাবে মানুষৰ কাণে সেইবোৰ চিনাক্ত কৰিব নোৱাৰে। দুয়োটা ব্যৱস্থাৰ মূল পাৰ্থক্য হৈছে শ্ৰুতিৰ সংমিশ্ৰণ আৰু নাদৰ সংযোগৰ ধৰণ, যাৰ ফলত শৈলীৰ মাজত চৰিত্ৰগতভাৱে ভিন্ন সংগীতৰ সৃষ্টি হয়। বহুতো প্ৰাচীন সংস্কৃত আৰু তামিল গ্ৰন্থই ২২টা শ্ৰুতিক ভাৰতীয় সংগীতৰ মাপনীৰ ভিত্তি হিচাপে উল্লেখ কৰে।^২২

মেলাকৰ্তা ব্যৱস্থা

৭২টা মৌলিক গান বা বজোৱাৰ মাপনীৰ ধৰণ (থালা) সৰ্বজনীন ১২টা সুৰ শ্ৰেণীৰ নিৰ্দিষ্ট গাণিতিক সংমিশ্ৰণৰ সৈতে বিকশিত হৈছিল। প্ৰতিটোত ২২টা শ্ৰুতিৰ নিৰ্বাচন নিৰ্ভৰ কৰে নিৰ্বাচিত ৰাগৰ ওপৰত। এটা ৰাগৰ শ্ৰুতিবোৰ আদৰ্শগতভাৱে ইজনৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হোৱা উচিত, প্ৰাকৃতিক অনুপাত ১০০:১২৫, ১০০:১৩৩.৩৩, ১০০:১৫০, আৰু ১০০:১৬৬.৬৬ৰদ্বাৰা। এটা ৰাগত থালাতকৈ কমসংখ্যক নোট থাকিব পাৰে।^২২

শ্ৰুতিৰ মূল্যৰ দ্বৈততা

কিছুমানে পৰামৰ্শ দিয়ে যে শ্ৰুতিৰ সঠিক অৱস্থান বিচাৰি উলিয়াবলৈ সৰ্বোত্তম উপায় হৈছে প্ৰকৃত পৰিৱেশনত খেলুৱৈয়ে ব্যৱহাৰ কৰা কম্পনাংকৰ বিশ্লেষণ।^১৯ যেতিয়া বিভিন্ন শিল্পীয়ে ৰাগযমন বাঁহী, চাৰঙ্গী, চিতাৰ, আৰু কণ্ঠত পৰিৱেশন কৰিছিল, তেতিয়া সুৰৰ নিৰ্ভুলতা "আপেক্ষিক" আৰু "ব্যক্তিগত" বুলি পোৱা গৈছিল,^২৩ আৰু "কঠিনভাৱে স্থিৰ নহয়" "বা এলেহুৱাভাৱে ভিন্ন হোৱা নাই"; ^২৪ "একেজন শিল্পীয়ে একেটা ৰাগত বিভিন্ন সময়ত একেটা স্বৰ ভিন্নভাৱে পিচ কৰিছিল", আৰু "বিভিন্ন শিল্পীয়ে একেটা ৰাগত একেটা স্বৰ ভিন্নভাৱে সুৰ দিছিল।" ^২৫

ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীত আৰু পৰিৱেশন কলাৰ প্ৰাচীন গ্ৰন্থ

• নাট্য শাস্ত্ৰ লেখক: ভৰত
• দত্তিলম লেখক: দত্তিল
• বৃহদ্দেশী লেখক: মাতঙ্গ মুনি
• অভিনৱভাৰতী – অভিনৱ গুপ্তৰ নাট্য শাস্ত্ৰৰ ভাষ্য
• সংগীত ৰত্নাকৰ লেখক: শাৰঙ্গদেৱ
• স্বৰমেলকলানিধি লেখক: ৰামমত্য
• চতুৰ্দণ্ডী প্ৰকাশিকা লেখক: বেঙ্কটমাখিন
• ৰাগবিবোধ লেখক: ছোমনাথ

উল্লেখ

গ্ৰন্থপঞ্জী

• দানিয়েলু, আলাইন. (১৯৪৯). নৰ্থাৰ্ণ ইণ্ডিয়ান মিউজিক, খণ্ড ১। থিয়ৰী এণ্ড টেকনিক; খণ্ড ২। দ্য মেইন ৰাগাছ. চি. জনছন
• কাউফমান, ৱালটাৰ. (১৯৬৮). দ্য ৰাগাছ অৱ নৰ্থ ইণ্ডিয়া. অক্সফৰ্ড এণ্ড ইণ্ডিয়ানা ইউনিভাৰ্চিটি প্ৰেছ. ISBN ৯৭৮-০২৫৩৩৪৭৮০০
• লিডোভা, নাটালিয়া. (২০১৪). নাট্যশাস্ত্ৰ. অক্সফৰ্ড ইউনিভাৰ্চিটি প্ৰেছ
• মাৰ্টিনেজ, জোচে লুইজ. (২০০১). চেমিঅ’চিছ ইন হিন্দুস্তানী মিউজিক. মোটিলাল বানাৰ্চিদাছ. ISBN ৯৭৮-৮১-২০৮-১৮০১-৯
• মেহতা, তৰলা. (১৯৯৫). সংস্কৃত প্লে প্ৰডাকশ্যন ইন এণচিয়েণ্ট ইণ্ডিয়া. মোটিলাল বানাৰ্চিদাছ. ISBN ৯৭৮-৮১-২০৮-১০৫৭-০
• ৰেণ্ডেল, ডন মাইকেল. (২০০৩). দ্য হাৰ্ভাৰ্ড ডিকশ্যনাৰী অৱ মিউজিক. হাৰ্ভাৰ্ড ইউনিভাৰ্চিটি প্ৰেছ. ISBN ৯৭৮-০-৬৭৪-০১১৬৩-২
• ৰ’ৱেল, লুইছ. (২০১৫). মিউজিক এণ্ড মিউজিকেল থ’ট ইন আৰলি ইণ্ডিয়া. ইউনিভাৰ্চিটি অৱ শিকাগো প্ৰেছ. ISBN ৯৭৮-০-২২৬-৭৩০৩৪-৯
• তে নিজেনহুইছ, এমী. (১৯৭৪). ইণ্ডিয়ান মিউজিক: হিষ্টৰী এণ্ড ষ্ট্ৰাকচাৰ. ব্ৰিল একাডেমিক. ISBN ৯০-০৪-০৩৯৭৮-৩
• টিটন, জেফ টড; কুলী; লক. (২০০৮). ৱৰ্ল্ডছ অৱ মিউজিক: এন ইণ্ট্ৰডাকশ্যন টু দ্য মিউজিক অৱ দ্য ৱৰ্ল্ডছ পিপলছ. চেঞ্জেজ. ISBN ৯৭৮-০-৫৩৪-৫৯৫৩৯-৫