ৰাজশাহী

ৰাজশাহী বাংলাদেশৰ অন্যতম প্ৰাচীন আৰু ঐতিহ্যবাহী মহানগৰ। ৰাজশাহী আয়তনৰফালৰপৰা বাংলাদেশৰ ৪ৰ্থ আৰু জনসংখ্যাৰফালৰপৰা ৪ৰ্থ বৃহত্তম মহানগৰ। ৰাজশাহী চহৰ পদ্মা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত। ই ৰাজশাহী বিভাগৰ বিভাগীয় চহৰ। ৰাজশাহী চহৰৰ ওচৰত প্ৰাচীন বাংলাৰ কেইবাখনো ৰাজধানী চহৰ অৱস্থিত। ইয়াৰ ভিতৰত লক্ষ্ণৌতি বা লক্ষণাৱতী, মহাস্থানগড় আদি উল্লেখযোগ্য।

ৰাজশাহী ৰেচম বস্ত্ৰ, আম, লিচু আৰু মিষ্টান্ন সামগ্ৰীৰ বাবে বিখ্যাত। ৰেচম বস্ত্ৰৰ বাবে ৰাজশাহীক ৰেচম নগৰী বুলিও কোৱা হয়। ৰাজশাহী চহৰত উল্লেখযোগ্যসংখ্যক শিক্ষানুষ্ঠান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত বাংলাদেশৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম বিশ্ববিদ্যালয় ৰাজশাহী বিশ্ববিদ্যালয় আৰু ৰাজশাহী কলেজ এই চহৰতে অৱস্থিত।

ৰাজশাহী চহৰ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে কেইবাখনো বিখ্যাত আৰু ঐতিহাসিক মছজিদ, মন্দিৰ আৰু উপাসনাস্থল তথা ঐতিহাসিক স্থাপত্য আছে। ৰাজশাহী বাংলাদেশৰ চহৰসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম পৰিষ্কাৰ আৰু সেউজীয়া চহৰ।^১

ইতিহাস

ৰাজশাহী সুপ্ৰাচীন ঐতিহ্যমণ্ডিত এখন চহৰ। বহু পুৰণি কালৰপৰাই এই চহৰখন প্ৰাচীন বাংলাত পৰিচিত আছিল।

প্ৰাচীন আৰু মধ্যযুগ

ৰাজশাহী প্ৰাচীন বাংলাৰ পুণ্ড্ৰ সাম্ৰাজ্যৰ অংশ আছিল। বিখ্যাত সেন বংশৰ ৰজা বিজয় সেনৰ সময়ত ৰাজধানী বৰ্তমানৰ ৰাজশাহী চহৰৰপৰা মাত্ৰ ৯ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত আছিল। মধ্যযুগত বৰ্তমানৰ ৰাজশাহী ৰামপুৰ বোয়ালিয়া নামেৰে পৰিচিত আছিল। ইয়াৰপৰাই বৰ্তমানেও ৰাজশাহী চহৰৰ এখন থানাৰ নাম বোয়ালিয়া।

আধুনিক যুগ

ৰাজশাহী চহৰক কেন্দ্ৰ কৰি ১৭৭২ চনত জিলা গঠন কৰা হয়। ১৮৭৬ চনত ৰাজশাহী পৌৰসভা গঠন কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৯১ চনত ইয়াক ৰাজশাহী চিটি কৰ্প'ৰেচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়।

ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়তো ৰাজশাহী বোয়ালিয়া নামেৰে পৰিচিত আছিল। সেই সময়ত ই তদানীন্তন পূৰ্ববংগ আৰু অসম অঞ্চলৰ অন্তৰ্গত ৰাজশাহী জিলাৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ আছিল। সেই সময়ত ৰাজশাহীক ৰেচম খেতিৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰ হিচাপে নিৰ্বাচন কৰা হৈছিল। তেতিয়া ৰাজশাহীত এখন চৰকাৰী মহাবিদ্যালয় আৰু ৰেচম শিল্পৰ বাবে এখন শিক্ষানুষ্ঠান স্থাপন কৰা হৈছিল। সেই সময়ৰপৰা দেশ বিভাজনৰ পূৰ্বলৈকে পদ্মা নদীৰে প্ৰতিদিনে যাত্ৰীবাহী ষ্টীমাৰ চলাচল কৰিছিল।

১২ জুন ১৮৯৭ চনৰ ভয়ংকৰ ভূমিকম্পত ৰাজশাহী চহৰৰ অধিকাংশ অট্টালিকা ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত বহুতো অট্টালিকা পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়।

মুক্তিযুদ্ধত ৰাজশাহী

মুক্তিযুদ্ধৰ আৰম্ভণিতে ৰাজশাহী তথা সমগ্ৰ বাংলাদেশৰ অন্যতম স্মৰণীয় আৰু গৌৰৱময় অধ্যায় আছিল ৰাজশাহী আৰক্ষী লাইনৰ ৰক্তক্ষয়ী প্ৰতিৰোধ যুদ্ধ। ১৯৭১ চনৰ অসহযোগ আন্দোলনৰ সময়ৰপৰাই তদানীন্তন পূব পাকিস্তানৰ প্ৰায় প্ৰতিটো জনপদতে আন্দোলনকাৰী ছাত্ৰ-জনতাৰ সৈতে সকলো স্তৰৰ আৰক্ষী সদস্যই প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষভাৱে নিজকে জড়িত কৰিছিল। এই ঘটনাসমূহে জিলা, মহকুমা আৰু থানা পৰ্যায়ৰ সংগ্ৰামী জনসাধাৰণক যথেষ্ট অনুপ্ৰাণিত আৰু উৎসাহিত কৰি তুলিছিল।

২৫ মাৰ্চৰ ক'লা ৰাতি ৰাজাৰবাগ আৰক্ষী লাইন আক্ৰমণৰ বাতৰি সমগ্ৰ দেশতে বিয়পি পৰিছিল। ৰাজশাহী আৰক্ষী লাইনতো সেনাবাহিনীয়ে আক্ৰমণ কৰিব পাৰে বুলি বাঙালী আৰক্ষী সদস্যসকলৰ মনত আশংকা সৃষ্টি হৈছিল। এই কাৰণসমূহৰ বাবে ৰাজশাহী আৰক্ষী লাইনৰ আৰক্ষী সদস্যসকল আগৰপৰাই মানসিকভাৱে প্ৰস্তুত আছিল। মাৰ্চ মাহৰ দ্বিতীয় সপ্তাহৰপৰাই ৰাজশাহী আৰক্ষী লাইনৰ বাঙালী আৰক্ষী সদস্যসকলে নিৰাপত্তাৰ বাবে আৰক্ষী লাইনৰ চাৰিওফালে পৰিখা খান্দিছিল। কেইবাটাও বাংকাৰো নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।

ভূ-প্ৰকৃতি

ভৌগোলিকভাৱে ৰাজশাহী বৰেন্দ্ৰ অঞ্চলত অৱস্থিত। ই সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ২৩ মিটাৰ (৭৫ ফুট) উচ্চতাত অৱস্থিত আৰু ইয়াৰ ভৌগোলিক অৱস্থান। চহৰখন পদ্মা নদীৰ পলসুৱা সমভূমিত অৱস্থিত। পদ্মা নদী চহৰখনৰ দক্ষিণ দিশেৰে বৈ গৈছে। চহৰখন পূব, উত্তৰ আৰু পশ্চিম দিশৰপৰা পবা উপজিলাৰদ্বাৰা পৰিবেষ্টিত।^২

ৰাজশাহী জিলা উত্তৰে নওগাঁ জিলা, পূবে নাটোৰ জিলা, আৰু দক্ষিণে চাঁপাইনবাবগঞ্জ জিলা, পদ্মা নদী আৰু কুষ্টিয়া জিলাৰদ্বাৰা সীমাবদ্ধ।^২

জলবায়ু

কোপেন জলবায়ু শ্ৰেণীবিভাজন অনুসৰি ৰাজশাহীত ক্ৰান্তীয় ছাভানা জলবায়ু বিৰাজ কৰে। ৰাজশাহীৰ জলবায়ুত সাধাৰণতে মৌচুমী বায়ু, উচ্চ উষ্ণতা, উল্লেখযোগ্য আৰ্দ্ৰতা আৰু মধ্যমীয়া বৰষুণ দেখা যায়। গ্ৰীষ্মকাল মাৰ্চ মাহৰ আৰম্ভণিতে আৰম্ভ হয় আৰু জুলাই মাহৰ মাজভাগলৈকে স্থায়ী হয়। এপ্ৰিল, মে', জুন আৰু জুলাই মাহত গড় সৰ্বোচ্চ উষ্ণতা প্ৰায় 32 to আৰু জানুৱাৰী মাহত সৰ্বনিম্ন উষ্ণতা প্ৰায় 7 to ৰেকৰ্ড কৰা হৈছে। সৰ্বাধিক বৰষুণ মৌচুমী সময়ছোৱাত হয়। জিলাখনত বাৰ্ষিক গড় বৰষুণৰ পৰিমাণ প্ৰায় ১,৪৪৮ মিলিমিটাৰ।^৩

এসময়ত বায়ু প্ৰদূষণৰ বাবে পৰিচিত ৰাজশাহীত ২০১৪ চনৰপৰা বিভিন্ন পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰাৰ ফলত কণিকাজাত প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা নাটকীয়ভাৱে হ্ৰাস পাইছে। এই পদক্ষেপসমূহৰ ভিতৰত পৰিষ্কাৰ ইন্ধনলৈ ৰূপান্তৰ, বেটাৰিচালিত যান-বাহনৰ ব্যৱহাৰ, কেঁচা পথসমূহ পকী কৰা, খোজকঢ়া আৰু চাইকেল চলোৱাত উৎসাহ যোগোৱা আৰু গছ-গছনি ৰোপণ আদি উল্লেখযোগ্য।^৪ পিএম১০-ৰ মাত্ৰা ৬৭% হ্ৰাস পাইছিল আৰু মানৱ স্বাস্থ্যৰ বাবে বিশেষভাৱে ক্ষতিকাৰক পিএম২.৫-ৰ মাত্ৰা ২০১৪ চনৰপৰা ২০১৬ চনৰ ভিতৰত প্ৰতি ঘনমিটাৰত ৭০ মাইক্ৰ'গ্ৰামৰপৰা ৩৭ মাইক্ৰ'গ্ৰামলৈ হ্ৰাস পাইছিল।^৪ ৰাজশাহীত সৰ্বনিম্ন উষ্ণতা ৩.৪°ছে. ২০০৩ চনৰ ৯ জানুৱাৰীত আৰু সৰ্বোচ্চ উষ্ণতা ৪৫.১°ছে. ১৯৭২ চনৰ ১৮ মে'ত ৰেকৰ্ড কৰা হৈছিল।

উদ্যান আৰু সেউজীকৰণ

শ্বহীদ এ.এইচ.এম. কামাৰুজ্জামান কেন্দ্ৰীয় উদ্যান আৰু চিৰিয়াখানা ৰাজশাহী চহৰৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় ৰাজহুৱা স্থান। সেউজীয়া গছ-গছনি আৰু ঘাঁহেৰে আৱৰি থকা বিস্তৃত অঞ্চলটোত বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ জীৱ-জন্তু সংৰক্ষণ কৰা হৈছে। ই পদ্মা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত। চহৰখনৰ আন উদ্যানসমূহৰ ভিতৰত ভুবন মোহন পাৰ্ক আৰু কেপ্টেইন মনছুৰ আলী পাৰ্ক উল্লেখযোগ্য। শ্বহীদ জিয়া শিশু পাৰ্ক বিশেষভাৱে শিশুসকলৰ বিনোদনৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।

চহৰৰ কাষেৰে বৈ যোৱা পদ্মা নদীৰ পাৰো এটা বিনোদন কেন্দ্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। চহৰখনৰ বহু অংশত নদীৰ পাৰ পৰিকল্পিতভাৱে উন্নয়ন কৰা হৈছে, যাতে নগৰবাসীয়ে বিনোদনৰ সুবিধা লাভ কৰিব পাৰে। ২০১৫ চনত পুৰণি ডাচ বৰকুঠি ভৱনৰ কাষত অডভাৰ মুনক্সগাৰ্ড পাৰ্ক আৰু শাহ মখদুম ঈদগাহৰ কাষত লালন শ্বাহ পাৰ্ক নদীৰ পাৰতে নিৰ্মাণ কৰা হয়,^৫ যাতে নগৰবাসীয়ে পদ্মা নদীৰ দৃশ্য উপভোগ কৰিব পাৰে।

নগৰ প্ৰশাসন

ৰাজশাহী মহানগৰ ৰাজশাহী চিটি কৰ্প'ৰেচন|ৰাজশাহী চিটি কৰ্প'ৰেচনৰ অধীনস্থ, যি ৰাছিক (ৰাসিক) নামেৰে পৰিচিত। ৰাজশাহী মহানগৰক ৰাছিকৰ অধীনত ৩০টা ৱাৰ্ডত বিভক্ত কৰা হৈছে।

উল্লেখযোগ্য স্থাপত্য

বৰেন্দ্ৰ গৱেষণা সংগ্ৰহালয়

বাংলাদেশৰ আটাইতকৈ পুৰণি সংগ্ৰহালয় হৈছে ৰাজশাহীৰ বৰেন্দ্ৰ গৱেষণা সংগ্ৰহালয়।^৬৭

১৯১৩ চনৰ ১৩ নৱেম্বৰত বাংলাৰ তদানীন্তন গভৰ্ণৰ লৰ্ড কাৰ্মাইকেলে ইয়াৰ উদ্বোধন কৰে। বঙালী ইতিহাস, ঐতিহ্য আৰু স্থাপত্যকলাৰ এক বিশাল সম্ভাৰ এই বৰেন্দ্ৰ সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষিত হৈ আছে। দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ প্ৰাচীন ইতিহাস, সংস্কৃতি আৰু প্ৰত্নতত্ত্ব বিষয়ক গৱেষণাৰ বাবে ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সংগ্ৰহশালা। প্ৰতিদিনে প্ৰাচীন হিন্দু, বৌদ্ধ আৰু মুছলমান সভ্যতাৰ নিদৰ্শন চাবলৈ শতাধিক দৰ্শনাৰ্থী ইয়ালৈ আহে। ১৯৬৪ চনৰপৰা ৰাজশাহী বিশ্ববিদ্যালয়য়ে এই সংগ্ৰহালয় পৰিচালনা কৰি আহিছে।^৮