বায়ু প্ৰদূষণ

বায়ু প্ৰদূষণ(Air pollution) হ’ল বায়ুমণ্ডলত প্ৰদূষক পদাৰ্থৰ উপস্থিতিৰ ফলত বায়ু দূষিত হোৱা, যিয়ে মানুহ আৰু অন্যান্য জীৱৰ স্বাস্থ্যৰ বাবে ক্ষতিকাৰক আৰু জলবায়ু বা বয়-বস্তুৰ ক্ষতি সাধন কৰে।^১<ref name="গ্ৰন্থ ১"^২ বিভিন্ন পদাৰ্থ যেনে, ৰাসায়নিক, ভৌতিক বা জৈৱিক পদাৰ্থৰ দ্বাৰা ঘৰৰ ভিতৰ বা বাহিৰৰ পৰিৱেশৰ দূষণেও বায়ুমণ্ডলৰ প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্য সলনি কৰে।^১ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বায়ু প্ৰদূষক(যেনে এমোনিয়া, কাৰ্বন মনোক্সাইড, ছালফাৰ ডাই অক্সাইড, নাইট্ৰাছ অক্সাইড, মিথেন, কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড আৰু ক্লোৰোফ্লুৰোকাৰ্বন), জৈৱিক আৰু অজৈৱিক কণিকা আৰু জৈৱিক অণু আদি। বায়ু প্ৰদূষণৰ ফলত মানুহৰ নানা ৰোগ, এলাৰ্জি, আনকি মৃত্যুও হ'ব পাৰে; ই আন ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ জীৱৰ ক্ষতি কৰাৰ উপৰি, জীৱ-জন্তু আৰু খাদ্য শস্যৰো ক্ষতি কৰিব পাৰে, আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ (উদাহৰণ স্বৰূপে, জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, অ'জ’ন হ্ৰাস বা বাসস্থানৰ অৱক্ষয়) বা সৃষ্ট পৰিৱেশ(উদাহৰণ স্বৰূপে, এচিড বৰষুণ) ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিব পাৰে।^৩ মানুহৰ কাৰ্যকলাপ^৪ আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনা দুয়োটাৰ ফলত বায়ু প্ৰদূষণ হ'ব পাৰে।^৫

বিশ্বজুৰি পৃথিৱীৰ জলবায়ু আৰু পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ লগত বায়ুৰ গুণাগুণ ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত। বায়ু প্ৰদূষণৰ বহুতো কাৰণৰ ভিতৰত সেউজ গৃহ গেছ নিৰ্গমন উৎস যেনে, জীৱাশ্ম ইন্ধন দহনো এটা।^১

বায়ু প্ৰদূষণ, প্ৰদূষণ সম্পৰ্কীয় কেইবাটাও ৰোগৰ বাবে এক উল্লেখযোগ্য বিপদজনক কাৰক, য'ত শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত সংক্ৰমণ, হৃদৰোগ, ক্ৰনিক অব্ষ্ট্ৰাক্টিভ পালমোনাৰী ডিজিজ (COPD), ষ্ট্ৰোক আৰু হাওঁফাওঁৰ কৰ্কট ৰোগ আদি হয়।^৬ ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি পোৱা তথ্যই প্ৰকাশ কৰে যে, বায়ু প্ৰদূষণৰ সংস্পৰ্শৰ ফলত উপস্থিত বুদ্ধিমত্তা হ্ৰাস, জ্ঞানশক্তিৰ অসুবিধা,^৭ মানসিক বিকাৰ যেনে, হতাশা^৮ আৰু প্ৰসৱকালীন স্বাস্থ্যৰ ক্ষতিৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পাব পাৰে।^৯ বায়ুৰ গুণাগুণৰ অৱনতি হোৱাৰ ফলত মানুহৰ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত পৰা প্ৰভাৱ বহু দূৰলৈকে বিস্তৃত যদিও মূলতঃ শৰীৰৰ শ্বাসতন্ত্ৰ আৰু হৃদযন্ত্ৰত প্ৰভাৱ পেলায়। বায়ু প্ৰদূষকৰ প্ৰতি ব্যক্তিগত প্ৰতিক্ৰিয়া নিৰ্ভৰ কৰে এজন ব্যক্তিৰ সংস্পৰ্শলৈ অহা প্ৰদূষকৰ প্ৰকাৰ,^১০১১ সংস্পৰ্শৰ মাত্ৰা আৰু ব্যক্তিজনৰ স্বাস্থ্যৰ অৱস্থা আৰু জিনীয় বিজ্ঞানৰ ওপৰত।^১২

জীৱাশ্ম ইন্ধন দহনৰ ফলতেই ঘৰৰ বাহিৰৰ বায়ু প্ৰদূষণৰ ফলত বছৰি ~৩.৬১ মিলিয়ন লোকৰ মৃত্যু হয়, যাৰ বাবে মানুহৰ মৃত্যুৰ অন্যতম শীৰ্ষ কাৰণ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে,^১৩ মানৱসৃষ্ট অ'জন আৰু পিএম ২.৫ৰ ফলত হয়, ~২.১ মিলিয়ন।2.5 causing ~2.1 million.^১৪১৫ সামগ্ৰিকভাৱে বায়ু প্ৰদূষণৰ ফলত প্ৰতি বছৰে বিশ্বজুৰি প্ৰায় ৭০ লাখ লোকৰ মৃত্যু হয়, বা বিশ্বব্যাপী গড় আয়ুস (LLE) ২.৯ বছৰ হৈছে,^১৬ আৰু ই বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ একক পৰিৱেশ স্বাস্থ্যজনিত বিপদ, যাৰ অন্ততঃ ২০১৫ চনৰ পৰা বিশেষ পৰিৱৰ্তন হোৱা নাই।^{৬১৭১৮} ২০০৮ চনৰ ব্লেকস্মিথ ইনষ্টিটিউটৰ বিশ্বৰ আটাইতকৈ বেয়া প্ৰদূষিত স্থানৰ প্ৰতিবেদনত ঘৰৰ ভিতৰৰ বায়ু প্ৰদূষণ আৰু নগৰীয়া বায়ুৰ গুণাগুণক বিশ্বৰ দুটা ভয়াৱহ বিষাক্ত প্ৰদূষণৰ সমস্যা হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে।^১৯ বায়ু প্ৰদূষণৰ সংকটৰ পৰিসৰ বৃহৎ; ২০১৮ চনত বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই অনুমান কৰিছিল যে "১০ জনৰ ভিতৰত ৯জন লোকেই উচ্চ মাত্ৰাৰ প্ৰদূষকযুক্ত বায়ুৰে উশাহ লয়।" ^২০ যদিও স্বাস্থ্যজনিত পৰিণতি গুৰুতৰ, সমস্যাটো মোকাবিলা কৰাৰ ধৰণটো কিন্ত বহুলাংশে বিবেচনা কৰা হয় আড়ম্বৰপূৰ্ণ^{২১২০২২} বা অৱহেলিত।^২৩

বায়ু প্ৰদূষণৰ ফলত উৎপাদনশীলতা হেৰুওৱা আৰু জীৱনৰ মানদণ্ডৰ অৱনমিত হোৱাৰ ফলত বিশ্ব অৰ্থনীতিয়ে প্ৰতি বছৰে ৫ ট্ৰিলিয়ন ডলাৰ খৰচ কৰে বুলি অনুমান কৰা হৈছে^২৪২৫ কিন্তু স্বাস্থ্য আৰু মৃত্যুৰ প্ৰভাৱৰ সৈতে সমসাময়িক অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা বাহ্যিক আৰু বেছিভাগ মানুহৰ কাৰ্য্যকলাপ, কেতিয়াবা মধ্যমীয়াভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ আৰু নিৰীক্ষণ কৰা হয়।^২৬২৭ বায়ু প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰিবলৈ বিভিন্ন প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰযুক্তি আৰু কৌশল উপলভ্য। বায়ু প্ৰদূষণৰ নেতিবাচক প্ৰভাৱ সীমিত কৰিবলৈ কেইবাটাও আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় আইন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।^২৮ স্থানীয় নিয়মসমূহ সঠিকভাৱে কাৰ্যকৰী কৰি জনস্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত যথেষ্ট উন্নতি হৈছে।^২৯ এই প্ৰচেষ্টাসমূহৰ কিছুমান আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত সফল হৈছে, যেনে মণ্ট্ৰিয়েল প্ৰট'কল,^৩০ যিয়ে ক্ষতিকাৰক অ'জন ক্ষয়কাৰী ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰে আৰু ১৯৮৫ চনৰ হেলচিংকি প্ৰট'কল,^৩১ যিয়ে চালফাৰ নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰে।^৩২ আনহাতে আন কিছুমান, যেনে জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ওপৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পদক্ষেপ^{৩৩৩৪৩৫} কম সফল হোৱা দেখা গৈছে।

বায়ু প্ৰদূষণৰ উৎস

বায়ু কেনেদৰে প্ৰদূষিত হয়? বায়ু প্ৰদূষণৰ কাৰণ ঘাইকৈ দুটা৷ প্ৰাকৃতিক আৰু মানৱ সৃষ্ট৷

মানৱ সৃষ্ট

• জীৱাশ্ম ইন্ধন শক্তি কেন্দ্ৰ আৰু জৈৱভৰ শক্তি কেন্দ্ৰ দুয়োটাতে ধোঁৱাৰ ভাণ্ডাৰ সৃষ্টি হয়।^৩৬ তেল আৰু গেছৰ স্থানবোৰত মিথেন নিৰ্গমন হয়।^{৩৭৩৮৩৯৪০}
• পৰম্পৰাগত জৈৱবস্তু যেনে কাঠ, শস্যৰ আৱৰ্জনা আৰু গোবৰ জ্বলোৱা। (উন্নয়নশীল আৰু দৰিদ্ৰ দেশসমূহত,^৪১ পৰম্পৰাগত জৈৱভৰ জ্বলোৱাটোৱেই হৈছে বায়ু প্ৰদূষণৰ প্ৰধান উৎস।^৪২৪৩ ই ব্ৰিটেইন আৰু নিউ চাউথ ৱেলছকে ধৰি বহু উন্নত অঞ্চলত প্ৰদূষণৰ মূল উৎস।^৪৪৪৫ ইয়াৰ প্ৰদূষকসমূহৰ ভিতৰত 'PAH'(Polycyclic aromatic hydrocarbon)সমূহো অন্তৰ্ভুক্ত।^৪৬))
• নিৰ্মাণ।^৪৭৪৮
• আৱৰ্জনা জ্বলোৱা (জুই জ্বলোৱা যন্ত্ৰৰ লগতে কু-পৰিচালিত আৱৰ্জনা দহনৰ মুকলি আৰু অনিয়ন্ত্ৰিত জুই, যি পৌৰসভাৰ কঠিন স্থলজ আৱৰ্জনাসমূহৰ প্ৰায় এক চতুৰ্থাংশ)^৪৯৫০
• চৌকা আৰু অন্যান্য ধৰণৰ ইন্ধন জ্বলোৱা উত্তাপন যন্ত্ৰ।^৫১
• চলন্ত উৎসসমূহৰ ভিতৰত মটৰ গাড়ী, ৰে'ল (বিশেষকৈ ডিজেল ইঞ্জিন আৰু ডিএমইউ), সাগৰীয় জাহাজ আৰু বিমান^৫২ৰ লগতে ৰকেট আৰু আন উপাদান আৰু ধ্বংসাৱশেষৰ পুনৰ প্ৰৱেশ আদি অন্তৰ্ভুক্ত।^৫৩ গাড়ীৰ বায়ু প্ৰদূষণৰ বাহ্যিকতাই এক্সজষ্ট গেছ আৰু গাড়ীৰ টায়াৰ (মাইক্ৰ'প্লাষ্টিককে ধৰি^৫৪))ৰ পৰা বায়ুত প্ৰৱেশ কৰে। বাহনসমূহে "আমেৰিকাৰ সকলো বায়ু প্ৰদূষণৰ প্ৰায় এক তৃতীয়াংশ উৎপাদন কৰে"^৫৫ আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ এটা প্ৰধান চালক বুলি কোৱা হৈছে।^৫৬৫৭
• নিয়ন্ত্ৰিত জ্বলন কাৰ্য ব্যৱহাৰ কৰি কৃষি আৰু বন ব্যৱস্থাপনা কৌশল। আমাজনৰ দৰে অৰণ্যত ঝুম কৃষি-পদ্ধতিৰ দৰে প্ৰথাই বনাঞ্চল ধ্বংসৰ লগে লগে বৃহৎ বায়ু প্ৰদূষণৰ সৃষ্টি কৰে।^৫৮ নিয়ন্ত্ৰিত বা নিৰ্ধাৰিত জ্বলন হৈছে বন ব্যৱস্থাপনা, যি কৃষি আৰু উলু জাতীয় বন পুনৰুদ্ধাৰ আৰু সেউজ গৃহ গেছ হ্ৰাস কৰাত ব্যৱহৃত এক প্ৰথা।^৫৯ বনকৰ্মীসকলে নিয়ন্ত্ৰিত জুইক আহিলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে, কাৰণ জুই বনাঞ্চল আৰু ঘাঁহনিৰ পৰিৱেশ দুয়োটাৰে বাবে ই এটা প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্য।^৬০৬১ নিয়ন্ত্ৰিত জ্বলনে কিছুমান বাঞ্ছনীয় ঘাঁহ-বনৰ বংশবৃদ্ধিত অৰিহণা যোগায়, যাৰ ফলত বনাঞ্চলৰ নবীকৰণ হৈ যায়।^৬২

দহনৰ বাদেও বায়ু প্ৰদূষণৰ আন কেতবোৰ কাৰণো আছে।

• ৰং, চুলিত মৰা স্প্ৰে, বাৰ্নিচ, এৰ’ছল স্প্ৰে আৰু অন্যান্য দ্ৰাৱকৰ পৰা ওলোৱা ধোঁৱা বা গোন্ধ। এইবোৰ প্ৰয়োজনীয় হ’ব পাৰে; এই উৎসসমূহৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা নিৰ্গমনে ২০১০ চনত লছ এঞ্জেলছ অৱবাহিকাত ’অস্বাভাৱিক জৈৱ যৌগসমূহ’ৰ পৰা হোৱা প্ৰদূষণৰ প্ৰায় আধা দায়ী বুলি অনুমান কৰা হৈছিল।^৬৩
• আৱৰ্জনাস্থলীত আৱৰ্জনা জমা হ'লে মিথেন উৎপন্ন হয়^৬৪ আৰু আৱৰ্জনা মুকলিকৈ জ্বলাই দিলে ক্ষতিকাৰক পদাৰ্থ নিৰ্গত হয়।^৬৫

• পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ, বিষাক্ত গেছ, বীজাণু যুদ্ধ, আৰু ৰকেট আদি সামৰিক সম্পদৰ উদাহৰণ৷^৬৬
• কৃষিৰ বৰ্জিত পদাৰ্থ আৰু মাংসৰ বাবে পালন কৰা পশুধনৰ পৰা হোৱা নিৰ্গমনে বায়ু প্ৰদূষণত যথেষ্ট অৰিহণা যোগায়^৬৭৬৮ সাৰুৱা কৃষিভূমি নাইট্ৰজেন অক্সাইডৰ এটা প্ৰধান উৎস হ'ব পাৰে।^৬৯৬৮ তদুপৰি, যোৱা কেইটামান দশকত জীৱাশ্ম ইন্ধন জ্বলোৱা বাহনৰ সংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল যি বায়ুত প্ৰদূষকৰ সংখ্যা বৃদ্ধি কৰিছিল।

প্ৰাকৃতিক কাৰণ

• সাধাৰণতে গছ-গছনি কম বা গছ-গছনি নথকা বৃহৎ অঞ্চল বা মৰুভূমিৰ পৰা অহা প্ৰাকৃতিক ধূলি।
• জীৱ-জন্তু যেনে গৰু-ম’হৰ গোবৰৰ দ্বাৰা নিৰ্গত হোৱা মিথেন গেছ।
• পৃথিৱীৰ আৱৰণৰ তলত তেজস্ক্ৰিয় ক্ষয়ৰ পৰা ৰেডন গেছ। ৰেডন হৈছে ৰংহীন, গন্ধহীন, প্ৰাকৃতিকভাৱে পোৱা তেজস্ক্ৰীয় উন্নত গেছ, যি ৰেডিয়াম ক্ষয়প্ৰাপ্ত হৈ গঠিত হয়। ইয়াক স্বাস্থ্যৰ বাবে বিপজ্জনক বুলি গণ্য কৰা হয়। প্ৰাকৃতিক উৎসৰ পৰা নিৰ্গত ৰেডন গেছ অট্টালিকাত বিশেষকৈ বেছমেণ্টৰ দৰে বন্ধ অঞ্চলত জমা হ’ব পাৰে। আনহাতৰ চিগাৰেট সেৱন হাওঁফাওঁৰ কৰ্কট ৰোগৰ দ্বিতীয় ক্ষিপ্ৰ কাৰণ হিচাপে পৰিগণিত।
• বনজুইৰ পৰা নিৰ্গত ধোঁৱা আৰু কাৰ্বন মনোক্সাইড। সক্ৰিয় বনজুইৰ সময়ছোৱাত অনিয়ন্ত্ৰিত জৈৱবস্তুৰ দহনৰ ধোঁৱাই ঘনত্বৰ ভিত্তিত সকলো বায়ু প্ৰদূষণৰ প্ৰায় ৭৫% হ'ব পাৰে।^৭০
• কিছুমান অঞ্চলত গছ-গছনিয়ে উষ্ণ দিনত পৰিৱেশৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি যথেষ্ট পৰিমাণৰ অস্বাভাৱিক জৈৱ যৌগ (VOC) নিৰ্গত কৰে। এই ভিঅ'চিসমূহে প্ৰাথমিক মানৱজনিত প্ৰদূষকসমূহৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি – বিশেষকৈ, NOx, SO2 আৰু মানৱজনিত জৈৱিক কাৰ্বন যৌগসমূহৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি গৌণ প্ৰদূষকৰ ঋতুভিত্তিক কুঁৱলী উৎপন্ন কৰে।^৭১ ক’লা আঠা, পপলাৰ, ওক আৰু উইলো আদি গছ-গছনিৰ কিছুমান উদাহৰণ যিয়ে প্ৰচুৰ পৰিমাণে ভি অ’ চি উৎপন্ন কৰিব পাৰে। এই প্ৰজাতিবোৰৰ পৰা VOC উৎপাদনৰ ফলত কম প্ৰভাৱৰ গছৰ প্ৰজাতিতকৈ অ'জনৰ মাত্ৰা আঠগুণলৈকে বেছি হয়।^৭২
• আগ্নেয়গিৰিৰ কাৰ্য্যকলাপ, যিয়ে চালফাৰ, ক্ল'ৰিন আৰু ছাইৰ কণা উৎপন্ন কৰে।^৭৩

নগৰীকৰণ

সঘনে গঢ়ি উঠা নগৰবোৰ বায়ু প্ৰদূষণৰ এক মুখ্যকাৰক। নগৰ সমূহৰ গৃহ নিৰ্মাণত ব্যৱহাৰ কৰা বিভিন্ন আচবাব যেনে – ইটা, বালি, চিমেণ্ট আদিৰপৰা দূষিত ৰেডন গেছৰ উৎপত্তি হয়। নগৰ অঞ্চলত যিহেতু কল-কাৰখানা, যান-বাহন আদিৰ ব্যৱহাৰ বেছি, সেই কাৰণেই এই অঞ্চলবোৰৰ বায়ুমণ্ডলত ছালফাৰ-ডাই-অক্সাইডৰ(SO2)গাঢ়তা বেছি হয়। পৃথিৱীত বছৰি প্ৰায় ৩৩৮নিযুত টন দূষিত আৱৰ্জনা নগৰ বিলাকত সৃষ্টি হব ধৰিছে। স্তূপীকৃত আৱৰ্জনা আৰু নগৰ অঞ্চলৰ নৰ্দমা আৱৰ্জনাত থকা জৈৱ পদাৰ্থৰ পচনক্ৰিয়াত হাইড্ৰ’জেন চালফাইড(H2S)গেছ উৎপন্ন হয়। জাৰণৰ সহায়ত অক্সিজেন যুক্ত হৈ ছালফাৰ-ডাই-অক্সাইডৰ সৃষ্টি হয়। কেতিয়াবা (H2S)গেছ নিৰ্গত হৈ বায়ুমণ্ডলত থকা পানীৰ বাষ্পৰ লগত লগলাগি ছালফিউৰিক এচিডলৈ (H2SO4)পৰিৱৰ্ত্তিত হয় আৰু এচিড বৰষুণ হৈ তললৈ নামি আহে। এই এচিড বৰষুণে গছ-গছনিৰ লগতে আমাৰ ঘৰ-দুৱাৰ আদিৰো বিস্তৰ ক্ষতি সাধন কৰে। বন ধ্বংসৰ ফলত গছ-গছনিৰ পৰিমাণ দিনে হ্ৰাস পাইছে। গছ-গছনিৰ অভাৱত বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ যথেষ্ট কমি গৈছে আৰু কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ পৰিমাণ দিনে দিনে বৃদ্ধি পাই আহিছে। ইয়াৰ ফলত পৃথিৱীৰ গোলকীয় উষ্ণতা দিনে দিনে বৃদ্ধি পাইছে আৰু ইয়ে এদিন সমগ্ৰ জীৱকুল ধ্বংসৰ কাৰণ হ'বলৈ আগবাঢ়িছে।

উদ্যোগিক প্ৰদূষণ কাৰক

নানা ধৰণৰ কল-কাৰখানা বায়ু প্ৰদূষণৰ প্ৰধান উৎস।^৭৪ এই উদ্যোগসমূহৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা কাৰ্বন মনক্সাইড (CO),কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড (CO2),ছালফাৰ-ডাই-অক্সাইড (SO2),হাইড্ৰ’জেন ছালফাইড (H2S)আৰু হাইড্ৰ’কাৰ্বন আদি গেছে বায়ু প্ৰদূষিত কৰে। কিছুমান ৰাসায়নিক উদ্যোগে হাইড্ৰক্লৰিক এচিড, ক্লৰিন, ফ্লৰিন, নাইট্ৰ’জেন অক্সাইড, দস্তা, সীহ, আৰ্ছেনিক, তাম, ছালফাৰ-ডাই-অক্সাইড, কাৰ্বন-মনক্সাইড আদি প্ৰদূষণ কাৰক নিৰ্গত কৰে। এই সকলোবোৰৰ উপৰিও সূৰ্যৰ পৰা অহা অতি বেঙুনীয়া ৰশ্মিৰ প্ৰভাৱত বায়ুমণ্ডলত থকা হাইড্ৰকাৰ্বন তথা নাইট্ৰজেন অক্সাইডে পেৰক্সি এচিটাইল নাইট্ৰেট (PAN)আৰু অজ'ন (O3) সৃষ্টি কৰি বায়ুমণ্ডলক মাৰাত্মকভাৱে দূষিত কৰা এক ধোঁৱাৰ সৃষ্টি কৰে।

যান-বাহনে সৃষ্টি কৰা প্ৰদূষক

নানা ধৰণৰ যান-বাহনৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা বায়ু প্ৰদূষণৰ বাবে শতকৰা ৬০ভাগ দায়ী। এই ধোঁৱাত কাৰ্বন-মন’ক্সাইড,কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড,নাইট্ৰজেন অক্সাইড আৰু হাইড্ৰকাৰ্বন থাকে। প্ৰতি গেলন পেট্ৰলৰ দহনৰ ফলত ৩পাউণ্ড কাৰ্বন-মন’ক্সাইড আৰু ১৫পাউণ্ড নাইট্ৰজেন অক্সাইড সৃষ্টি হয় আৰু এইবোৰে ৪,০০,০০০ – ২০,০০,০০০ C.C বায়ু দূষিত কৰিব পাৰে। তদুপৰি যান-বাহনৰ ধোঁৱাৰ লগত লীড অক্সাইড নিৰ্গত হয়। পেট্ৰলৰ ক্ষমতা বঢ়াবৰ বাবে প্ৰতি লিটাৰ পেট্ৰলৰ লগত ৪গ্ৰাম পৰ্যন্ত লীড (সীহ)মিহলাই দিয়ে। এই সীহ দেহৰ বাবে ক্ষতিকাৰক। উশাহৰ লগত নাইবা খাদ্য বস্তুৰ সহায়ত এই সীহ মানুহৰ শৰীৰত প্ৰবেশ কৰে। সীহৰ মাত্ৰা প্ৰতি ১০০মি.লি.তেজত ২০ ug হ’লে বিষক্ৰিয়া আৰম্ভ হয়।

ইন্ধনৰ দহন

ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা কয়লা,গোবৰ,খৰি,কেৰাচিন ইত্যাদিৰ অসম্পূৰ্ণ দহনৰ ফলত কাৰ্বন মনক্সাইড আদি দূষিত গেছৰ সৃষ্টি হয়। কয়লাত প্ৰচুৰ পৰিমাণে ছালফাৰ থাকে আৰু দহনৰ ফলত ছালফাৰ-ডাই-xxxঅক্সাইড হিচাপে বায়ুমণ্ডললৈ নিৰ্গমন হৈ বায়ুক দূষিত কৰে।^৭৫৭৬

কৃষিকাৰ্যৰপৰা প্ৰদূষণ

জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধিৰ লগে লগে অধিক উৎপাদন লাভৰ বাবে কৃষিকাৰ্যত নানা ধৰণৰ ৰাসায়নিক সাৰ,কীটনাশক দৰৱ আদি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কীটনাশক তথা আগাছানাশক দৰৱ আদিৰপৰা অৰ্গেনিক ফছফেট, ক্লৰিনযুক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন আৰ্ছেনিক, সীহ আদি ওলাই বায়ুৰ লগত মিহলি হৈ বায়ু দূষিত কৰে।

তেজষ্ক্ৰিয় আৰু আন পদাৰ্থ কণা প্ৰদূষক

নানা ধৰণৰ বিস্ফোৰক আৰু আণবিক চুলাৰ ব্যৱহাৰৰ ফলত কিছুমান পদাৰ্থ ধূলিকণা ৰূপে বায়ুমণ্ডলত সৃষ্টি হয় আৰু তেজষ্ক্ৰিয় ৰশ্মি যেনে α,β,γ আদি প্ৰক্ষেপণ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও আন কিছুমান পদাৰ্থ বায়ুমণ্ডলত জলীয় আৰু কঠিন এই দুই অৱস্থাতে ভাহি থাকে। এই পদাৰ্থবোৰত কেডমিয়াম, ক্ৰ'মিয়াম, ভানাডিয়াম ইত্যাদি বিষাক্ত ধাতু মিশ্ৰিত হৈ থাকে।

বায়ু প্ৰদূষণৰ প্ৰভাৱ

বায়ু প্ৰদূষণে বিভিন্ন দিশত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে। তলত কেইটামান উল্লেখ কৰা হ’ল –

মানৱ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত প্ৰভাৱ

1. কাৰ্বন মন’অক্সাইড – কাৰ্বন মন’অক্সাইডে তেজৰ ৰক্ত কণিকাত থকা হিমগ্ল’বিনৰ লগত লগ লাগি কাৰ্বক্সিহিমগ্ল’বিন সৃষ্টি কৰে। ফলত তেজৰ অক্সিজেন পৰিবহণ ক্ষমতা কমি যায়। দীৰ্ঘ সময় ধৰি কাৰ্বন মন'ক্সাইড সেৱন কৰিলে মানু্হৰ ভাগৰ লগা,মূৰ্ছা যোৱা, আনকি মৃত্যু হোৱাও দেখা যায়।
2. ছালফাৰ-ডাই-অক্সাইড – ছালফাৰৰ অক্সাইবোৰে আমাৰ শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ নলীবোৰৰ কোষবোৰ আক্ৰান্ত কৰি ডিঙিৰ সুৰসুৰণি,শ্বাসকষ্ট,এজমা,ব্ৰংকাইটিছ আদি ৰোগৰ সৃষ্টি কৰে। কেতিয়াবা এই গেছৰ(SO2) প্ৰভাৱত চকুৰ ৰোগ হোৱাও দেখা যায়।
3. নাইট্ৰজেন অক্সাইড – নাইট্ৰজেন অক্সাইডবোৰে হাওঁফাওঁৰ বেৰত থকা কোষবোৰ আক্ৰান্ত কৰি এজমা,নিউমোনিয়া ব্ৰংকাইটিছ জাতীয় ৰোগৰ সৃষ্টি কৰে। লগতে চকুৰ ৰোগও কৰে।
4. কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড – এই গেছে হাওঁফাও ৰোগ,ব্ৰংকাইটিছ আদিৰ সৃষ্টি কৰে।
5. সীহ – উশাহৰ লগত সীহ মানুহৰ দেহৰ ভিতৰত সোমালে ই লাহে লাহে মানুহজনক মৃত্যুৰ মুখলৈ ঠেলি দিয়ে। কাৰণ সীহে তেজত থকা হিমগ্ল’বিন গঠনত বাধা প্ৰদান কৰে। তদুপৰি সীহে সৰু ল’ৰা-ছোৱালীৰ মস্তিষ্কৰ ক্ষতি সাধন কৰে।
6. এলডিহাইড – বিভিন্ন উৎসৰপৰা সৃষ্টি হোৱা এলডিহাইডবোৰে পাকস্থলী আৰু শ্বাসনলীৰ ৰোগ সৃষ্টি কৰে।
7. হাইড্ৰ’কাৰ্বন – উদ্যোগবোৰত সৃষ্টি হোৱা বিভিন্ন ধৰণৰ হাইড্ৰ’কাৰ্বনবোৰৰ অসম্পূৰ্ণ জাৰণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা বেঞ্জ’পাইৰিন জাতীয় পদাৰ্থই হাওঁফাওঁৰ কৰ্কটৰোগ সৃষ্টি কৰে।
8. O3 গেছ – বায়ুমণ্ডলৰ ষ্টেট’স্ফিয়াৰত থকা অ’জন (O3)গেছে সূৰ্যৰ পৰা অতি বেঙুনীয়া ৰশ্মি পৃথিৱীলৈ আহিব নিদিয়ে। এই গেছে মানুহৰ মিউকাছ আৱৰণৰ ক্ষতি সাধন কৰে। আনহাতে,CFC (Chloro Fluro Carbon) হেলন আদি গেছৰ প্ৰভাৱত অ’জন স্তৰটোৰ ক্ষতিসাধন হৈ আছে। UN – ৰ সমীক্ষা অনুসৰি শতকৰা ১০ ভাগ অ’জন(O3)ৰ ক্ষতিসাধনে শতকৰা ২৬ ভাগ মেলান’মাছ নামৰ ছালৰ কেঞ্চাৰ ৰোগ বঢ়ায়।
9. তেজষ্ক্ৰিয় পদাৰ্থ – বায়ুত তেজষ্ক্ৰিয় পদাৰ্থৰ উপস্থিতিৰ ফলত কৰ্কট ৰোগৰ উপৰিও জন্মৰ সময়ত ল’ৰা-ছোৱালীৰ দৈহিক বিকৃতি পৰিলক্ষিত হয়। ইয়াৰ উপৰিও কয়লাৰ খনিত কাম কৰা কৰ্মীবোৰৰ ক’লা হাওঁফাওঁ ৰোগ আৰু এচবেষ্টছ উদ্যোগত কাম কৰা কৰ্মীবোৰৰ এছবেষ্ট’ছিছ নামৰ ৰোগ বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।
10. বায়ু প্ৰদূষনৰ ফলত মানুহৰ বিভিন্ন শ্বাস প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ হ'ব পাৰে |

আন প্ৰাণীৰ ওপৰত প্ৰভাৱ

কল-কাৰখানাৰ ওচৰত বাস কৰা প্ৰাণীবোৰৰ ফ্লৰিন সেৱনৰ বাবে ফ্ল’ৰছিছ ৰোগ হয়। প্ৰদূষিত বায়ু পানীৰ লগত মিহলি হৈ নদ-নদী, খাল, বিল, পুখুৰী, হ্ৰদ আনকি সাগৰৰ পানীৰো আম্লিকতা বৃদ্ধি কৰে। ফলত এই পানীত বাস কৰা জলজ প্ৰাণীবোৰৰ বেয়াকৈ ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।

উদ্ভিদ জগতত প্ৰভাৱ

1. kolyan থকা SO2 য়ে শস্য আৰু আন উদ্ভিদৰ যথেষ্ট পৰিমাণে ক্ষতিসাধন কৰে। উদ্ভিদৰ পাতৰ বিভিন্ন পত্ৰৰন্ধ্ৰইদি এই SO2 গেছবোৰ ব্যাপিত হৈ সালোক সংশ্লেষণৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয় পত্ৰহৰিৎক ক্ষতি কৰে।
2. উদ্যোগ সমূহত সৃষ্টি হোৱা ফ্লৰাইড গেছে পাতৰ উৰিভাগত থকা মমজাতীয় কিউটিক’ল নামৰ স্তৰটো নষ্ট কৰে। এই স্তৰটোৱে উদ্ভিদৰ অতিৰিক্ত পানী ওলাই যোৱাত বাধা দি থাকে। এই প্ৰভাৱ দীৰ্ঘসময় ধৰি সঞ্চিত হ’লে উদ্ভিদৰ নেক্ৰ’ছিছ (Nacrosis), ক্লৰছিছ (Chlorosis), এপিনেষ্টি (Eppinasty), এবছিছন (Abscission)আদি ৰোগ হয় আৰু কেতিয়াবা মৃত্যু হোৱাও দেখা যায়।
3. বায়ুমণ্ডলত থকা ইথিলিন জাতীয় পদাৰ্থ কপাহ নাইবা আন আন শস্যৰ বাবে ক্ষতিকাৰক। কিছুমান হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ প্ৰভাৱত অপৈণত অৱস্থাতে উদ্ভিদৰ পাত নাইবা ফল সৰি যায়।
4. অ’জন গেছৰ প্ৰভাৱত ৰবৰ টান হয় আৰু ০.০২ ppm গাঢ়তাত উদ্ভিদৰ ক’লেনকাইমা কোষবোৰ ধ্বংস হয়। অ’জন গেছে অপৈনত অৱস্থাতে উদ্ভিদৰ পাত সৰাই পেলায়।
5. নগৰীকৰণ আৰু উদ্যোগৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা কিছুমান বায়ু প্ৰদূষকে খেতিপথাৰত অনিষ্টকাৰী কীট-পতঙ্গৰ সংখ্যা বঢ়োৱাৰ লগে লগে খেতিপথাৰৰ যথেষ্ট অনিষ্ট সাধন কৰে।

জলবায়ুৰ ওপৰত প্ৰভাৱ

বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ পৰিমাণ বাঢ়ি গলে সূৰ্যৰ পৰা বিকিৰিত ৰশ্মি কুঁৱলী আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ তৰপ ভেদ কৰি ওলাই যাব নোৱাৰে। ফলত পৰিবেশৰ উষ্ণতা বাঢ়ে। ইয়াক সেউজ গৃহ প্ৰভাৱ বোলে। ইতিমধ্যে যোৱা ১০০ বছৰৰ ভিতৰত পৃথিৱীৰ উষ্ণতা প্ৰায় ০.৫° বাঢ়িছে। প্ৰত্যেক বছৰে কল-কাৰখানাবোৰৰ পৰা প্ৰায় ৬০০০ নিযুত টন CO2 বায়ুমণ্ডলত সৃষ্টি হৈ আছে।

বিভিন্ন আচবাবত প্ৰভাৱ উদ্যোগ সমূহৰ পৰা ওলোৱা ধোৱা আৰু এচিড বৰষুণে পকীঘৰ অট্টালিকাবোৰৰ গৃহ নিৰ্মাণ সামগ্ৰীসমূহৰ অৱক্ষয় ঘটায় আৰু সৌন্দৰ্য্যহীন হৈ পৰে।

বায়ু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায়

বৰ্তমান আধুনিক যুগত বায়ু প্ৰদূষণ সম্পূৰ্ণৰূপে নাইকিয়া কৰাটো সম্ভৱ নহয় যদিও কিছুমান পদ্ধতিৰ দ্বাৰা ইয়াৰ প্ৰভাৱ নিম্নতম কৰিব পৰা যায়।

1. উদ্যোগ সমূহৰ পৰা ধোৱা নিৰ্গত হোৱা চিমনীবোৰ ওখ কৰিলে দূষিত বায়ু ওপৰলৈ উঠি যাব আৰু পৰিবেশৰ ওপৰত নিম্নতম ঋণাত্মক প্ৰভাৱ পেলাব।
2. পুৰণি যান-বাহন সমূহ চলোৱাত বাধা দি, কেটালাইটিক কনভাৰ্টাৰ (Catalytic converter)ব্যৱহাৰ কৰি দূষিত পদাৰ্থবোৰ পৰিবেশত অহাৰ আগতে দহন কৰা প্ৰয়োজন।
3. উদ্যোগ সমূহত চাইক্লন (Cyclone) নামৰ এক বিশেষ যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰি বস্তুকণা (articulate matter) সমন্বিত গেছৰ চেণ্ট্ৰিফিউজ কৰি বস্তুকণাসমূহ পৃথক কৰিব পাৰি।
4. স্ক্ৰাবাৰ (Scrubbers)ব্যৱহাৰ কৰি বায়ুমণ্ডলৰ পৰা বস্তুকণাৰ লগতে SO2 গেছো পৃথক কৰিব পাৰি।
5. বৃক্ষৰোপণ বায়ু প্ৰদূষণ ৰোধ কৰাৰ এক অন্যতম উপায়। উদ্ভিদে সালোক সংশ্লেষণ প্ৰথাৰ দ্বাৰা বায়ুমণ্ডলৰ পৰা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড শোষণ কৰি বায়ুমণ্ডল শোধন কৰে।

বাহ্যিক সংযোগ

Air quality science and general information

• International Conference on Urban Air Quality .
• UNEP Urban Issues
• European Commission > Environment > Policies > Air >Air Quality.
• UNEP Partnership for Clean Fuels and Vehicles
• Database: outdoor air pollution in cities from the বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা
• Interactive map of US facilities emitting air pollution

Air quality modelling

• Stuff in the Air Standard air quality modelling procedure for industrial sources.
• Wiki on Atmospheric Dispersion Modelling. Addresses the international community of atmospheric dispersion modellers — primarily researchers, but also users of models. Its purpose is to pool experiences gained by dispersion modellers during their work.
• Air Dispersion Modeling Conversions and Formulas One of six technical articles devoted to air quality and air pollution dispersion modeling.

Effects on human health

• Fine particle pollution map 1 and fine particle pollution map 2
• Map showing loss of months in life expectancy due to air pollution
• World Health Organization Fact Sheet on Air quality and health
• Air Pollution Triggers Blood Clots
• American Lung Association of New England on air quality .
• Dispersion of traffic pollution from street canyons in Edinburgh by A Searl and D Buchanan. Institute of Occupational Medicine Research Report TM/96/09
• Impact assessment of the mortality effects of longer-term exposure to air pollution: exploring cause-specific mortality and susceptibility by BG Miller. Institute of Occupational Medicine Research Report TM/03/01
• Comparing estimated risks for air pollution with risks for other health effects by BG Miller and JF Hurley. Institute of Occupational Medicine Research Report TM/06/01
• The Mortality Effects of Long-Term Exposure to Particulate Air Pollution in the United Kingdom, UK Committee on the Medical Effects of Air Pollution, 2010.