পাকিস্তানত বলপূৰ্বক নিখোজকৰণ

পাকিস্তানত বলপূৰ্বক নিখোজকৰণৰ সূচনা জেনেৰেল পাৰভেজ মুছাৰফৰ সামৰিক শাসনকালত (১৯৯৯ৰ পৰা ২০০৮লৈ) হয়। পৰৱৰ্তী চৰকাৰসমূহৰ সময়তো এই প্ৰথা অব্যাহত থাকে। মানৱ অধিকাৰ কৰ্মী তথা ডিফেঞ্চ অৱ হিউমেন ৰাইটছ পাকিস্তানৰ অধ্যক্ষা আমিনা মাচুদ জানজুয়াৰ মতে, পাকিস্তানত বলপূৰ্বক নিখোজকৰণৰ ৫,০০০তকৈও অধিক ঘটনা নথিভুক্ত কৰা হৈছে।^১২৩ মানৱ অধিকাৰ কৰ্মীসকলে অভিযোগ কৰে যে পাকিস্তানৰ আইন প্ৰয়োগকাৰী সংস্থাসমূহেই দেশখনত সংঘটিত বলপূৰ্বক নিখোজকৰণৰ ঘটনাসমূহৰ বাবে দায়ী। অৱশ্যে, পাকিস্তানৰ আইন প্ৰয়োগকাৰী সংস্থাসমূহে এই অভিযোগ অস্বীকাৰ কৰি দাবী কৰে যে বহু নিখোজ ব্যক্তি হয় টিটিপিৰ দৰে উগ্ৰপন্থী সংগঠনত যোগদান কৰি আফগানিস্তান অথবা অন্যান্য সংঘাতপীড়িত অঞ্চললৈ গৈছে,^৪ অথবা ইউৰোপলৈ অবৈধ অভিবাসী হিচাপে যোৱাৰ উদ্দেশ্যে পলায়ন কৰি যাত্ৰাপথতে মৃত্যুমুখত পৰিছে।^৫

২০১১ চনৰ পৰা পাকিস্তান চৰকাৰে দেশখনত বলপূৰ্বক নিখোজকৰণৰ ঘটনাসমূহৰ তদন্তৰ বাবে এখন আয়োগ গঠন কৰে। আয়োগৰ তথ্য অনুসৰি, প্ৰতিষ্ঠাৰ পিছৰে পৰা আয়োগখনে বলপূৰ্বক নিখোজকৰণৰ ৭,০০০টা ঘটনা লাভ কৰিছে আৰু ইয়াৰে প্ৰায় ৫,০০০টা ঘটনা নিষ্পত্তি কৰিছে।^৬ বলপূৰ্বক নিখোজকৰণে দীৰ্ঘদিন ধৰি পাকিস্তানৰ মানৱ অধিকাৰৰ অভিলেখত এক কলংকস্বৰূপ হিচাপে পৰিগণিত হৈ আহিছে।

পটভূমি

বলপূৰ্বক নিখোজকৰণৰ প্ৰথা বিশ্বজুৰি বিদ্যমান এক সমস্যা, যিয়ে বিভিন্ন দেশৰ আৰু ভিন্ন জাতি, ধৰ্ম আৰু ৰাজনৈতিক পটভূমিৰ লোকসকলক প্ৰভাৱিত কৰি আহিছে। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইনৰ অধীনত বলপূৰ্বক নিখোজকৰণ এক অপৰাধ হ'লেওঁ, শেহতীয়া দশকসমূহত ৰাষ্ট্ৰসংঘই ১০০খনতকৈও অধিক দেশত হাজাৰ হাজাৰ বলপূৰ্বক নিখোজকৰণৰ ঘটনা নথিভুক্ত কৰিছে। বলপূৰ্বক নিখোজকৰণৰ অভিযোগত বিশেষভাৱে অভিযুক্ত দেশসমূহৰ ভিতৰত ইৰাক, ইৰান, শ্ৰীলংকা, চিলি, ইথিওপিয়া, ছিৰিয়া, আফ্ৰিকাৰ বিভিন্ন দেশ, বাংলাদেশ, ভাৰত, চীন, ৰাছিয়া, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু পাকিস্তান উল্লেখযোগ্য।^২

১৯৯৯ চনৰ পৰা ২০০৮ চনলৈ

২০০১ চনত আফগানিস্তানত আমেৰিকাৰ আক্ৰমণৰ পিছত, পাকিস্তানত বলপূৰ্বক নিখোজকৰণৰ প্ৰথা সামৰিক একনায়ক জেনেৰেল পাৰভেজ মুছাৰফ (১৯৯৯–২০০৮)-ৰ শাসনকালত আৰম্ভ হোৱা বুলি অভিযোগ উত্থাপন কৰা হয়।^৭ সেই সময়ত পাকিস্তানত সন্ত্ৰাসবাদী কাৰ্যকলাপ ব্যাপকভাৱে বৃদ্ধি পাইছিল। বহু লোক আত্মঘাতী আক্ৰমণৰ বলি হৈছিল। সন্ত্ৰাসবাদৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধৰ সময়ছোৱাত বহু লোকক সন্ত্ৰাসবাদী সন্দেহত চৰকাৰী সংস্থাসমূহে আটক কৰি লৈ যায়।^৮৯১০ তেওঁলোকৰ বহুজনক পিছত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ কৰ্তৃপক্ষৰ হাতত চমজাই দিয়া হয় আৰু গুৱান্টানামো বে’ৰ কেম্প এক্স-ৰেত বন্দী কৰি ৰখা হয়।^১০ ২০০৮ চনৰ আগষ্ট মাহত মুছাৰৰফে পদত্যাগ কৰাৰ পিছত তেওঁৰ বিৰুদ্ধে বিভিন্ন মানৱ অধিকাৰ উলংঘনৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰা হয়।^৮

বালুচিস্তান

শেহতীয়া বছৰসমূহত পাকিস্তানৰ বালুচিস্তান প্ৰদেশত বলপূৰ্বক নিখোজকৰণৰ সৰ্বাধিক ঘটনা নথিভুক্ত হৈছে। এই প্ৰদেশত পোন্ধৰ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি নিম্ন-তীব্ৰতাৰ বিদ্ৰোহ চলি আহিছে।^৬ Voice for Baloch Missing Persons (VBMP)-ৰ তথ্য অনুসৰি, ২০০১ চনৰ পৰা ২০১৭ চনলৈ প্ৰায় ৫২৮ জন বালোচ নিখোজ হৈছে।^১১

২০২৪ চনৰ অক্টোবৰ মাহত কেৱল এই মাহটোতেই বলপূৰ্বক নিখোজকৰণৰ ৯৯টা ঘটনা নথিভুক্ত কৰা হয়। ইয়াৰে প্ৰায় ২৯ জনক আটক অৱস্থাৰ পৰা মুকলি কৰি দিয়া হোৱা বুলি জানিবলৈ দিয়া হয়। অক্টোবৰ মাহত দৈনিক গড়ে তিনিটাতকৈ অধিক নিখোজকৰণৰ ঘটনা সংঘটিত হৈছিল।^১২

পাকিস্তানৰ এজন জ্যেষ্ঠ প্ৰাদেশিক নিৰাপত্তা বিষয়াই দাবী কৰে যে নিখোজ ব্যক্তিৰ সংখ্যা অতিৰঞ্জিত কৰা হৈছে। তেওঁৰ মতে, বালুচিস্তানত বিদ্ৰোহী গোটত যোগদান কৰা লোক, ইউৰোপলৈ পলাই যোৱা অভিবাসী, আনকি সামৰিক অভিযানত নিহত হোৱা লোককো বহু ক্ষেত্ৰত "নিখোজ ব্যক্তি" হিচাপে গণ্য কৰা হয়।^১১ আনহাতে, বিভিন্ন প্ৰতিবেদনত কোৱা হৈছে যে বিচ্ছিন্নতাবাদী উগ্ৰপন্থীসকলৰ সৃষ্টি কৰা অস্থিৰতাৰ ফলত বহু লোকে বালুচিস্তান এৰি অন্যান্য দেশত আশ্ৰয় বিচাৰিছে।

একেদৰে, বলপূৰ্বক নিখোজকৰণৰ কিছুমান ঘটনাৰ বাবে বিচ্ছিন্নতাবাদী উগ্ৰপন্থী গোটসমূহকো দায়ী কৰা হৈছে। এই গোটসমূহে অভিযান চলোৱাৰ সময়ত প্ৰায়ে সামৰিক পোছাক পৰিধান কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকক বহু সময়ত নিৰাপত্তা বাহিনীৰ সদস্য বুলি ভুল কৰা হয়।^১৩

সমালোচনা

বলপূৰ্বক নিখোজকৰণৰ ঘটনাসমূহ মানৱ অধিকাৰ সংস্থা আৰু সংবাদ মাধ্যমসমূহে সমালোচনা কৰি আহিছে।^৭ তেওঁলোকে এই ঘটনাসমূহৰ নিৰপেক্ষ তদন্তৰ বাবে পাকিস্তান চৰকাৰক আহ্বান জনাইছে।^৭ ২০১১ চনত বলপূৰ্বক নিখোজকৰণৰ ঘটনাসমূহৰ তদন্তৰ উদ্দেশ্যে এখন অনুসন্ধান আয়োগ গঠন কৰা হৈছিল যদিও তদন্তত উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি হোৱা নাছিল।^১৪

২০২১ চনৰ জানুৱাৰীত ২০১৫ চনৰ এটা নিখোজকৰণৰ গোচৰৰ শুনানিৰ অন্তত ইছলামাবাদ উচ্চ ন্যায়ালয়ে পাকিস্তানৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু তেওঁৰ মন্ত্ৰীসভাক নাগৰিকসকলক সুৰক্ষা প্ৰদানত ৰাষ্ট্ৰৰ ব্যৰ্থতাৰ বাবে দায়ী বুলি মন্তব্য কৰে। ন্যায়ালয়ে বলপূৰ্বক নিখোজকৰণক "সৰ্বাধিক জঘন্য আৰু অসহনীয় অপৰাধ" বুলিও অভিহিত কৰে।^১৫

পাকিস্তানত বলপূৰ্বক নিখোজকৰণ দীৰ্ঘদিন ধৰি দেশখনৰ মানৱ অধিকাৰৰ ভাবমূৰ্তিত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাই আহিছে। ক্ৰমাগত চৰকাৰসমূহে এই প্ৰথা নিষিদ্ধ কৰাৰ আশ্বাস দিলেও, সংশ্লিষ্ট আইন প্ৰণয়নৰ অগ্ৰগতি মন্থৰ হোৱা বুলি সমালোচকসকলে অভিযোগ কৰে। ফলস্বৰূপে, ভুক্তভোগীসকল সুৰক্ষাৰ পৰা বঞ্চিত হৈ আহিছে আৰু দোষীসকলৰ জবাবদিহিতা নিশ্চিত হোৱা নাই।^১৬

চৰকাৰৰ প্ৰতিক্ৰিয়া

২০১১ চনত পাকিস্তান চৰকাৰে দেশখনত বলপূৰ্বক নিখোজকৰণৰ ঘটনাসমূহৰ তদন্তৰ বাবে বলপূৰ্বক নিখোজকৰণ বিষয়ক অনুসন্ধান আয়োগ (Commission of Inquiry on Enforced Disappearances) গঠন কৰে। Amnesty International-ৰ মতে, আয়োগখনে এতিয়ালৈকে এনে নিখোজকৰণৰ ৩,০০০টা ঘটনা লাভ কৰিছে। ২০২১ চনলৈকে আয়োগৰ তথ্য অনুসৰি, প্ৰতিষ্ঠাৰ পিছৰে পৰা ই বলপূৰ্বক নিখোজকৰণৰ ৭,০০০টা ঘটনা লাভ কৰিছে আৰু ইয়াৰে প্ৰায় ৫,০০০টা ঘটনা নিষ্পত্তি কৰিছে।^৬

২০২১ চনৰ জুন মাহত পাকিস্তানৰ গৃহমন্ত্ৰীয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদত এখন বিধেয়ক উত্থাপন কৰে, য'ত বলপূৰ্বক নিখোজকৰণক অপৰাধ হিচাপে ঘোষণা কৰি দোষী সাব্যস্ত ব্যক্তিৰ বাবে সৰ্বাধিক ১০ বছৰৰ কাৰাদণ্ডৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।^১৭ পিছত ২০২১ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত পাকিস্তানৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদত বিধেয়কখন গৃহীত হয়।^১৮১৯