জাপি

জাপি অসমৰ লোকজ শিল্প-ঐতিহ্যৰ এক পৰিচিত শিৰস্ত্ৰাণ, যাক অসমীয়া জাতি-সংস্কৃতিৰ প্ৰতীক আৰু সাংস্কৃতিক বাহক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ই একে সময়তে ব্যৱহাৰ্য বস্তু (ৰ’দ-বৰষুণৰ পৰা ৰক্ষা) আৰু সামাজিক-সাংস্কৃতিক অনুষংগ (আতিথ্য-আদৰণি, অনুষ্ঠান-নৃত্য, সাজসজ্জা) ৰূপে স্থান লাভ কৰিছে। আৰম্ভণিতে জাপিৰ আকৃতি টুপীৰ দৰে আছিল বুলি উল্লিখিত; কিন্তু সময়ৰ লগে লগে আকাৰ, ৰং আৰু অলংকাৰ-সজ্জা নানাভাৱে সলনি হৈছে।

নাম আৰু শব্দউৎপত্তি

‘জাপি’ শব্দৰ উৎপত্তি ‘জাপ’ শব্দৰ পৰা বুলি দিয়া হৈছে। ‘জাপ’ৰ অৰ্থ টকৌ পাতভৰা দম (পাতৰ গোট/পুটি) বুলি উল্লেখ আছে। কেঁচামালৰ সৈতে শব্দ-উৎপত্তিৰ এই সম্পৰ্কই জাপি নিৰ্মাণত পাত-উপাদানৰ গুৰুত্ব সূচায়।

গঠন, উপকৰণ আৰু ৰূপ-সজ্জা

জাপি সজাৰ মুখ্য উপকৰণ হৈছে বাঁহ, বেত আৰু গছৰ পাত। সাধাৰণতে জাপি টকৌ পাতেৰে তৈয়াৰ কৰা হয়; আনহাতে অসমীয়াৰ জাপিৰ কেঁচামাল হিচাপে বাঁহ আৰু তালপাত/টকৌপাতৰ উল্লেখো পোৱা যায়। খেতি-পথাৰত ব্যৱহাৰযোগ্য জাপি সাধাৰণতে বহল বৃত্তাকাৰ, আৰু মাজত মূৰত খাপ খোৱা জোঙা অংশ থাকে বুলি বৰ্ণিত।

জাপিৰ ওপৰত ধাতুৰ জোঙা অংশ সংযোজিত থাকিছিল; ইয়াক ‘চূলা’ বুলি কোৱা হয়। ৰজাঘৰীয়া বা সম্ভ্ৰান্ত শ্ৰেণীৰ জাপিৰ চূলা ৰূপ বা সোণৰ হোৱাৰ তথ্য দিয়া হৈছে।

ৰূপ-সজ্জাৰ ভিত্তিত জাপিৰ দুটা মুখ্য ভাগ উল্লেখ কৰা হয়—

• ফুলাম জাপি
• উকা জাপি

ইয়াৰ বাহিৰেও আগতে বৰদৈয়া জাপি আৰু সৰুদৈয়া জাপিৰ দৰে প্ৰকাৰৰ উল্লেখ আছে। পানীজাপি আৰু গৰখীয়া জাপিৰ প্ৰচলনৰ কথাও উল্লিখিত।

প্ৰকাৰ-ভেদ আৰু নামাবলী

জাপিৰ আকাৰৰ দৃষ্টান্ত হিচাপে বৰ জাপি আৰু সৰু জাপিৰ উল্লেখ আছে। শব্দ অভিধানত ডাং-জাপি, বৰজাপি, পানী/হালোৱা-জাপি, সৰুদৈয়া জাপি আদি প্ৰকাৰৰ নাম পোৱা যায়। শান্তনু কৌশিক বৰুৱাৰ অসম অভিধানত গৰখীয়া, পানী, বনুৱা, হালোৱা, উকা, ফুলাম, পদুমীয়া, সৰুদৈয়া, বৰজাপি আদি ভাগ দিয়া হৈছে।

‘নতুন পোহৰ’ ৱেবছাইট অনুসৰি জাপিৰ ১০ প্ৰকাৰৰ নাম নিম্নৰূপে উল্লেখ কৰা হৈছে—

• গৰখীয়া
• পানী
• বনুৱা
• হালোৱা
• উকা
• ফুলাম
• পদুমীয়া
• সৰুদৈয়া
• বৰজাপি
• টুপি

ঐতিহাসিক উল্লেখ আৰু সামাজিক ব্যৱহাৰ

জাপিৰ প্ৰথম ঐতিহাসিক উল্লেখ চুতীয়া ৰাজ্যৰ ক্ষেত্ৰত পোৱা যায় বুলি কোৱা হৈছে। ১৫২৩ চনত চুতীয়া ৰজা নীতিপালে আহোম ৰজা চুহুন্মুংৰ লগত সন্ধিৰ সময়ত সোণ-ৰূপৰ পাত বাঁধা জাপি উপহাৰ দিয়াৰ তথ্য আছে। তাৰ পিছত চুহুন্মুংে চুতীয়া ৰাজধানী শদিয়া দখল কৰি বহু জাপি লাভ কৰাৰ কথা উল্লেখ আছে। ১৫২৪ চনত শদিয়া আক্ৰমণ কৰিবলৈ অহা নৰা সেণাপতি ফূক্লৈমূংগক চুহুন্মুংয়ে ৰূপৰ জাপি উপহাৰ দি সন্ধি কৰাৰ তথ্য দিয়া হৈছে।

চুতীয়া শাসনত জাপি নিৰ্মাণৰ বাবে ‘জাপিসজিয়া’ নামৰ এটা খেল/গোট ৰখা হৈছিল; আৰু জাপিসজিয়া খেলত চুতীয়া লোকৰ প্ৰাধান্য আছিল বুলি উল্লিখিত। মধ্য অসমৰ বাৰ ভূঞাসকলেও জাপি ব্যৱহাৰ কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে। (বিতৰ্কিত) “সাতসৰী বুৰঞ্জী” অনুসৰি আহোম ৰজাসকলে বচুৱাল, তঙালি আৰু টকৌ-পতীয়া জাপি ভূঞাসকলৰ পৰা ল’বলৈ শিকিছিল—এই কথাটি “এক মতে” বুলি ধৰা হয়।

আহোম যুগত ডা-ডাঙৰীয়াসকলে মৰ্যাদা অনুসৰি বিভিন্ন ধৰণৰ জাপি ব্যৱহাৰ কৰিছিল বুলি দিয়া হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে—

• বুঢ়াগোহাঁই, বৰপাত্ৰগোহাঁই, বৰগোহাঁইয়ে সোণৰ চূলাযুক্ত পানী জাপি আৰু টুপি জাপি ব্যৱহাৰ কৰিছিল বুলি উল্লেখ
• বৰফুকনে ৰূপৰ চূলাযুক্ত জাপি আৰু উকা বৰজাপি ব্যৱহাৰ কৰিছিল বুলি উল্লেখ

সমাজজীৱনত জাপিৰ ব্যৱহাৰ দুটা স্তৰত স্পষ্ট—

• অনালংকৃত জাপি: মূলত কৃষকৰ সুৰক্ষাৰ বাবে (ৰ’দ-বৰষুণৰ পৰা ৰক্ষা)
• অলংকৃত জাপি: ৰাজপৰিয়াল/সম্ভ্ৰান্ত শ্ৰেণীৰ স্থিতি-প্ৰতীক আৰু আনুষ্ঠানিক উপহাৰ-সামগ্ৰী হিচাপে

লোকসংস্কৃতিৰ ক্ষেত্ৰত বিহু নচাত শোভা বঢ়াবলৈ জাপি ব্যৱহাৰৰ কথা উল্লেখ আছে। অতিথি-আদৰণি আৰু সজোৱাবস্তু হিচাপে জাপি চ’ৰা ঘৰত ৰখাৰ প্ৰথাও দেখা যায় বুলি উল্লিখিত।

ভৌগোলিক বিস্তৃতি আৰু সদৃশ শিৰস্ত্ৰাণ

জাপিৰ ব্যৱহাৰ পূব ভাৰত (বঙ্গ, ওড়িশা, ছত্তিশগড়)ৰ লগতে নেপাল আৰু পূব/দক্ষিণ-পূব এছিয়ালৈ বিস্তৃত বুলি উল্লিখিত; আৰু অসমৰ জাপিৰ সৈতে বিশেষকৈ পূব ভাৰতত চলা জাপিৰ মিল দেখুওৱা হৈছে। বাৰিষাত অৰুণাচল প্ৰদেশ আৰু মণিপুৰত জাপিৰ সদৃশ শিৰস্ত্ৰাণ ব্যৱহাৰ দেখা যায় বুলিও উল্লেখ আছে। কিছুমান দেশত গছপাতৰ লগতে জন্তুৰ ছাল ব্যৱহাৰ কৰিও একে ধৰণৰ শিৰস্ত্ৰাণ সজা হয়—এই তুলনামূলক উল্লেখে জাপিক বৃহত্তৰ বাঁহ-পাতেৰে বোৱা শিৰস্ত্ৰাণ পৰম্পৰাৰ ভিতৰত স্থাপন কৰে।

উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ কৃষিজীৱী সম্প্ৰদায়সমূহৰ মাজত বাঁহ-পাতেৰে বোৱা শিৰস্ত্ৰাণ পৰম্পৰাৰ অংশ হিচাপে জাপিক বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বড়ো জনগোষ্ঠীৰ মাজত সমজাতীয় শিৰস্ত্ৰাণ ‘খোফ্ৰি’ নামেৰে জনা যায়। খোফ্ৰি ফলা বাঁহেৰে গঢ়া হয়, মাজত শুকান টকৌ পাত ভৰোৱা হয় আৰু কাষ বেত বা বাঁহেৰে শক্ত কৰা হয়। খোফ্ৰি পুৰুষ-মহিলা উভয়ে পৰিধান কৰে; বিশেষকৈ বাৰিষাকালীন হাল বোৱা, ধান ৰোৱা, ধাননি প্ৰস্তুতি আদি কৃষিকাৰ্যৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক উল্লেখ কৰা হৈছে। খেৰাই ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানৰ ‘ছিবনাই’ নামে পৰিচিত আচাৰমূলক নৃত্যত বাঁহ-পাতৰ খোফ্ৰি ব্যৱহাৰৰ উল্লেখ আছে; সেই নৃত্যত নৃত্যশিল্পীয়ে ঢাল আৰু তৰোৱাল বহন কৰে বুলি দিয়া হৈছে।

মনপাসকল শংকু আকৃতিৰ টুপী দুটা বোৱা তৰপেৰে সজায় বুলি উল্লেখ আছে; তৰপ দুটাৰ মাজত কলগছৰ শুকান কাণ্ডৰ সামগ্ৰী ভৰাই পানী সোমোৱা কমোৱা হয়। আদি জনগোষ্ঠীৰ ভিতৰত গালো/আদি-গালংসহ গোটসমূহে বেত পাক খুৱাই বোৱাই বিভিন্ন শিৰস্ত্ৰাণ নিৰ্মাণ কৰে; ‘বলুপ’ নামৰ শিৰস্ত্ৰাণত অৰ্ধ-উপবৃত্তাকাৰ অংশ আৰু অনুভূমিক/নাও-আকৃতিৰ কাণি থকাৰ বৰ্ণনা আছে। পূব অৰুণাচলৰ মিচমিসকলৰ বেত-বাঁহে বোৱা টুপীৰ পৰম্পৰা আছে; নৃগোষ্ঠীয় সংগ্ৰহসমূহত মিচমি আৰু ইদু মিচমি টুপী সংৰক্ষিত আছে বুলি উল্লেখ। (বিতৰ্কিত) অৰুণাচলৰ পৰ্যটন বিভাগৰ সহযোগত প্ৰস্তুত তথ্যত বেতৰ টুপী নিৰ্মাণক ইদু মিচমিসকলৰ বাঁহ বোৱাৰ বহল পৰম্পৰাৰ অংশ বুলি চিহ্নিত কৰা হৈছে।

শিল্পকেন্দ্ৰ আৰু সমসাময়িক স্বীকৃতি

অসমত জাপি নিৰ্মাণ কুটিৰ শিল্প ৰূপে কেইবাঠাইতো গঢ় লৈ উঠিছে। শিৱসাগৰ জিলাৰ হাফলুটিং ন-পাম নাথ গাঁৱত বহু দশক ধৰি জাপি নিৰ্মাণ পৰম্পৰা চলি আছে বুলি উল্লেখ; আৰু গাঁৱৰ প্ৰায় প্ৰতিটো পৰিয়াল এই কৰ্মত জড়িত, পুৰুষ-মহিলা দুয়ো জাপি নিৰ্মাণৰ সৈতে জড়িত বুলি তথ্য আছে। সেই গাঁৱত জাপি শিল্প উপাৰ্জনৰ অন্যতম উৎস বুলি উল্লিখিত।

নলবাৰী অঞ্চলত জাপি প্ৰধান কুটিৰ শিল্প বুলি উল্লেখ। নলবাৰীৰ দোমাহীতোলা, সূতাৰকুছি, বালামুগকুছি, শিলাগুটি, তিলানী, বালিলেছা, মুদৈতোলা, দীঘেলী, তেৰেছিয়া, ভদ্ৰা আদি গাঁৱত বহু লোকৰ জীৱিকা জাপিশিল্পৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল বুলি দিয়া হৈছে।

তেজপুৰৰ ‘জাপি সজীয়া’ গাঁৱৰ নাম জাপিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি কোৱা হয়। এই গাঁও এসময়ত জাপি নিৰ্মাণৰ বাবে বিখ্যাত আছিল বুলি উল্লেখ থাকিলেও বৰ্তমান মাত্ৰ দুটা পৰিয়াল এই বৃত্তিত জড়িত বুলি তথ্য আছে। জাপি সজীয়া গাঁৱত বুদ্ধদেৱ কেওঁট আৰু তেওঁৰ ভাতৃ নাৰায়ণৰ নাম উল্লেখ কৰা হৈছে। তেজপুৰত তৈয়াৰ কৰা জাপি নেদাৰলেণ্ড আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত সমাদৃত বুলি উল্লেখ আছে।

সমসাময়িক স্বীকৃতিৰ দৃষ্টান্ত হিচাপে ২০১৭ চনত ভাৰতীয় ডাক বিভাগে মূৰত পৰিধান কৰা ১৬টা টুপীৰ ডাকটিকট উলিয়াইছিল; তাত অসমৰ জাপি অন্তৰ্ভুক্ত আছিল বুলি তথ্য দিয়া হৈছে।

তাৎপৰ্য

জাপি একেলগে লোকজ প্ৰযুক্তি, কৃষিজীৱন, সামাজিক মৰ্যাদা-চিহ্ন আৰু অনুষ্ঠানিক সংস্কৃতিৰ বাহক। বাঁহ-বেত-পাতভিত্তিক পৰিবেশ-অনুকূল কুটিৰ শিল্পৰ ধাৰাবাহিকতা বজাই ৰাখি জাপিয়ে অসমীয়া জাতিৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয় গঠনত প্ৰতীকি ভূমিকাও পালন কৰিছে।

আৰু চাওক

• অসমীয়া জাতি
• চুতীয়া ৰাজ্য
• নীতিপাল
• চুহুন্মুং
• বড়ো জনগোষ্ঠী
• মনপা জনগোষ্ঠী
• অৰুণাচল প্ৰদেশ
• নলবাৰী
• শিৱসাগৰ জিলা
• তেজপুৰ
• অসম অভিধান (গ্ৰন্থ)
• শান্তনু কৌশিক বৰুৱা