ৰাখীগড়ী

ৰাখীগড়ী বা ৰাখী গড়ী হৈছে হান্সী জিলাৰ এখন গাঁও আৰু প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থান। ই উত্তৰ ভাৰতৰ হাৰিয়ানা ৰাজ্যত অৱস্থিত। এই স্থান দিল্লীৰপৰা প্ৰায় ১৫০ কিলোমিটাৰ উত্তৰ-পশ্চিমে অৱস্থিত। ই ঘগ্গৰ নদীৰ সমভূমিত অৱস্থিত আৰু ঋতুভিত্তিক ঘগ্গৰ নদীৰপৰা প্ৰায় ২৭ কিলোমিটাৰ দূৰত।^১ এই স্থান সিন্ধু সভ্যতাৰ অন্তৰ্গত আছিল। ইয়াত সিন্ধু সভ্যতাৰ প্ৰাক-হৰপ্পা পৰ্যায় (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬০০০?/৪৬০০–৩৩০০), প্ৰাৰম্ভিক হৰপ্পা পৰ্যায় (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৩০০–২৬০০) আৰু পৰিণত পৰ্যায় (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৬০০–১৯০০)ৰ নিদৰ্শন পোৱা গৈছে।^২

ই প্ৰাচীন সভ্যতাটোৰ পাঁচটা বৃহৎ বসতিৰ ভিতৰত এটা আছিল। ২০১৪ চনৰ আগলৈকে অধিকাংশ গৱেষকে ইয়াৰ আয়তন ৮০ হেক্টৰৰপৰা ১০০ হেক্টৰতকৈ অধিক বুলি উল্লেখ কৰিছিল।^{৩৪৫৬৭৮} পৰিণত পৰ্যায়ৰ নগৰীয়া বসতিৰ মূল অংশ পাঁচটা ঘনিষ্ঠভাৱে সংযুক্ত প্ৰত্নতাত্ত্বিক ঢিপিৰে গঠিত আছিল। ওচৰতে থকা ষষ্ঠটো ঢিপি এই গোটৰ বাহিৰত আছিল। ই এটা পুৰণি পৰ্যায়ৰ নিদৰ্শন আছিল আৰু সম্ভৱতঃ পৃথক বসতি আছিল।^৯ সপ্তমটো ঢিপি পৰিণত পৰ্যায়ৰ সমাধিক্ষেত্ৰ বা কবৰস্থান আছিল।^{১০১১১২}

২০১৪ চনত ইতিমধ্যে জনাজাত সাতটা ঢিপৰ উপৰি আৰু দুটা ঢিপ আৱিষ্কাৰ কৰা হয়। এই দুটা ঢিপ মূল ঢিপিসমূহৰ গোটৰপৰা ক্ৰমে প্ৰায় ১ কিলোমিটাৰ উত্তৰ-পূব আৰু ১ কিলোমিটাৰ দক্ষিণ-পশ্চিমে অৱস্থিত।^১৩ ইয়াৰ পিছত ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপে ৰাখীগড়ীক হৰপ্পা সভ্যতাৰ এতিয়ালৈকে জনাজাত বৃহত্তম স্থান বুলি উল্লেখ কৰে। প্ৰত্নতাত্ত্বিক অৱশেষে মুঠ ৩০০ৰপৰা ৩৫০ হেক্টৰ অঞ্চল আৱৰি আছে। অৱশ্যে এই পৰিসৰত থকা সকলো অৱশেষ একে সময়তে এটা নগৰীয়া বসতিৰ অংশ আছিল বুলি ক'ব নোৱাৰি।^১৪১৫

স্থানটোত প্ৰাৰম্ভিক খনন ১৯৬০ৰ দশকত হৈছিল। তাৰ পিছত ১৯৯০ৰ দশকৰ শেষৰফালে পুনৰ খনন কৰা হয়। ২০১২–২০১৬ আৰু ২০২১–২০২২ চনত অধিক নিয়মিতভাৱে খনন কৰা হয়।^১৬ অৱশ্যে স্থানটোৰ বৃহৎ অংশ এতিয়াও খনন কৰা হোৱা নাই।^১৭১৮ ইয়াৰ বহুতো তথ্য এতিয়াও প্ৰকাশ কৰা হোৱা নাই।^১৯ ওচৰৰ মিতাথাল আৰু সৰু লোহাৰি ৰাঘো নামৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থান দুটাও এতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে খনন কৰা হোৱা নাই।

শিন্দে আদিয়ে ২০১৯ চনত এটা কংকালৰ ওপৰত কৰা ডিএনএ পৰীক্ষাত ষ্টেপ অঞ্চলৰ বংশগত উপাদানৰ কোনো প্ৰমাণ নাপালে। এই ফলাফল আৰ্য প্ৰব্ৰজন তত্ত্বৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ। এই তত্ত্ব অনুসৰি হৰপ্পা সভ্যতাৰ অৱক্ষয় আৰম্ভ হোৱাৰ পিছত ইণ্ডো-আৰ্যসকলে ষ্টেপ অঞ্চলৰপৰা ভাৰতলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিছিল।^২০

স্থানৰ বৈশিষ্ট্য

অৱস্থান

এই স্থান ঘগ্গৰ সমভূমিত অৱস্থিত।^২১ ই ঋতুভিত্তিক ঘগ্গৰ নদীৰপৰা প্ৰায় ২৭ কিলোমিটাৰ দূৰত। বৰ্তমান ৰাখীগড়ী ভাৰতৰ হাৰিয়ানা ৰাজ্যৰ এখন সৰু গাঁও।^২২ জেন মেকিনটছৰ মতে ৰাখীগড়ী প্ৰাগৈতিহাসিক দৃষদ্বতী নদীৰ উপত্যকাত অৱস্থিত। এই নদীৰ উৎপত্তি শিৱালিক পাহাৰত হৈছিল।^২৩ চৌটাং সৰস্বতী নদীৰ এটা উপনৈ আৰু সৰস্বতী নদী ঘগ্গৰ নদীৰ এটা উপনৈ।^২৪২৫

স্থানৰ আকাৰ আৰু ঢিপিৰ সংখ্যা

গ্ৰেগৰি পছেল, জনাথন মাৰ্ক কেনয়াৰ, ৰেমণ্ড অলচিন আৰু ৰীটা পি. ৰাইটকে ধৰি অধিকাংশ গৱেষকৰ মতে ৰাখীগড়ীৰ আয়তন ৮০ হেক্টৰৰপৰা ১০০ হেক্টৰতকৈ অধিক আছিল।^{২৬২৭২৮২৯৩০৩১} নাথ আদিয়ে ২০১৫ চনত কৈছিল যে ৰাখীগড়ীৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক অৱশেষ প্ৰায় ৩০০ হেক্টৰ ব্যাসাৰ্ধৰ অঞ্চলত বিস্তৃত। ইয়াত সাতটা ঢিপ আছে। ইয়াৰে ১ৰপৰা ৫ নম্বৰ ঢিপ পৰস্পৰৰ সৈতে সংযুক্ত আৰু কেইটামান ঢিপ আনবোৰৰপৰা পৃথক।^৩২

ঢিপিসমূহৰ নামকৰণ "RGR-x" পদ্ধতিৰে কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে RGR-১ৰপৰা RGR-১১লৈ।^৩৩ ২০১৪ চনলৈকে সাতটা ঢিপি জনাজাত আছিল। ২০১৪ চনৰ খননত RGR-৮ আৰু RGR-৯ নামৰ আৰু দুটা ঢিপি আৱিষ্কাৰ কৰা হয়। এই দুটা মূল স্থানৰ পূব আৰু পশ্চিমে অৱস্থিত আছিল আৰু কৃষিকাৰ্যৰ বাবে বহু পৰিমাণে ধ্বংস হৈছিল। বসন্ত শিন্দেৰ মতে প্ৰতিটো ঢিপিৰ আয়তন ২৫ হেক্টৰ। সেই অনুসৰি মুঠ স্থানৰ আয়তন ৩৫০ হেক্টৰ বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত ৰাখীগড়ী মহেঞ্জোদাৰোতকৈ ৫০ হেক্টৰ ডাঙৰ হৈ সিন্ধু সভ্যতাৰ বৃহত্তম স্থান হিচাপে পৰিগণিত হয়।^৩৪

ৰাখীগড়ীৰ সকলো প্ৰত্নতাত্ত্বিক ঢিপ একেটা সিন্ধু সভ্যতাৰ বসতিৰ অংশ নাছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়।^৩৫ RGR-১ৰপৰা RGR-৫লৈ পাঁচটা ঘনিষ্ঠভাৱে সংযুক্ত ঢিপিক পৰিণত পৰ্যায়ৰ নগৰীয়া বসতিৰ মূল অংশ বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াৰ পৰিসৰ ৮০ৰপৰা ১০০ হেক্টৰতকৈ অধিক আছিল। ইয়াৰ উপৰি RGR-৬ নামৰ এটা ঢিপি আছিল। ইয়াক "আৰ্দা" বুলিও কোৱা হয়। এই ঢিপিটো মূল গোটৰ বাহিৰত উত্তৰ-পশ্চিমে অৱস্থিত আছিল।^৩৬ ই সম্ভৱতঃ এটা পৃথক বসতি আছিল।^৩৭ ইয়াত মূলতঃ পুৰণি পৰ্যায়ৰ বসতিৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। বহুদিন পৰিত্যক্ত হৈ থকাৰ পিছত দুহাজাৰতকৈও অধিক বছৰৰ পাছত কুষাণ যুগত ইয়াত পুনৰ বসতি স্থাপন কৰা হৈছিল।^৩৮ RGR-৭ উত্তৰত থকা আন এটা ঢিপি। ই পৰিণত পৰ্যায়ৰ সমাধিক্ষেত্ৰ বা কবৰস্থান আছিল।^৩৯৪০

২০১৪ চনত ইতিমধ্যে জনাজাত সাতটা ঢিপিৰ উপৰি আৰু দুটা ঢিপি আৱিষ্কাৰ কৰা হয়। এই দুটা ঢিপি মূল গোটৰপৰা ক্ৰমে প্ৰায় ১ কিলোমিটাৰ উত্তৰ-পূব আৰু ১ কিলোমিটাৰ দক্ষিণ-পশ্চিমে অৱস্থিত।^৪১ ইয়াৰ পিছত ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপে ৰাখীগড়ীক হৰপ্পা সভ্যতাৰ এতিয়ালৈকে জনাজাত বৃহত্তম স্থান বুলি উল্লেখ কৰে। প্ৰত্নতাত্ত্বিক অৱশেষে মুঠ ৩০০ৰপৰা ৩৫০ হেক্টৰ অঞ্চল আৱৰি আছে। অৱশ্যে এই সংখ্যাত এনে বাহিৰৰ অৱশেষো অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে যিবোৰ একে সময়ত একেটা নগৰীয়া বসতিৰ অংশ নাছিল বুলি সম্ভৱ।^৪২৪৩

কাল নিৰ্ণয়

তেজস গাৰ্গেৰ মতে ৰাখীগড়ীৰ আটাইতকৈ পুৰণি বসতিসমূহ সিন্ধু সভ্যতাৰ আগৰ। তেওঁ ৰাখীগড়ীৰ তলৰ স্তৰসমূহৰ বাবে "৬০০০(?)-৪৬০০-৩৮০০" আৰু প্ৰথম পৰ্যায়ৰ বাকী অংশৰ বাবে "৩২০০-২৮০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব"ৰ সম্ভাৱ্য কাল নিৰ্ধাৰণ কৰিছে।^৪৪ পছেলৰ মতে ৰাখীগড়ীৰ সকলো ঢিপি একেটা সিন্ধু সভ্যতাৰ বসতিৰ অংশ নাছিল। তেওঁৰ মতে RGR-৬ নামৰ ছোথি-সিসৱাল স্থান "আৰ্দা" সম্ভৱতঃ এটা পৃথক বসতি আছিল।^৪৫ RGR-১ৰপৰা RGR-৬লৈ ঢিপিসমূহ "প্ৰাক-গঠনকালীন প্ৰাৰম্ভিক হৰপ্পা" যুগৰ আৱাসিক স্থান। RGR-৭ এটা সমাধিস্থল, য'ত মানুহৰ কংকাল পোৱা গৈছে।^৪৬

ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপে RGR-১, RGR-২, RGR-৬ আৰু RGR-৭ নামৰ ঢিপিসমূহৰ কাৰ্বন কাল নিৰ্ণয় কৰিছে। RGR-৬ত প্ৰাক-হৰপ্পা পৰ্যায়ৰ দুটা স্তৰ পোৱা গৈছে। ইয়াৰ কাল ৫,৬৪০ আৰু ৫,৪৪০ বৰ্তমানৰ আগৰ বছৰ। RGR-১ত প্ৰাৰম্ভিক হৰপ্পা পৰ্যায়ৰ কাল ৫,২০০ আৰু ৪,৫৭০ বৰ্তমানৰ আগৰ বছৰ। RGR-২তো প্ৰাৰম্ভিক হৰপ্পা পৰ্যায়ৰ ৫,২০০ আৰু ৪,৫৭০ বৰ্তমানৰ আগৰ বছৰৰ নমুনা পোৱা গৈছে। ইয়াৰ উপৰি পৰিণত হৰপ্পা পৰ্যায়ৰ ৪,০৪০ আৰু ৩,৯০০ বৰ্তমানৰ আগৰ বছৰৰ দুটা নমুনা পোৱা গৈছে।^৪৬ RGR-৭ পৰিণত হৰপ্পা পৰ্যায়ৰ এটা সমাধিক্ষেত্ৰ। ইয়াৰ কাল প্ৰায় ৪,৬০০ বৰ্তমানৰ আগৰ বছৰ।^৪৭৪৮

২০১৪ চনত প্ৰত্নতাত্ত্বিক অমৰেন্দ্ৰ নাথে ১৯৯৭ৰপৰা ২০০০ চনৰ ভিতৰত ৰাখীগড়ীত কৰা খননৰ ছয়টা তেজস্ক্ৰিয় কাৰ্বন কাল নিৰ্ণয় প্ৰকাশ কৰে। এইবোৰ প্ৰাক-গঠনকালীন, প্ৰাৰম্ভিক হৰপ্পা আৰু পৰিণত হৰপ্পা পৰ্যায়ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আছিল। RGR-৬ত ছোথি পৰ্যায়ৰ প্ৰাক-গঠনকালীন স্তৰ পোৱা গৈছিল। ইয়াৰ দুটা কাল আছিল ⟨6420 \pm 110⟩ আৰু ⟨6230 \pm 320⟩ বৰ্তমানৰ আগৰ বছৰ। এইবোৰ ⟨4470 \pm 110⟩ আৰু ⟨4280 \pm 320⟩ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব হিচাপে ৰূপান্তৰ কৰা হৈছিল।^৪৯

ওচৰৰ স্থান আৰু সংস্কৃতি

সিন্ধু সভ্যতাৰ যুগৰ বৃহত্তম নগৰ আৰু আঞ্চলিক বাণিজ্য কেন্দ্ৰ হিচাপে ৰাখীগড়ীৰ চাৰিওফালে হাৰিয়ানা, ৰাজস্থান আৰু পঞ্জাবৰ ঘগ্গৰ-হাকৰা নদীৰ গতিপথত বহুতো সিন্ধু সভ্যতাৰ স্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য স্থানসমূহ হৈছে উত্তৰ-পশ্চিমে ৮৬ কিলোমিটাৰ দূৰত থকা ভিৰৰানা। ইয়াত সিন্ধু সভ্যতাৰ চাৰিটা পৰ্যায় পোৱা গৈছে আৰু আটাইতকৈ পুৰণি পৰ্যায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব অষ্টম–সপ্তম সহস্ৰাব্দৰ বুলি গণ্য কৰা হয়।^৫০৫১ উত্তৰ-পশ্চিমে ৭৫ কিলোমিটাৰ দূৰত থকা কুনাল "কুনাল সংস্কৃতি"ৰ অন্তৰ্গত আছিল। এই সংস্কৃতিক ৰেহমান ধেৰী স্থানৰ সাংস্কৃতিক পূৰ্বসূৰী বুলি গণ্য কৰা হয়।^৫২৫৩ পশ্চিমে ৭৫ কিলোমিটাৰ দূৰত থকা সিসৱাল ছোথি-সিসৱাল সংস্কৃতিৰ অন্তৰ্গত আছিল। এই সংস্কৃতি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৮০০ চনৰ বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু ই প্ৰাৰম্ভিক হৰপ্পা পৰ্যায়ৰ সমসাময়িক আছিল।^৫৪৫৫ পশ্চিমে ২৩৫ কিলোমিটাৰ দূৰত থকা কালীবংগান আন এটা বৃহৎ আঞ্চলিক সিন্ধু সভ্যতাৰ নগৰ আছিল। ইয়াত প্ৰাৰম্ভিক হৰপ্পা পৰ্যায়ৰপৰা আৰম্ভ কৰি কেইবাটাও পৰ্যায় পোৱা গৈছে।^৫৬

এই অঞ্চলত ঘগ্গৰ সমভূমিৰ পূবফালে থকা পুৰণি নদী উপত্যকাত আৰু বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত কালীবংগান, কুনাল, বালু, ভিৰৰানা আৰু বানাৱালি উল্লেখযোগ্য।^৫৭

খনন

২০২০ চনলৈকে ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপ আৰু ডেকান মহাবিদ্যালয়ে স্থানটোৰ মাত্ৰ ৫ শতাংশ অংশ খনন কৰিছিল।^১৮

খননৰ কালক্ৰম

সিন্ধু সভ্যতাৰ স্থানসমূহৰ প্ৰথম খনন ১৯২১–১৯২২ চনত হৰপ্পাত আৰু ১৯৩১ চনত মহেঞ্জোদাৰোত আৰম্ভ হৈছিল। ৰাখীগড়ীত প্ৰথম খনন ১৯৬৯ চনত কৰা হয়। তাৰ পিছত ১৯৯৭–১৯৯৮, ১৯৯৮–১৯৯৯ আৰু ১৯৯৯–২০০০ চনত, ২০১১–২০১৬ চনৰ ভিতৰত আৰু ২০২১ চনৰপৰা পুনৰ খনন কৰা হয়। ৰাখীগড়ীত RGR-১ৰপৰা RGR-১১লৈ মুঠ ১১টা ঢিপি আছে। ইয়াৰে RGR-৫ত ৰাখীশাহপুৰ গাঁও ঘনভাৱে স্থাপিত হোৱাৰ বাবে ইয়াত খনন কৰা সম্ভৱ নহয়। RGR-১ৰপৰা RGR-৩, RGR-৬ৰপৰা RGR-৯ আৰু RGR-৪ৰ কিছু অংশ খননৰ বাবে উপলব্ধ।^{৩৩৩৪৫৮৪৬}

১৯৬৩ চনত ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপে এই স্থানত খনন আৰম্ভ কৰে। অৱশ্যে এই খননৰ বিষয়ে অতি কম তথ্য প্ৰকাশ পাইছে।^৫৯৬০

১৯৬৯ চনত কুৰুক্ষেত্ৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এটা দলে ইয়াৰ অধ্যয়ন আৰু নথিভুক্তকৰণ কৰে। দলটোৰ নেতৃত্ব দিছিল ভাৰতীয় অধ্যয়নৰ ডীন ড° সূৰজ ভানে।^৬১

১৯৯৭–৯৮, ১৯৯৮–৯৯ আৰু ১৯৯৯–২০০০ চনত ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপৰ এটা দলে পুনৰ খনন আৰম্ভ কৰে। দলটোৰ নেতৃত্ব দিছিল ইয়াৰ সঞ্চালক ড° অমৰেন্দ্ৰ নাথে। তেওঁ নিজৰ গৱেষণাৰ ফলাফল বিভিন্ন গৱেষণামূলক আলোচনীত প্ৰকাশ কৰে।^৬১৬২ ২০০০ চনৰ পিছত পুঁজি অপব্যৱহাৰৰ অভিযোগত কেন্দ্ৰীয় অনুসন্ধান সংস্থাৰ তদন্তৰ বাবে কেইবাবছৰ ধৰি খনন বন্ধ আছিল।^৬৩ বহুতো আৱিষ্কাৰ নতুন দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়লৈ দান কৰা হৈছে।

২০১১ৰপৰা ২০১৬ চনলৈ ডেকান মহাবিদ্যালয় স্নাতকোত্তৰ আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানে কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ খনন চলায়। ইয়াৰ নেতৃত্ব দিছিল সেই সময়ৰ উপাচাৰ্য আৰু প্ৰত্নতত্ত্ববিদ ড° বসন্ত শিন্দে। দলটোৰ কেইবাজনো সদস্যই বিভিন্ন গৱেষণামূলক আলোচনীত নিজৰ ফলাফল প্ৰকাশ কৰে।^৬৪৬৫

২০২১ চনৰপৰা ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপে পুনৰ খনন আৰম্ভ কৰে। হাৰিয়ানা কেন্দ্ৰীয় বিশ্ববিদ্যালয় আৰু ড° বসন্ত শিন্দেও খনন আৰম্ভ কৰাৰ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰে।^৪৬

আৱিষ্কাৰ

ত প্ৰদৰ্শিত।]]

আৱিষ্কাৰসমূহে প্ৰাৰম্ভিক আৰু পৰিণত হৰপ্পা পৰ্যায়ৰ প্ৰমাণ দিছে। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰায় ৪,৬০০ বছৰ পুৰণি মানুহৰ কংকাল, দুৰ্গ আৰু ইটা আছে।^১৮

পৰিকল্পিত নগৰ

ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপৰ বিস্তৃত খননে হেৰাই যোৱা নগৰখনৰ আকাৰ প্ৰকাশ কৰিছে আৰু ৫,০০০ বছৰতকৈও অধিক পুৰণি বহুতো প্ৰত্নবস্তু উদ্ধাৰ কৰিছে। প্ৰাৰম্ভিক হৰপ্পা যুগতো ৰাখীগড়ীত মানুহৰ বসতি আছিল।^৬৬৫৮ পকী পথ, নলা-নৰ্দমা ব্যৱস্থা, বৃহৎ বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ আৰু সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা, টেৰাকোটা ইটা, মূৰ্তি নিৰ্মাণ আৰু ব্ৰঞ্জ তথা মূল্যৱান ধাতুৰ দক্ষ ব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। টেৰাকোটা, শংখ, সোণ আৰু অৰ্ধমূল্যৱান শিলেৰে নিৰ্মিত খাৰুকে ধৰি অলংকাৰো পোৱা গৈছে।^৬৭

এতিয়ালৈ কৰা খননে ১.৯২ মিটাৰ বহল পথ থকা এটা সুপৰিকল্পিত নগৰৰ ছবি প্ৰকাশ কৰিছে। এই পথ কালীবংগানৰ পথতকৈ কিছু বহল। ইয়াৰ মৃৎপাত্ৰ কালীবংগান আৰু বানাৱালিত পোৱা মৃৎপাত্ৰৰ সৈতে একে। দেৱালেৰে ঘেৰি থকা কিছুমান গাঁত পোৱা গৈছে। এইবোৰ বলি বা ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ঘৰসমূহৰ মলিন পানী নিষ্কাশনৰ বাবে ইটাৰে নিৰ্মিত নলা আছিল। টেৰাকোটা মূৰ্তি, ওজন, ব্ৰঞ্জৰ বস্তু, ফণী, তামৰ মাছ ধৰা বৰশী, বেজী আৰু টেৰাকোটাৰ মোহৰো পোৱা গৈছে। সোণ আৰু ৰূপেৰে সজোৱা এটা ব্ৰঞ্জৰ পাত্ৰ পোৱা গৈছে। প্ৰায় ৩,০০০ অপালিশ কৰা অৰ্ধমূল্যৱান শিল থকা এটা সোণৰ কাৰখানা পোৱা গৈছে। ইয়াত এই শিলসমূহ পালিশ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা বহুতো সঁজুলি আৰু এটা চৌকা পোৱা গৈছে।

১১টা কংকাল থকা এটা সমাধিস্থল পোৱা গৈছে। কংকালসমূহৰ মূৰ উত্তৰফালে আছিল। কংকালসমূহৰ মূৰৰ ওচৰত দৈনন্দিন ব্যৱহাৰৰ পাত্ৰ ৰখা হৈছিল। তিনিগৰাকী মহিলাৰ কংকালৰ বাওঁ হাতত শংখৰ খাৰু আছিল। এগৰাকী মহিলাৰ কংকালৰ ওচৰত এটা সোণৰ বাহুবন্ধ পোৱা গৈছে। মূৰৰ ওচৰত অৰ্ধমূল্যৱান শিলো পোৱা গৈছে। ইয়াৰপৰা সেইবোৰ কোনো ধৰণৰ হাৰৰ অংশ আছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়।

শস্যভঁৰাল

ইয়াত পৰিণত হৰপ্পা পৰ্যায়ৰ এটা শস্যভঁৰাল পোৱা গৈছে। এই পৰ্যায়ৰ কাল খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৬০০ৰপৰা ২০০০ চনলৈ। শস্যভঁৰালটো মাটিৰ ইটাৰে নিৰ্মিত আছিল। ইয়াৰ মজিয়া মাটি দি সমান কৰা হৈছিল। ইয়াত সাতটা আয়তাকাৰ বা বৰ্গাকাৰ কোঠা আছিল। শস্যভঁৰালৰ দেৱালৰ তলৰ অংশত চূণ আৰু পচি যোৱা ঘাঁহৰ উল্লেখযোগ্য অৱশেষ পোৱা গৈছে। ইয়াৰপৰা ধাৰণা কৰা হয় যে এইটো শস্য সংৰক্ষণৰ বাবেও ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। চূণ পোক-পৰুৱা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ আৰু ঘাঁহ আৰ্দ্ৰতা প্ৰৱেশ ৰোধ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ আকাৰৰপৰা এইটো ৰাজহুৱা শস্যভঁৰাল বা অভিজাতসকলৰ ব্যক্তিগত শস্যভঁৰাল আছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়।^৬৮

সঁজুলি

ইয়াত তামৰ হাতল আৰু মাছ ধৰা বৰশীৰ দৰে চিকাৰৰ সঁজুলি পোৱা গৈছে। সৰু চকা, সৰু ঢাকনি, গুলতিৰ বল আৰু জীৱ-জন্তুৰ আকৃতিৰ মূৰ্তিৰ দৰে বিভিন্ন খেলনা পোৱা গৈছে। ইয়াৰপৰা খেলনাৰ ব্যৱহাৰ প্ৰচলিত আছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়। মোহৰ, অলংকাৰ আৰু চাৰ্ট শিলৰ ওজন উদ্ধাৰ হোৱাৰপৰা সমৃদ্ধ বাণিজ্যৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়। ইয়াত পোৱা ওজনসমূহ আন বহুতো সিন্ধু সভ্যতাৰ স্থানত পোৱা ওজনৰ সৈতে একে। ইয়াৰপৰা মানক ওজন ব্যৱস্থা থকাৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়।^৬৯

সংস্কৃতি, পোছাক আৰু উপাসনা

ৰাখীগড়ীত অগ্নিবেদী আৰু অৰ্ধবৃত্তাকাৰ গাঁথনি পোৱা গৈছে।^৩৩

ৰূপ বা ব্ৰঞ্জৰ বস্তুত সংৰক্ষিত কপাহী কাপোৰৰ অৱশেষ ৰাখীগড়ী, চানহুদাৰো আৰু হৰপ্পাত পোৱা গৈছে।^৭০ এই স্থানত যথেষ্টসংখ্যক মোহৰো পোৱা গৈছে।^৭১

সমাধিক্ষেত্ৰ আৰু কবৰস্থান

ৰাখীগড়ীত পৰিণত হৰপ্পা যুগৰ এটা সমাধিক্ষেত্ৰ আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছে। ইয়াত আঠটা কবৰ পোৱা গৈছে। বহুতো কবৰৰ গাঁত ইটাৰে ঢকা আছিল। ইয়াৰে এটা কবৰত কাঠৰ কফিন আছিল।^৭২ কিছুমান কবৰৰ গাঁত তললৈ কাটি মাটিৰ ওপৰত ওলমি থকা অংশ সৃষ্টি কৰা হৈছিল। মৃতদেহটো তলত ৰখাৰ পিছত কবৰৰ ওপৰত ইটা দি ছাদৰ দৰে গঠন কৰা হৈছিল।^৭৩

এতিয়ালৈকে ৫৩টা সমাধিস্থলত ৪৬টা কংকাল আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছে। ৩৭টা কংকালৰ নৃতাত্ত্বিক পৰীক্ষাত ১৭টা প্ৰাপ্তবয়স্ক, ৮টা অপ্ৰাপ্তবয়স্ক আৰু ১২টাৰ বয়স নিৰ্ধাৰণ কৰিব নোৱাৰা বুলি জানিব পৰা গৈছে। ১৭টা কংকালৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণ কৰিব পৰা গৈছিল। ইয়াৰে ৭টা পুৰুষ আৰু ১০টা মহিলা। অধিকাংশ কবৰ সাধাৰণ ধৰণৰ আছিল আৰু কংকালসমূহ চিৎ হৈ শুই থকা অৱস্থাত আছিল। কিছুমান অস্বাভাৱিক কবৰত কংকাল ওপৰমুৱা নহৈ তলমুৱা অৱস্থাত আছিল। কিছুমান কবৰ কেৱল গাঁত আছিল আৰু কিছুমান ইটাৰে সজোৱা আছিল। কিছুমান কবৰত মৃৎপাত্ৰও আছিল। কিছুমানত জন্তুৰ অৱশেষ থকা নিবেদনমূলক পাত্ৰ পোৱা গৈছে। এইবোৰ মৃতকৰ প্ৰতি নিবেদনৰ প্ৰতীক বুলি ধৰা হয়। দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ সমাধিৰ হাড়ৰ অৱশেষ পোৰা নাছিল। সেয়ে মৃতদেহ দাহ কৰাৰ প্ৰথাৰ সম্ভাৱনা নাকচ কৰা হৈছে। এই সমাধিসমূহত বহুতো হৰপ্পা বৈশিষ্ট্য আছিল। কিন্তু গোটীয়াভাৱে কৰা সমাধি আৰু তলমুৱা কংকালৰ অৱস্থা পৃথক বৈশিষ্ট্য আছিল। পৰজীৱী সম্পৰ্কীয় অধ্যয়ন আৰু বংশ নিৰ্ধাৰণৰ বাবে ডিএনএ বিশ্লেষণ চলি আছে।^৭৪৭৫

সমাধিস্থলত পুতি থোৱা লোকসকলৰ পেটত থকা পৰজীৱীৰ কণীও পোৱা গৈছে। মানুহৰ হাড়ৰপৰা পোৱা প্ৰাচীন ডিএনএ আৰু পৰজীৱী তথা জন্তুৰ ডিএনএ বিশ্লেষণ কৰি এই লোকসকলৰ উৎপত্তি নিৰ্ণয় কৰাৰ চেষ্টা কৰা হ'ব।^৭৬৭৭

কংকালৰ আৱিষ্কাৰ

২০১৫ চনৰ এপ্ৰিল মাহত RGR-৭ ঢিপিৰপৰা ৪,৬০০ বছৰ পুৰণি চাৰিটা সম্পূৰ্ণ মানুহৰ কংকাল খনন কৰি উলিওৱা হয়। এই কংকালসমূহৰ দুটা প্ৰাপ্তবয়স্ক পুৰুষ, এটা প্ৰাপ্তবয়স্ক মহিলা আৰু এটা শিশুৰ আছিল। মহিলা কংকালটোক 'I6113' হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছিল।^৭৮ এই কংকালসমূহৰ ওচৰত খাদ্যশস্য থকা মৃৎপাত্ৰ আৰু শংখৰ খাৰু পোৱা গৈছিল।^৭৯১৮

দুটা কংকালৰ ভিতৰত এটা ৩৫ৰপৰা ৪০ বছৰ বয়সৰ পুৰুষ আৰু আনটো ২০ বছৰৰ আৰম্ভণিৰ এগৰাকী মহিলা আছিল। দুয়োৰে প্ৰায় একে সময়তে মৃত্যু হৈছিল। তেওঁলোকক কাষে কাষে একেলগে সমাধিস্থ কৰা হৈছিল। পুৰুষজনৰ মূৰ মহিলাগৰাকীৰফালে আছিল। তেওঁলোকৰ আনুষ্ঠানিক সমাধিৰপৰা তেওঁলোক অবৈধ সম্পৰ্কত নাছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়। তেওঁলোক সম্ভৱতঃ বিবাহিত আছিল। কবৰত পোৱা পাত্ৰসমূহত মৃতকৰ বাবে খাদ্য আৰু পানী নিবেদন কৰা হৈছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়। পুৰুষজনৰ ডিঙিৰ হাড়ৰ ওচৰত পোৱা এগেট শিলটো সম্ভৱতঃ এটা হাৰৰ অংশ আছিল।^৮০৮১ পুৰুষজনৰ উচ্চতা আৰু মহিলাগৰাকীৰ উচ্চতা আছিল। তেওঁলোকৰ কংকালত কোনো অস্বাভাৱিকতা, আঘাত বা ৰোগৰ প্ৰমাণ নাছিল। মৃত্যুৰ সময়ত দুয়োজনেই সম্ভৱতঃ সুস্থ আছিল।^৮২

শিন্দে আদিয়ে ২০১৯ চনত এটা কংকালৰ ওপৰত ডিএনএ পৰীক্ষা কৰিছিল। ২০১৮ চনৰ ছেপ্টেম্বৰত ফলাফল প্ৰকাশ কৰা হৈছিল আৰু ২০১৯ চনত Cell Magazineত গৱেষণা পত্ৰ প্ৰকাশ পাইছিল। ফলাফলত ষ্টেপ অঞ্চলৰ বংশগত উপাদানৰ কোনো প্ৰমাণ পোৱা নগ'ল। এই ফলাফল আৰ্য প্ৰব্ৰজন তত্ত্বৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ। এই তত্ত্ব অনুসৰি হৰপ্পা সভ্যতাৰ অৱক্ষয় আৰম্ভ হোৱাৰ পিছত ইণ্ডো-আৰ্যসকলে ষ্টেপ অঞ্চলৰপৰা ভাৰতলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিছিল।^{৮৩৮৪৮৫}

২০১৬ চনলৈকে মুঠ ৬১টা কংকাল পোৱা গৈছিল। কংকালসমূহ কোনো দূষণ নোহোৱাকৈ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে খনন কৰা হৈছিল। সেয়ে প্ৰত্নতত্ত্ববিদসকলে ধাৰণা কৰে যে আধুনিক প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি এই কংকাল আৰু ইয়াৰপৰা পোৱা ডিএনএৰ সহায়ত প্ৰায় ৪,৫০০ বছৰ আগতে হৰপ্পাবাসীসকল কেনে আছিল সেয়া নিৰ্ণয় কৰিব পৰা যাব।^৪৮ পুৰুষৰ গড় উচ্চতা আৰু মহিলাৰ গড় উচ্চতা বুলি অনুমান কৰা হৈছে।^৮৬

২০২৪ চনত খননস্থলৰ ৩.৫ বৰ্গ কিলোমিটাৰ অঞ্চল সামৰি থকা 'ঢিপি ৭'ৰপৰা ৫৬টা কংকাল পোৱা যায়।^৮৭

সমালোচনা

ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপে ৰাখীগড়ীকে ধৰি বিভিন্ন স্থানত কৰা খননৰ পদ্ধতি সমালোচনাৰ সন্মুখীন হৈছে। ইয়াক এনে এটা "জমিদাৰী" ব্যৱস্থাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে, য'ত "ব্যক্তিগত খনন সঞ্চালকৰ" খনন কৰা সামগ্ৰীৰ ওপৰত প্ৰায় একনায়কত্বমূলক নিয়ন্ত্ৰণ আছিল।^৮৮ ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপে কৰা কেইবাটাও হৰপ্পা স্থানৰ খননৰ বৈজ্ঞানিক মানদণ্ডক লৈও প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈছে।^৮৯

প্ৰাচীন ভাৰতৰ আন বহুতো প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থানৰ দৰে ৰাখীগড়ীৰ ব্যাখ্যাও ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপৰ পদ্ধতি আৰু মতাদৰ্শক লৈ হোৱা বিতৰ্কৰ সৈতে জড়িত। ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপৰ বহুতো জ্যেষ্ঠ বিষয়াই প্ৰাচীন হৰপ্পাবাসীক বেদ আৰু সংস্কৃত ভাষাৰ সৈতে ভুলকৈ একে বুলি দেখুৱাই ভাৰতীয় সভ্যতাক আৰম্ভণিৰেপৰা স্বদেশীয় আৰু অবিচ্ছিন্ন বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ বাবে তথাকথিত "বৈজ্ঞানিক" প্ৰচেষ্টাক লৈ বিতৰ্কৰ সন্মুখীন হৈছে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহ হিন্দুত্ব মতাদৰ্শৰ বৈধতা প্ৰতিষ্ঠাৰ সৈতে জড়িত বুলি অভিযোগ কৰা হৈছে। ইয়াত স্বদেশীয় আৰ্যবাদ অনুসৰি সভ্যতাৰ উৎপত্তি সৰস্বতী নদীৰ পাৰত হোৱা বুলি দাবী কৰা হয়, সিন্ধু নদীৰ পাৰত নহয়।^৯০

স্থান সংৰক্ষণ আৰু উন্নয়ন

বিপদাপন্ন ঐতিহ্যস্থান

২০১২ চনৰ মে' মাহত গ্লোবেল হেৰিটেজ ফাণ্ডে ৰাখীগড়ীক এছিয়াৰ আটাইতকৈ বিপদাপন্ন দহটা ঐতিহ্যস্থানৰ ভিতৰত এটা বুলি ঘোষণা কৰে। উন্নয়নৰ চাপ, অপৰ্যাপ্ত ব্যৱস্থাপনা আৰু লুণ্ঠনৰ বাবে ইয়াৰ অপূৰণীয় ক্ষতি আৰু ধ্বংসৰ আশংকা আছিল।^৩৪৯১ ২০১২ চনৰ ছানডে টাইমছৰ এক অধ্যয়নত স্থানটো সঠিকভাৱে সংৰক্ষণ কৰা হোৱা নাই বুলি প্ৰকাশ পাইছিল। লোহাৰ সীমা বেৰ ভাঙি গৈছিল। গাঁওবাসীয়ে স্থানটোত খান্দি উলিওৱা প্ৰত্নবস্তু বিক্ৰী কৰিছিল আৰু স্থানটোৰ কিছু অংশত ব্যক্তিগত ঘৰ নিৰ্মাণ কৰি বেদখল কৰা হৈছিল।^৯২

স্থানটোৰ অপৰ্যাপ্ত সুৰক্ষাৰ বাবে মাটিৰ খহনীয়া, বেদখল, অবৈধভাৱে বালি উঠোৱা আৰু প্ৰত্নবস্তু চুৰি কৰি অবৈধভাৱে বিক্ৰী কৰাৰ ফলত ইয়াৰ ক্ষতি হৈছে। প্ৰাচীন স্থানৰপৰা পোৱা প্ৰত্নবস্তু বিক্ৰী বা ক্ৰয় কৰাটো শাস্তিযোগ্য অপৰাধ। ২০১৫ চনত চাৰিটা মানুহৰ কংকাল পোৱা সমাধিস্থল RGR-৭ আৰু হৰপ্পা যুগৰ আৱাসিক স্থান RGR-৬ৰ ৮০ শতাংশ অংশ কৃষিকাৰ্য আৰু মাটি খননৰ ফলত ধ্বংস হৈছে।^৩৪

স্থানত বেদখল

RGR-৪ আৰু RGR-৫ ঢিপিৰ কিছু অংশত গাঁওবাসীয়ে বেদখল কৰি ১৫২টা ঘৰ নিৰ্মাণ কৰিছে।^১৮ ৩৫০ হেক্টৰ বিস্তৃত স্থানটোত ১১টা প্ৰত্নতাত্ত্বিক ঢিপি আছে। কিন্তু বেদখল আৰু বেদখল আঁতৰোৱাৰ বাবে চলি থকা আদালতৰ গোচৰৰ ফলত ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপৰ অধীনত মাত্ৰ ৮৩.৫ একৰ ভূমি আছে।^১৮

স্থান পুনৰ্বাসন আৰু সংৰক্ষণ

২০২০ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত কেন্দ্ৰীয় বিত্তমন্ত্ৰী নিৰ্মলা সীতাৰমণ। নিৰ্মলা সীতাৰমণে ৰাখীগড়ীক এটা প্ৰতীকী স্থান হিচাপে উন্নয়ন কৰা হ'ব বুলি ঘোষণা কৰে।^৯৩ ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপে স্থানটোৰপৰা বেদখল আঁতৰোৱাৰ পৰিকল্পনা আৰম্ভ কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত RGR-৪ আৰু RGR-৫ ঢিপিত থকা ১৫২টা ঘৰো আছে। স্থানটোৰপৰা ঘৰ আঁতৰাবলগীয়া গাঁওবাসীসকলক আন এটা স্থানত নিৰ্মাণ কৰা আৱাসিক ফ্লেটলৈ স্থানান্তৰ আৰু পুনৰ্বাসন কৰা হ'ব।^১৮

স্থানীয় সংগ্ৰহালয় আৰু হ্ৰদ

সিন্ধু সভ্যতাৰ স্থান ৰাখীগড়ীত ৰাজ্য চৰকাৰে নিৰ্মাণ কৰা এটা সংগ্ৰহালয় আছে।^৯৪ ইয়াৰপৰা ৬০ কিলোমিটাৰ দূৰত হাৰিয়ানা গ্ৰাম্য প্ৰাচীন সামগ্ৰী সংগ্ৰহালয় আছে। ইয়াক চৌধুৰী চৰণ সিং হাৰিয়ানা কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়ে ইয়াৰ গান্ধী ভৱনত পৰিচালনা কৰে। ইয়াত কৃষিৰ বিকাশ আৰু বিলুপ্তপ্ৰায় পুৰণি সামগ্ৰী প্ৰদৰ্শন কৰা হয়।^৯৫ জাহাজ কোঠী সংগ্ৰহালয়ৰ নাম জৰ্জ থমাছৰ নামেৰে ৰখা হৈছে। ই ফিৰোজ শ্বাহ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদৰ ভিতৰত অৱস্থিত আৰু ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপে ইয়াক পৰিচালনা কৰে।^৯৬

ৰাখীগড়ীক বিশ্ব ঐতিহ্যস্থান হিচাপে উন্নয়ন কৰাৰ বাবে সংগ্ৰহালয়ৰ সন্মুখত পথৰ দুয়োকাষে থকা দুটা জোহাডক হ্ৰদ হিচাপে উন্নয়ন কৰা হৈছে। খনন কৰি হ্ৰদটো গভীৰ কৰা হৈছে। হ্ৰদৰ পাৰত পৰম্পৰাগত ঘাট আৰু মিনাৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। হ্ৰদৰ খালী ভূমিত এখন উদ্যান নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। পৰ্যটকৰ বাবে হ্ৰদটোৰ চাৰিওফালে ছাঁ দিয়া গছ আৰু ফলৰ গছ থকা এটা খোজকঢ়া পথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।^৯৭ পৰম্পৰাগত ঘাটসমূহে সেই সময়ৰ পৰিৱেশৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে বুলি কোৱা হয়, যেতিয়া প্ৰাচীন দৃষদ্বতী নদী ৰাখীগড়ীৰ মাজেৰে বৈ গৈছিল। সেই সময়ত বাণিজ্যৰ বাবে সামগ্ৰী পৰিবহণ কৰিবলৈ ঘাট ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। লোথাল বন্দৰ আৰু ধোলাভীড়াৰ উপকূলীয় পথৰ জৰিয়তে সামগ্ৰী মেছ'পটেমিয়ালৈকে, অৰ্থাৎ প্ৰাচীন এলাম আৰু সুমেৰ নগৰলৈ পৰিবহণ কৰা হৈছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়।^৯৮

উৎস

মুদ্ৰিত উৎস

• Allchin, F. R.; Erdosy, George. (1995). The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-37695-2
• Avikunthak, Ashish. (2022). Bureaucratic Archaeology: State, Science, and Past in Postcolonial India. South Asia in the Social Sciences. Cambridge University Press. ISBN 978-1-009-08200-6
• Coningham, Robin; Young, Ruth. (2015). The Archaeology of South Asia: From the Indus to Asoka, c.6500 BCE–200 CE. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-84697-4
• Garge, Tejas. (2010). Sothi-Siswal Ceramic Assemblage: A Reappraisal. Ancient Asia. পৃ. 15
• Heitzman, James. (2008). The City in South Asia. Routledge. ISBN 978-1-134-28962-2
• Kenoyer, Jonathan M. (1998). Ancient Cities of the Indus Valley Civilization. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-577940-0
• Mani, B.R. (2008). Kashmir Neolithic and Early Harappan: A Linkage. Pragdhara. পৃ. 229–247
• McIntosh, Jane R. (2008). The ancient Indus Valley: new perspectives. ABC-CLIO. ISBN 978-1-57607-907-2
• Nath, Amarendra; Garge, Tejas; Law, Randall. (2014). Defining the Economic Space of the Harappan Rakhigarhi: An Interface of the Local Subsistance Mechanism and Geological Provenience Studies. Puratattva 44. Indian Archaeological Society
• Nath, Amarendera. Harrapan interments at Rakhigarhi. Man and Environment. Indian Society for Prehistoric and Quaternary Studies. পৃ. 11
• Possehl, Gregory L. (2002). The Indus Civilization: A Contemporary Perspective. Rowman Altamira. ISBN 978-0-7591-0172-2
• Sarkar, Anindya; Mukherjee, Arati Deshpande; Bera, M. K. (2016). Oxygen isotope in archaeological bioapatites from India: Implications to climate change and decline of Bronze Age Harappan civilization. Scientific Reports
• Shinde, Vasant; Green, Adam; Parmar, Narender. (2012). Rakhigarhi and the Harappan Civilization: Recent Work and New Challenges. Bulletin of the Deccan College Research Institute. পৃ. 43–53
• Shinde, Vasant; Narasimhan, Vagheesh M.; Rohland, Nadin. (17 October 2019). An Ancient Harappan Genome Lacks Ancestry from Steppe Pastoralists or Iranian Farmers. Cell. পৃ. 729–735.e10
• Shinde, Vasant; Shin, Dong Hoon; Bhattacharyya, Banani. (2023). New Perspectives on the Harappan Culture in Light of Recent Excavations at Rakhigarhi: 2011–2017, Volume 1: Bioarchaeological Research on the Rakhigarhi Necropolis: Symposium Proceedings of the 6th International Congress of The Society of South Asian Archaeology and Updated Scientific Research. Archaeopress Publishing Limited. ISBN 978-1-80327-592-5
• Varma, Supriya; Menon, Jaya. (2010). Was There a Temple under the Babri Masjid? Reading the Archaeological 'Evidence'. Economic and Political Weekly. পৃ. 61–72
• Wright, Rita P. (2009). The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-57219-4

ৱেব উৎস

বাহ্যিক সংযোগ

• Rakhigarhi, the largest Harappan site
• Photo of the Rakhigarhi love birds buried together.
• BBC report with photo of the Rakhigarhi love birds buried together.
• 2015 Man and Environment Journal article on Rakhigarhi burials.
• Haryana Samvad Newsletter: Detailed report on Rakhigarhi with color photographs, page 1-15.
• (16 September 2012). Harappa's greatest centre sheds light on our today. The Sunday Guardian